Llazar Syziu
Historia shqiptare ka një zakon të keq: i trajton njerëzit e saj më të mirë si mjete të përkohshme dhe jo si themele të përhershme. Në këtë galeri figurash që u ngritën për të ndërtuar dhe u rrëzuan nga ata që donin të sundonin, Luigj Gurakuqi zë një vend të veçantë. Jo sepse ishte më i zhurmshmi, por sepse ishte ndër të paktët që e kuptoi se një komb nuk ndërtohet vetëm me pushkë, por edhe me mendje.
Ai lindi në një Shkodër ende osmane, në vitin 1879, në një kohë kur Shqipëria nuk ishte ende një ide e përbashkët, por një mozaik krahinash dhe interesash. Shkoi në Napoli, ku arbëreshët nuk i dhanë vetëm dije, por edhe një pasqyrë: Shqipëria që mund të bëhej. Nën hijen e Jeronim De Radës, ai nuk mësoi vetëm letërsi, por edhe një gjë më të rrallë: se identiteti është një projekt që kërkon sakrificë dhe durim. Ky ishte momenti kur Gurakuqi pushoi së qeni një student dhe u bë një ide. Por idetë, në Ballkan, nuk mjaftojnë. Ato duhet të përkthehen në vepra. Dhe Gurakuqi e bëri këtë në mënyrën më pak spektakolare, por më vendimtare: në arsim. Në Kongresin e Manastirit, ai nuk luftoi me armë, por me shkronja. Dhe në dukje, kjo është një betejë modeste. Në realitet, është themeli i çdo shteti. Sepse një komb që nuk shkruan njësoj, nuk mendon njësoj. Dhe një komb që nuk mendon njësoj, nuk ekziston. Gurakuqi e kuptoi këtë përpara shumë të tjerëve.
Në Shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë, ai ishte aty, përkrah Ismail Qemalit. Por ndryshe nga shumë të tjerë që firmosën një dokument dhe u tërhoqën në hijen e privilegjeve, Gurakuqi qëndroi në terren. Si Ministër i Arsimit, ai u përpoq të ndërtonte atë që Shqipëria nuk e kishte pasur kurrë: një shtet që funksionon. Dhe këtu fillon tragjedia e tij. Sepse në Shqipërinë e viteve ’20, shteti nuk ishte një projekt, por një plaçkë. Ai u rreshtua me Fan Nolin e Bajram Currin dhe mbështeti Revolucionin e Qershorit. Nuk ishte një revolucion i përkryer—revolucionet rrallë janë—por ishte një përpjekje për të vendosur një parim të thjeshtë: se pushteti duhet të vijë nga ligji, jo nga forca. Kjo ishte ideja që e bëri Gurakuqin të rrezikshëm. Jo për armikun e jashtëm, por për ata brenda vendit që e shihnin shtetin si pronë personale.
Kur Ahmet Zogu u rikthye në pushtet, Gurakuqi nuk kishte më vend në Shqipëri. Ai u largua në Bari, jo si aventurier, por si një njeri që kishte humbur betejën, por jo bindjet. Dhe pikërisht aty, më 2 mars 1925, ai u vra nga Balto Stamolla. Vrasja u paraqit si një akt individual. Historia, zakonisht, i fsheh krimet e mëdha pas dorës së një njeriu të vetëm. Por pyetja mbetet: kush përfiton? Dhe përgjigjja është gjithmonë politike. Vdekja e Gurakuqit nuk ishte thjesht eliminimi i një njeriu. Ishte eliminimi i një modeli. Një modeli politikani që nuk pasurohej, që nuk bënte kompromis me parimet dhe që besonte se Shqipëria duhej të bëhej një shtet europian jo vetëm në hartë, por edhe në mendësi. Në këtë kuptim, ai ishte i tepërt për kohën e tij.
Dhe ndoshta kjo është tragjedia më e madhe: jo që Gurakuqi u vra, por që Shqipëria nuk ishte gati për të. Ai përfaqësonte integritetin në një sistem që shpërblente oportunizmin, vizionin në një realitet të kapur nga improvizimi, dhe ligjin në një vend ku ligji ishte shpesh një dekor.
Në fund, Luigj Gurakuqi mbetet një paradoks shqiptar: një njeri që bëri gjithçka për shtetin dhe u vra nga mënyra se si ai shtet u ndërtua. Dhe nëse sot e kujtojmë si themelues të arsimit dhe mendimit modern shqiptar, kjo nuk është vetëm një nderim. Është edhe një akuzë e heshtur ndaj një historie që shpesh ka zgjedhur të mbijetojë duke sakrifikuar më të mirët e saj.
