Trashëgimia mbi të cilën u ndërtua socializmi shqiptar
Historia rrallëherë njeh revolucione që nisin nga hiçi. Çdo rend i ri, sado radikal të shpallë shkëputjen me të kaluarën, ndërtohet mbi themele që i gjen të ngritura. Shqipëria pas vitit 1944 nuk përbën përjashtim. Megjithëse regjimi komunist e paraqiti ardhjen e tij në pushtet si fillimin e një epoke krejtësisht të re, ndërtimi i bazës ekonomike dhe sociale të socializmit u mbështet jo vetëm në energjinë politike të fitimtarëve të Luftës Nacionalçlirimtare, por edhe në trashëgiminë njerëzore, intelektuale, administrative dhe institucionale të shtetit shqiptar të krijuar gjatë dekadave të mëparshme. Pikërisht kjo trashëgimi përbën një nga faktorët më pak të diskutuar, por më vendimtarë në procesin e modernizimit socialist të vendit. Revolucionet kanë një zakon të vjetër: shpallin se historia fillon me to. Është një mënyrë elegante për t’i bindur fitimtarët se kanë lindur bashkë me diellin dhe për t’u kërkuar të mundurve të harrojnë se edhe ata kanë ekzistuar. Shqipëria e vitit 1944 nuk bëri përjashtim. Pushteti i ri shpalli se po ndërtonte një botë të re mbi rrënojat e së vjetrës. Në fjalime, gjithçka që kishte qenë më parë ishte prapambetje, shfrytëzim, errësirë. Në praktikë, megjithatë, ndodhi diçka shumë më interesante: ndërtesa e re u ngrit mbi themelet e asaj që deklarohej se duhej shembur. Historia nuk është aq romantike sa propaganda. Ajo është më pragmatike. Një shtet nuk ndërtohet me parulla, por me njerëz që dinë të mbajnë regjistra, të hartojnë një projekt ure, të trajtojnë një epidemi, të përgatisin një bilanc ose të organizojnë një shkollë. Ideologjia mund të japë drejtimin politik; administrata siguron që trenat – kur ekzistojnë – të nisen sipas orarit.
Në fund të Luftës së Dytë Botërore, Shqipëria ishte një vend i varfër, me ekonomi kryesisht bujqësore dhe me dëmtime të konsiderueshme materiale. Megjithatë, ajo nuk ishte një territor pa institucione. Që nga shpallja e pavarësisë në vitin 1912, e sidomos gjatë periudhës së Mbretërisë Shqiptare (1928–1939), ishin ndërtuar themelet e administratës shtetërore: prefekturat, nënprefekturat, bashkitë, sistemi gjyqësor, administrata financiare, doganat, policia, kadastra dhe regjistrat civilë. Edhe pse pushteti i ri zëvendësoi drejtuesit politikë dhe ndryshoi filozofinë e funksionimit të shtetit, ai nuk mund të zëvendësonte menjëherë vetë mekanizmat administrativë. Përkundrazi, i përdori dhe i përshtati sipas nevojave të ekonomisë së planifikuar. Reforma agrare e vitit 1945, për shembull, nuk do të ishte e realizueshme pa regjistrat kadastralë dhe dokumentacionin e pronësisë të krijuar në periudhat e mëparshme. Është një nga ironitë më të mëdha të historisë shqiptare që reforma agrare – simboli i shkëputjes nga rendi i vjetër – nuk do të kishte qenë e mundur pa dokumentet e prodhuara pikërisht nga ai rend. Për të shpronësuar duhej të dije kush zotëronte tokën. Për ta ndarë, duhej të njihje kufijtë. Për të planifikuar prodhimin, duhej të kishe statistika. Revolucioni përdori me kujdes lapsat e administratës që kritikonte. Por paradoksi nuk mbaron këtu. Shqipëria që doli nga Lufta e Dytë Botërore ishte një vend i varfër, por nuk ishte një vend pa kujtesë institucionale. Për më shumë se tri dekada, shteti shqiptar kishte ndërtuar, me ritme të ngadalta dhe shpesh të penguara, një administratë publike. Kishte prefektura, gjykata, dogana, zyra financiare, regjistra civilë, kadastër dhe një aparat burokratik që mund të ishte i vogël, por nuk ishte imagjinar. Këto institucione nuk u zhdukën më 29 nëntor 1944. Ndryshuan stemat në mure, u zëvendësuan shumë drejtues dhe u rishkruan ligjet, por tavolinat mbetën aty, arkivat gjithashtu, dosjet po ashtu.
Një shembull domethënës është sistemi arsimor. Shkolla Normale e Elbasanit, Liceu Francez i Korçës, gjimnazet shtetërore dhe shkollat teknike kishin përgatitur qindra mësues dhe administratorë shumë përpara ardhjes së regjimit komunist. Pikërisht këta mësues u bënë organizatorët e fushatës së madhe kundër analfabetizmit dhe zgjerimit të arsimit fillor në vitet e para të socializmit. Pa përvojën pedagogjike të fituar në periudhën e mëparshme, objektivi i arsimit masiv do të kishte qenë shumë më i vështirë për t’u realizuar. Kur qeveria e re shpalli luftën kundër analfabetizmit, nuk kishte kohë të priste që universitetet socialiste të nxirrnin brezat e parë të mësuesve. U mbështet te pedagogët dhe arsimtarët që kishin dalë nga Shkolla Normale e Elbasanit, nga Liceu Francez i Korçës, nga gjimnazet dhe shkollat teknike të krijuara para luftës. Ishin njerëz të edukuar në një sistem tjetër, por që u bënë shtylla e zgjerimit të sistemit të ri arsimor. Vetë repartet e forcave të armatosura që e kishin bazën nga Ushtria Nacionalçlirimtare kishin në përbërjen e tyre kuadro me të njëjtën kulturë arsimore dhe mënyrë edukimi. Bile edhe shumë nga dëshmorët dhe heronjtë e simbolit të rezistencës antifashiste. Shqipëria e vitit 1944 kishte një numër shumë të kufizuar specialistësh me arsim të lartë. Inxhinierët, mjekët, agronomët, farmacistët, ekonomistët, arkitektët dhe juristët ishin formuar kryesisht në universitetet italiane, austriake, franceze ose jugosllave. Regjimi komunist i konsideronte shumë prej tyre si pjesëtarë të shtresave borgjeze ose të elitës së vjetër, por njëkohësisht ishte i vetëdijshëm se industrializimi, rindërtimi dhe organizimi i shtetit nuk mund të realizoheshin pa dijet dhe përvojën e tyre profesionale. Për këtë arsye, në vitet e para pas luftës, shumë specialistë vazhduan të punonin në administratë, në sektorin shëndetësor, në ndërtim dhe në ekonomi, ndërsa paralelisht shteti investoi në krijimin e brezit të ri të kuadrove të formuar në Bashkimin Sovjetik dhe më vonë në universitetet shqiptare.
Po aq i rëndësishëm ishte kapitali njerëzor i formuar jashtë Shqipërisë. Një hidrocentral nuk ndërtohet nga entuziazmi. Një minierë nuk hapet me slogane. Një spital nuk funksionon me deklarata politike. Shqipëria kishte shumë pak specialistë. Ata që ekzistonin ishin formuar, në pjesën më të madhe, në universitetet italiane, franceze, austriake ose jugosllave. Ishin bijtë intelektualë të një Shqipërie që regjimi e quante borgjeze. Megjithatë, pikërisht ata u ulën mbi tavolinat e projektimit, drejtuan laboratorët, organizuan shërbimet shëndetësore dhe trajnuan brezin e parë të specialistëve socialistë. Kjo nuk ishte hipokrizi; ishte domosdoshmëri. Historia rrallëherë i ofron luksin një pushteti që të zgjedhë midis ideologjisë dhe kompetencës. Kur mungojnë kuadrot, edhe kundërshtari i djeshëm mund të bëhet bashkëpunëtori teknik i sotëm. Regjimi komunist e dinte se besnikëria politike nuk zëvendësonte dijen profesionale. Për këtë arsye, për një periudhë të gjatë, ai bashkëjetoi me specialistët e formuar nga sistemi që kishte përmbysur, ndërkohë që përgatiste specialistët e vet. Industrializimi, që u bë shtylla kryesore e politikës ekonomike socialiste, gjithashtu nuk nisi nga një boshllëk absolut. Studimet gjeologjike të kryera para luftës, dokumentacioni teknik mbi burimet minerare, infrastruktura ekzistuese rrugore dhe portuale, si edhe përvoja profesionale e specialistëve shqiptarë e të huaj, u shfrytëzuan në projektet e para industriale. Minierat, sektori i naftës, energjetika dhe industria e ndërtimit nuk u ngritën vetëm mbi bazën e ndihmës sovjetike ose kineze, por edhe mbi njohuritë e akumuluara gjatë dekadave të mëparshme.
Një aspekt tjetër i rëndësishëm ishte administrata financiare. Ekonomia e planifikuar kërkonte statistika të sakta, kontabilitet, regjistra fiskalë dhe mekanizma kontrolli. Shumë prej këtyre strukturave ekzistonin tashmë, edhe pse u reformuan sipas modelit socialist. Banka Kombëtare, administrata doganore dhe sistemi i arkivimit u shtetëzuan, por nuk u krijuan nga e para. Kjo vazhdimësi institucionale i dha shtetit të ri aftësinë për të organizuar me shpejtësi planifikimin ekonomik. Edhe në sektorin e shëndetësisë vihet re e njëjta vazhdimësi. Spitalet shqiptare të pasluftës u drejtuan për një periudhë të konsiderueshme nga mjekë të diplomuar jashtë vendit përpara vitit 1944. Ata trajnuan brezin e parë të mjekëve të arsimuar në sistemin socialist dhe siguruan vazhdimësinë e shërbimeve shëndetësore deri në zgjerimin e rrjetit universitar shqiptar. Prandaj, kur flasim për ndërtimin e bazës ekonomike dhe sociale të socializmit shqiptar, do të ishte një thjeshtim të thuhej se gjithçka filloi në vitin 1944. Po aq e gabuar do të ishte të mohohej transformimi i madh që solli sistemi i ri. E vërteta historike ndodhet në një pikë më pak spektakolare, por më bindëse: socializmi ndërtoi shumë institucione të reja, zhvilloi industri, zgjeroi arsimin dhe krijoi breza të rinj specialistësh, por këtë rrugë nuk e nisi në një shkretëtirë. Ai gjeti një administratë, një elitë profesionale, një rrjet institucionesh dhe një përvojë shtetformuese të krijuar në dekadat e mëparshme. Disa prej tyre i ruajti, disa i ndryshoi, disa i flaku, por pothuajse asnjërën nuk mundi ta shpërfillte plotësisht.
Megjithatë, ky proces nuk ishte pa kontradikta. Ndërsa shteti përdori dijen dhe institucionet e trashëguara, ai zhvilloi njëkohësisht një proces të gjerë spastrimesh politike ndaj një pjese të elitës së vjetër. Shumë intelektualë, juristë, administratorë dhe ushtarakë u larguan nga detyrat, u burgosën, u internuan ose u dënuan. Kjo solli humbjen e një pjese të rëndësishme të kapitalit njerëzor dhe krijoi mungesa në administratë e ekonomi. Për pasojë, regjimi u detyrua të mbështetej edhe më shumë te specialistët që mbetën në shërbim, ndërsa përshpejtoi formimin e kuadrove të rinj. Një vëzhgues i huaj do ta kishte vënë re menjëherë kontrastin. Në tribunat politike dënoheshin elitat e së kaluarës; në zyrat e shtetit shumë prej njohurive të tyre vazhdonin të prodhonin rezultate. Ishte një marrëdhënie e ndërlikuar, shpesh e heshtur dhe jo rrallë dramatike. Disa specialistë u promovuan, të tjerë u lanë në hije, disa u dënuan, ndërsa të tjerë mbetën të pazëvendësueshëm deri sa u formua brezi i ri. Kjo është arsyeja pse historia nuk mund të lexohet vetëm në procesverbalet e gjyqeve politike; ajo duhet kërkuar edhe në planet e ndërtimit, në regjistrat e spitaleve, në projektet industriale dhe në klasat ku vazhdonte të jepej mësim.
Në këtë kuptim, historia e ndërtimit të socializmit shqiptar është edhe historia e ndërthurjes së vazhdimësisë me ndryshimin. Regjimi komunist transformoi marrëdhëniet e pronësisë, sistemin politik dhe organizimin ekonomik, por nuk mund të shkëputej plotësisht nga trashëgimia e shtetit shqiptar të krijuar para vitit 1944. Administrata, infrastruktura, dokumentacioni shtetëror, arsimi, profesionistët dhe përvoja institucionale u bënë një bazë mbi të cilën u ndërtuan politikat e reja ekonomike dhe shoqërore. Në këtë pikë Shqipëria nuk ishte ndryshe nga pjesa tjetër e Evropës Lindore. Polonia përdori inxhinierët e formuar para luftës. Çekosllovakia ruajti një pjesë të administratës teknike të Republikës së Parë. Bashkimi Sovjetik vetë, gjatë industrializimit të viteve tridhjetë, mbështeti për një kohë specialistët e shkolluar në periudhën cariste. Revolucionet ndryshojnë pronësinë dhe pushtetin; ato nuk mund të ndryshojnë menjëherë dijen. Ky është ndoshta mësimi më pak ideologjik dhe më shumë njerëzor i historisë shqiptare. Shoqëritë nuk trashëgojnë vetëm toka, fabrika ose ndërtesa. Ato trashëgojnë përvojë, kujtesë profesionale dhe institucione. Një administrator që di të organizojë një prefekturë, një mjek që di të drejtojë një spital ose një inxhinier që di të projektojë një digë janë pasuri që nuk i përkasin vetëm regjimit që i ka formuar. Ata i përkasin vendit.
Prandaj, një analizë objektive historike çon në përfundimin se sukseset dhe kufizimet e Shqipërisë socialiste nuk mund të kuptohen vetëm si produkt i politikave të regjimit të pasluftës. Ato ishin edhe rezultat i përdorimit, përshtatjes dhe zhvillimit të një trashëgimie shtetërore e intelektuale të ndërtuar gjatë dekadave të mëparshme. Historia nuk ecën me ndërprerje absolute; ajo ndërton të renë mbi themelet e së vjetrës. Edhe socializmi shqiptar, pavarësisht retorikës revolucionare, e konfirmon këtë ligj të përgjithshëm të zhvillimit historik. Ndoshta ky është paradoksi që propaganda nuk e pranon me dëshirë, ndërsa historia e përsërit pa pushim: pushtetet ndryshojnë më shpejt se shtetet. Revolucionet rrëzojnë qeveri, por administratat, dijet dhe përvoja njerëzore vazhdojnë të jetojnë, sepse një komb nuk ndërtohet vetëm nga fitoret politike. Ai ndërtohet, mbi të gjitha, nga aftësia për të përdorur atë që brezat e mëparshëm kanë lënë pas. Në fund, edhe revolucioni më radikal mbetet trashëgimtar i historisë që pretendon të kapërcejë.
