Vlerësim ekspert i ciklit poetik :"Të munda, diktaturë”

Përkthyer nga Bajame Hoxha-Çeliku

Analizë nga Studio EDERN éditions (Bruksel)

Vlerësim ekspert i ciklit poetik „Të munda, diktaturë” – Bajame Hoxha-Çeliku

Hyrje: Një zë shqiptar i rikthyer

Vëllimi Je t’ai vaincue, dictature i Bajame Hoxha-Çelikut, botuar në vitin 2026 nga Éditions Edern (Bruksel), përbën një dëshmi poetike me fuqi të rrallë mbi një nga diktaturat më pak të njohura dhe më brutale të Europës: regjimin komunist shqiptar të Enver Hoxhës (1945-1991). Kjo vepër përmbledh poezi të përkthyera nga shqipja nga vetë autorja, duke ofruar kështu një perspektivë të dyfishtë gjuhësore dhe kulturore mbi një përvojë internimi që zgjati tridhjetë e tre vjet. [1][2][3][4]

Bajame Hoxha-Çeliku mishëron një trajektore jetësore të jashtëzakonshme: e internuar që në moshën njëmbëdhjetëvjeçare së bashku me familjen e saj pas ekzekutimit të të atit, ajo i mbijetoi kampeve të punës së detyruar në Savër, për t’u shndërruar, kundër çdo parashikimi, në një nga zërat më të fuqishëm poetikë të rezistencës shqiptare. E vendosur në Bruksel prej një çerek shekulli, ajo vazhdon nga mërgimi një luftë thelbësore të kujtesës, për të penguar harresën e një represioni që la pas rreth 35 000 të burgosur politikë, mbi 100 000 të depërtuar dhe afro 6 000 të ekzekutuar, në një vend me vetëm tre milionë banorë. [2][5][6]

Ky raport ofron një analizë të strukturuar të këtij vëllimi duke u ndalur në: strukturën dhe organizimin, temat dominante, procedurat stilistike, dimensionin dëshmues, sfidat e vetë përkthimit dhe rëndësinë bashkëkohore të kujtesës.

I. Arkitektura e vëllimit: një simfoni e mbijetesës

A. Struktura e përgjithshme: nga trauma te transmetimi

Vëllimi organizohet në tetë cikle poetike të dallueshme, të cilat ndërtojnë një progresion narrativ dhe emocional koherent. [1]

1. Pohim programatik (fq. 13-25): Tre poema hyrëse (Je t’ai vaincue, dictature ! I, II, III) e shpallin titullin si një manifest rezistence. Që në hapje, autorja deklaron:

« Je t’ai vaincue, dictature,
j’étais plus forte que toi.
J’étais une innocence sans défense. »

« Të munda, diktaturë,
isha më e fortë se ti.
Isha një pafajësi pa mbrojtje. »

Kjo hyrje in medias res, që pohon fitoren përpara se të rrëfejë betejën, përbën një zgjedhje të fuqishme retorike: ajo e vendos që në fillim mbijetesën si fakt të kryer, duke thyer pritshmërinë e lexuesit. [1]

2. Kronikë e fëmijërisë së shkatërruar (fq. 26–91): Cikli më i gjatë dokumenton në mënyrë sistematike shkatërrimin e programuar të pafajësisë. Titujt janë domethënës: L’enfant du silence, Adolescence interdite, Prisonnière, Enfant dans le camp d’extermination.

Fëmija i heshtjes,
Adoleshencë e ndaluar,
E burgosur,
Fëmijë në kamp shfarosjeje.

Progresioni kronologjik (fëmijëri → adoleshencë → rini) imiton zhvillimin natyror të jetës, duke theksuar njëkohësisht pamundësinë e tij nën diktaturë. [1]

3. Portrete të grave rezistuese (fq. 65–96)

Një cikël i tërë i kushtohet Teftës, shoqes së kampit (À Tefta, Tefta, mon soleil dans l’ombre, Tefta, déesse aux yeux de larmes), si dhe nënës (Ma mère, sous la botte du communisme, Mère courage, croyante et forte). (Për Teftën, Tefta, dielli im në terr, Tefta, hyjneshë me sy të përlotur),
dhe nënës
(Nëna ime, nën çizmen e komunizmit, Nënë e guximshme, besimtare dhe e pathyeshme). Kjo galeri portretesh femërore e vendos përvojën individuale në një dimension kolektiv dhe i bën homazh solidariteteve që e bënë të mundur mbijetesën. [1]

4. Galeritë e vdekjes (fq. 102–116)

Poema kushtuar punës së detyruar në minierat e bakrit. Veçanërisht tronditëse janë: Les femmes qui attendaient les hommes des galeries, Dans les galeries de l’enfer, Les hurlements de la jeune fille.

→ Gratë që prisnin burrat nga galeritë e errëta
→ Në galeritë e ferrit
→ Britmat e vajzës së re.

Ky cikël sjell ndër mend tekstet e Varlam Shalamovit për kampet siberiane ose të Primo Levit për Aushvicin: një përshkrim pothuajse klinik i çnjerëzimit përmes punës deri në rraskapitje. [1]

5. Dashuria në zemër të ferrit (fq. 117-166)

Cikli “Gani”, me emrin e shokut të jetës së autores, përbën zemrën emocionale të vëllimit. I njohur në kamp, ai u bë bashkëshorti i saj dhe babai i tre fëmijëve të tyre. Poema si Au cœur de l’enfer (“Nous nous sommes aimés sous la botte des geôliers”), Dans l’ombre de la tempête apo Mais nous étions des racines kremtojnë një dashuri që sfidon kushtet përqendruese. [1]

Si: Në zemër të ferrit (“Ne u deshëm nën çizmen e rojeve”), Në hijen e stuhisë apo, Por ne ishim rrënjë, kremtojnë një dashuri që sfidon realitetin përqendrues dhe logjikën çnjerëzuese të kampit.

6. Demokracia e tradhtuar (fq. 167-192): Ky cikël shënon një kthesë drejt kritikës politike bashkëkohore. Pas vitit 1991, çlirimi i shumëpritur rezulton i hidhur. Titujt janë të drejtpërdrejtë:

La démocratie est arrivée avec une direction communiste,

Le pirate est devenu pape dans mon pays,

Anciens persécutés,

Nous étions les oubliés – le cri brisé de la démocratie trahie.

Kalimi nga dëshmia historike te denoncimi aktual i jep vëllimit një dimension politik përvëluese. [1]

Demokracia erdhi me një drejtim komunist,
Piratin e bënë papë në vendin tim,
Të përndjekurit e dikurshëm,
Ne ishim të harruarit – klithma e thyer e një demokracie të tradhtuar.

7. Dëshmi dhe transmetim (fq. 193-225): Cikël refleksiv ku autorja vë në pikëpyetje rolin e saj si dëshmitare. Témoignage en lumière (fq. 193) e formulon qartë këtë mision:

« Je suis la voix de ceux qui n’en eurent pas. »

Poemat Je suis née sous un ciel noir, J’ai brisé la dictature, Quand le temps hurlait et soufflait lidhin të kaluarën traumatike me të tashmen e shkrimit. [1]

(Dëshmia në dritë (f. 193) e shpreh qartë këtë mision:
“Unë jam zëri i atyre që nuk patën mundësi të flasin.”

Poezitë Unë linda nën qiell të zi, E theva diktaturën, Kur koha ulërinte dhe frynte bashkojnë të kaluarën traumatike me fuqinë shpirtërore të shkrimit)

8. Zi dhe kujtesë (fq. 226-280)

Vëllimi mbyllet me një elegji të gjatë kushtuar Ganiut, i ndarë nga jeta para botimit.

Kjo sekuencë finale (Tu es parti, Pourquoi es-tu parti ?, Mon étoile silencieuse, Ô mon cœur, Gani, héros immortel) e shndërron zinë personale në simbol universal të të gjitha humbjeve të shkaktuara nga diktatura. [1]

8. Zi dhe kujtesë (f. 226–280)
Vëllimi mbyllet me një elegji të gjatë për Ganin, i ndarë nga jeta para botimit.
Kjo sekuencë finale (Ti ike, Pse ike?, Ylli im i heshtur, O zemra ime, Gani, hero i pavdekshëm) transformon dhimbjen personale në një simbol universal të të gjitha humbjeve që diktatura shkaktoi.

B. Logjikë arkitekturore: Nga rezistenca te qëndrueshmëria

Kjo strukturë zbulon një logjikë narrative të sofistikuar:
• Lëvizje rrethore: vëllimi hapet me pohimin e fitores dhe mbyllet me pavdekësinë e dashurisë rezistuese. Kjo rrethore tregon se “fitorja” mbi diktaturën nuk është kurrë përfundimtare, por duhet të ripohuar vazhdimisht.
• Alternancë mes traumës dhe butësisë: ciklet më të ashpra (galeritë, fëmijëria e vjedhur) ndërthuren me momente hiri (dashuria, miqësitë femërore), duke riprodhuar ritmin psikik të mbijetesës në kushte ekstreme.
• Nga personalja te politikja: vëllimi ecën nga intimiteti (fëmijëria, dashuria) drejt kolektives (kritika demokratike, thirrja për kujtesë kombëtare), duke universalizuar përvojën individuale.
• Kohë të ndërthurura: e kaluara (kampet), e tashmja (mërgimi në Bruksel) dhe e ardhmja (transmetimi te brezat) bashkëjetojnë në një strukturë jo lineare, që imiton funksionimin e kujtesës traumatike.

II. Tematikat dominuese: Hartëzimi i dhimbjes dhe i shpresës

A. Rezistenca e shpirtit: Fitore pirrike
Paradoksi i titullit: “Të munda, diktaturë” shpreh njëkohësisht fitoren dhe çmimin e saj të tmerrshëm. Autorja ka “fituar” në kuptimin që ka mbijetuar, ka dëshmuar, ka krijuar. Por kjo fitore shoqërohet me një varg humbjesh të pariparueshme:

“Ti më le të varfër,
ti më le pa shtëpi në vendin tim,
ti më le pa të ardhme,
ti më le lakuriq” (f. 219).

Metafora luftarake: Diktatura personifikohet vazhdimisht si një kundërshtar në një përballje trup më trup: “duke luftuar trup më trup me diktaturën”. Ky antropomorfizim e shndërron sistemin abstrakt në armik të prekshëm, duke lejuar një konfrontim të drejtpërdrejtë. Përmbysja e raporteve të forcës përbën gjestin poetik qendror: fëmija i pambrojtur shndërrohet në një qenie “më e fortë se guri, se zjarri, se stuhitë”.

Mjetet e rezistencës shpirtërore: Përballë dhunës materiale të regjimit, autorja vë përballë armë jo materiale:
“Me shpirt, jo me armë,
me zemrën time që kurrë nuk u thye,
me vargjet e mia që kurrë nuk u shuan” (f. 13).
Kjo hierarki (shpirti > armët) e vendos librin në traditën e rezistencës jo të dhunshme përmes kulturës, të dashur për disidentët e Evropës Lindore (Havel, Soljenitsyne, Mandelstam).^[1]

B. Zhveshja e fëmijërisë: Një gjenocid i pafajësisë

Fjalori i rrëmbimit: Fëmijëria përshkruhet vazhdimisht si një pasuri e konfiskuar: “lodra të djegura, ëndrra të shuara”, “fëmijëria ime e vrarë”, “adoleshencë e ndaluar”. Ky fushë leksikore e privimit (djeg, shuar, vret, ndalon) ndërton figurën e një grabitjeje sistematike të rinisë.^[1]

Paradoksi identitar: Që në moshën njëmbëdhjetëvjeçare, Bajamja cilësohet “armike e klasës” pa e kuptuar kuptimin e kësaj fjale: “kur nuk njihja as faj, as krim”. Ky përcaktim arbitrar përbën një dhunë simbolike madhore: fëmija shndërrohet në “armik” para se të ketë ndërtuar vetëdije politike. Kjo është thelbi i totalitarizmit që denoncon Hannah Arendt: fajësia trashëgimore, jo akti individual.

Puna e detyruar e fëmijëve: Përshkrimet e punës që në fëmijëri janë tronditëse:
“Zbathur, me rroba të grisura,
punoja në pluhurin e fushave,
pa pushim, pa fund” (f. 196).
Tripti “qaja, qeshja, këndoja” tregon strategjitë e shpërbërjes psikike të domosdoshme për mbijetesën e fëmijës në një mjedis armiqësor.

Koha e pezulluar: Një motiv i përsëritur është ai i kohës së ngrirë: “Më dukej se nuk rritesha” (f. 54), “Sa të rënda ishin vitet e mia” (f. 52). Adoleshenca dhe rinia, periudha normale e zhvillimit, shndërrohen në staza të dhimbshme. Ky pezullim i kohës biografike kujton analizat e Primo Levit mbi “zonën gri”: ekzistenca përqendrore nuk është as jetë, as vdekje, por një mes i ngrirë.

C. Shkrimi si armë dhe si shpëtim

Shkrim i fshehtë dhe i konfiskuar: Libri dokumenton historinë e pamundësisë së vet. Autorja shkruante me pseudonime (Ama Çeliku, Ami), kishte fituar çmime, por u ndalua të botonte. Dorëshkrimet e para iu “konfiskuan dhe u shkatërruan nga autoritetet komuniste”. Edhe pas vitit 1991, “disa dorëshkrime u zhdukën nëpër shtëpi botuese, sërish të ndaluara me urdhra nga lart”. Kjo censurë e dyfishtë (diktaturë dhe më pas demokraci e korruptuar) e shndërron shkrimin në akt rezistence të përhershme.

Shkrimi-si-mbijetesë: Poemat dëshmojnë për një shkrim fjalë për fjalë jetik: “shkruaja fshehurazi në copa letre, / por çdo fjalë ma shpëtonte shpirtin, / edhe kur diktatura më shkatërronte” (f. 196).
Shkrimi këtu nuk është zbukurim estetik, por funksion thelbësor psikik, atë që studimet mbi shkrimin në kushtet e kampeve e quajnë “grafoterapi”: akti i krijimit mundëson çlirimin e traumës dhe ruajtjen e një hapësire mendore të lirë.

Shkrimi-plagë: Metafora e gojës si plagë është tronditëse:
“Mos ma mbyll gojën me zinxhirë.
Goja ime është një plagë –
por edhe një flakë” (f. 18).
Të flasësh, të shkruash, do të thotë të rihapësh plagën, por edhe të ndezësh errësirën. Të thuash dhemb, por të mos thuash vret.
“Do të të puth me shpirtin tim të djegur” (f. 263): dashuria mbijeton vdekjen fizike dhe shndërrohet në kujtesë të mishëruar.

Poema e parë themeluese: Parathënia rrëfen se autorja shkroi poezinë e saj të parë “nën tronditjen e arrestimit, në rrugën drejt internimit”:
“Këtu, fjala më ka burgosur. Këtu, polici ma pret zërin. Zëri humbet. Qerpikët përkulen. Një agim i mrekullueshëm ia lë vendin muzgut. Një e nga një, si mana, do t’i mbledh shkronjat. Dhe, me forcën e poetit, do të shkruaj për ju: LIRINË.”
Kjo poezi programon gjithë vëllimin: liria do të rifitohet vetëm përmes dhe brenda shkrimit.[1]

D. Dashuria si akt rezistence ontologjike

Cikli i Ganiut: 34 faqet kushtuar Ganit (f. 146–280) përbëjnë zemrën rrahëse të vëllimit. Kjo dashuri e lindur në kampet e internimit paraqet disa dimensione:[1]

1. Dimensioni transgresiv: Të duash në kampe do të thotë të sfidosh rendin përqendrues, i cili synon pikërisht shkatërrimin e çdo lidhjeje emocionale. Poema “Në zemër të ferrit” është e qartë:
“Ne u deshëm nën çizmen e rojtarëve, / me tytën drejtuar mbi shpinat tona të zhveshura” (f. 161).
Dashuria shndërrohet këtu në akt rebelimi të pastër.[1]

2. Dimensioni i shenjtë: Dashuria fiton një cilësi gati mistike.
“Dashuria jonë qëndroi në këmbë, / një flakë që as stalinizmi / nuk mundi ta ngrinte në akull” (f. 163).
Metafora e zjarrit të pashueshëm e shndërron ndjenjën dashurore në forcë kozmike, superiore ndaj sistemit totalitar.[1]

3. Dimensioni riparues: Ganiu nuk është vetëm i dashuri, por edhe
“streha ime në stuhitë e mia”, “guximi im, / heroi im, / besnikëria ime e pavdekshme” (f. 277).
Në kontekst traumatik, dashuria bëhet funksion i mbijetesës psikike: ajo lejon ruajtjen e një hapësire njerëzore brenda çnjerëzimit të përgjithshëm.[1]

4. Dimensioni dëshmues pas vdekjes: Pas vdekjes së Ganiut, 34 faqe i kushtohen atij (f. 226–280). Kjo elegji e gjatë (“Ti ike”, “Pse ike?”, “Ylli im i heshtur”) e shndërron dhimbjen personale në simbol të të gjitha humbjeve të shkaktuara nga diktatura.
“Do të të puth me shpirtin tim të djegur” (f. 263): dashuria mbijeton vdekjen fizike dhe bëhet kujtesë e mishëruar.[1]

Krahasim me dëshmi të tjera: Ky fokus i dashurisë në rrëfimet e kampit nuk është i vetmi. Charlotte Delbo, në Auschwitz et après, përmend marrëdhëniet dashurore si ishuj të brishtë të njerëzillëkut. Jorge Montealegre, i burgosur në kampin e Chacabuco-s (Kili), dëshmon për çifte të formuara në kampe, të cilat u bënë simbole të rezistencës. Në të gjitha këto raste, dashuria përbën një “kundër-pushtet” ontologjik: duke dashur, njeriu pohon se sistemi nuk e zotëron tërësinë e qenies.

E. Tradhtia demokratike: Vazhdimësia e elitave

Kritikë e ashpër pas vitit 1991: Cikli “Demokracia e tradhtuar” (f. 167-192) përbën një kthesë polemike të përmbledhjes. Pas rënies së komunizmit në vitin 1991, autorja vëren me hidhërim vazhdimësinë e strukturave shtypëse:
“Demokracia erdhi si një premtim drite,
por drita u shit në ankand për monedha të pista.
Në majë, të njëjtat fytyra të vjetra
me kostume të reja dhe xhepa plot deri në fyt” (f. 186).

Tema të përsëritura:

1.Rikthimi i elitave: “Fëmijët e ish-persekutorëve vazhdojnë të zënë poste pushteti dhe të gëzojnë privilegje”. Kjo vazhdimësi sociologjike konfirmohet nga studimet mbi tranzicionin shqiptar: një pjesë e nomenklaturës komuniste është rikthyer realisht si elitë kapitaliste.

2.Korrupsioni i përgjithshëm: Disa poezi (“Piratin e bënë papë në vendin tim”, “Pushteti në duart e milionerëve”, “Mbretëria e milionerëve”) denoncojnë pasurimin e paligjshëm të drejtuesve të rinj:
“I privatizuan gjithçka, male, pyje, fusha, brigje dete,
pa lënë asnjë pëllëmbë toke pa i vënë emrin e tyre” (f. 244).

3.Braktisja e viktimave: Të përndjekurit e dikurshëm, larg së qeni të rehabilituar, janë “të harruar”, “të braktisur”, duke marrë pensione qesharake:
“Pensionet – një plumb i rëndë në kraharorin e plakut,
plaga e një jete e pritur në një heshtje të ftohtë” (f. 188).

4. Blerja e votës: Demokracia zgjedhore përshkruhet e deformuar nga klientelizmi:
“Në një vend ku vota shitet për një thes miell” (f. 175),
“Një thes miell vlen më shumë se një ideal” (f. 186).

Poezi thirrëse: Disa tekste marrin formën e apostrofave të drejtpërdrejta:
“O Zot, mendo për popullin tim” (f. 236),
“Qaj, o populli im, qaj…” (f. 242),
“O populli im…” (f. 249).
Kjo retorikë profetike i jep përmbledhjes një dimension pamfleti politik, duke e kapërcyer dëshminë historike për t’u shndërruar në kritikë të së tashmes.

F. Mërgimi: Brukseli si atdhe i dytë

Përkatësi e dyfishtë: Përmbledhja dokumenton një marrëdhënie komplekse me përkatësinë territoriale:
“Diktaturë!
Më le të varfër,
më le pa shtëpi në vendin tim,
më le pa të ardhme,
më le lakuriq.
Diktaturë!
Në fund, më flake,
më dëbove, më the: ‘Ik!’
Por unë nuk u thyeva!
Zgjodha dhe gjeta atdheun tim të dytë.
Po, e gjeta!
Ai më priti,
më dha të gjitha të drejtat
që ju m’i kishit mohuar.
Brukseli më dha LIRINË!” (f. 219).

Ky pasazh është thelbësor: ai e shndërron mërgimin e imponuar në një zgjedhje të vetëdijshme. Brukseli nuk është një zgjidhje e përkohshme, por një “atdhe i dytë” që ofron atë që Shqipëria refuzoi: njohje, të drejta, liri shprehjeje. Kjo përputhet me teoritë e mërgimit gjuhësor: gjuha dhe territori pritës mund të bëhen instrumente emancipimi.

Thirrje drejtuar Anglisë: Disa poezi i drejtohen Mbretërisë së Bashkuar për të mos dëbuar azilkërkuesit shqiptarë:
“O Angli, të lutem,
mos i riatdheso bashkatdhetarët e mi!
Dëgjo zërin e një poeteje
që mban mbi supe
dhimbjen e një populli të thyer” (f. 247).
Ky dimension militante aktuale vendos përmbledhjen në zemër të debateve bashkëkohore evropiane mbi migracionin dhe të drejtën e azilit.

III. Procedurat stilistike dhe poetike: Ndërtimi i një gjuhe për të thënë të pashprehurën

A. Regjistrat letrarë të ndërthurur.

Përmbledhja përdor njëkohësisht disa regjistra, duke krijuar një polifoni emocionale:

1.Regjistri epik: Shumë poezi përdorin tonin e epopejës heroike. Autorja nuk është një viktimë pasive, por një luftëtare: “Unë shkatërrova diktaturën” (f. 195), “Ne mbetëm dritë” (f. 240). Ky dimension epik forcohet nga:

Madhështia e sfidave: Luftë kozmike midis së Mirës (liri) dhe së Keqes (totalitarizëm)

Ngritja e stilit: Përmes metaforave të fuqishme (mal, zjarr, dritë)

Figura e heroit: “O zemra ime, Gani, hero i pavdekshëm” (f. 280)

Regjistri lirik: Prania omniprezente e “unë”-të dëshmitar dhe shprehja direkte e emocioneve. Fushat leksikore dominuese janë ndjenjat (dashuri, dhimbje, zemërim, shpresë) dhe ndjesitë fizike (urë, ftohtësi, lodhje, lot). Ky liricizëm nuk është romantik, por visceral: “Këmbët e mia të gjakosura” (f. 224), “Duart e mia dridhëse” (f. 223).

Regjistri polemik/satirik: Poezitë mbi demokracinë e korruptuar përdorin një ton të ashpër, afër pamfletit:

Apostrofa të drejtpërdrejta: “O diktaturë”, “O populli im”

Ironi e hidhur: “Pirati u bë papë”

Denoncime të qarta: “Komunizmi është pleh” (f. 240)

Regjistri elegjiak: Cikli i dhimbjes dhe kujtimit (f. 226-280) i përket elegjisë, një zhanër i dedikuar këngës për humbjen dhe kujtesën. Tonaliteti është melankolik, por jo i dëshpëruar: vdekja integrohet në një cikël memorial që e tejkalon.

B. Figurë të stilit të përsëritur: Poetika e opozicionit

Antiteza dhe oksimoret: Përmbledhja është strukturuar mbi opozicione binare sistematike:

Këto antiteza nuk janë dekorative, por shtyllë ndërtuese: ato imitojnë luftën e pamëshirshme midis shtypjes dhe rezistencës. Bashkimi i të kundërtave “e vdekur, por e gjallë” (f. 56) përmbledh paradoksin e jetës në kamp: mbijetesa nuk është vetëm të jetosh, por të ekzistosh në një ndërmjetësim.

Anafora dhe përsëritjet: Procedurë dominuese, anafora krijon efekt të rrahjes së vazhdueshme, të betimit magjik:

“Unë të mposhta” (përsëritur 8 herë në poezitë e para)

“Ti u largove” (përsëritur 12 herë në ciklin e dhimbjes dhe humbjes)

“Ne u deshëm” (cikli Gani)

“O populli im” (cikli politik)

Këto përsëritje plotësojnë funksione të shumta: lehtësojnë memorien (funksion ky thelbësor për poezinë orale), krijojnë një ritëm hipnotik dhe transformojnë pohimin në bindje të palëkundur.

Metafora e zjarrit: Metafora më e pranishme është ajo e zjarrit, flakës, çakmakëve dhe shkëndijës, që ndezin jo vetëm pamjen, por edhe emocionin dhe ritmin e poezisë:

“Goja ime është një plagë – / por edhe një flakë” (f. 18)

“Dashuria jonë mbeti e qëndrueshme, / një flakë që as stalinizmi / nuk mund ta ngrinte” (f. 163)

“Ne u bëmë zjarr” (f. 240)

“Në zjarrin tënd, ngroha / zemrën time të ngrirë” (f. 274)

Zjarri simbolizon njëkohësisht rezistencën (zjarr që nuk shuhet), pasionin (zjarr dashurie) dhe pastrimin (zjarr që djeg diktaturën). Kjo polisemi e bën atë simbolin qendror të përmbledhjes.

Metafora e dritës: Si pasqyrim i zjarrit, drita strukturon opozicionin errësirë/qartësi:

“Shkatërrova diktaturën / me një shpirt që kurrë nuk u përkul, / me një gjak që asnjë kohë nuk fshihet, / me një poezi që ngriti qenien time deri në qiell” (f. 14)

“Ti je drita në zemër të errësirës, / Ylli që shkëlqen në netët e mia pa yje” (f. 158)

“Dëshmi në dritë” (titull, f. 193)

Errësira = totalitarizëm, gënjeshtër, vdekje. Drita = liri, e vërtetë, jetë. Kjo simbolikë arketipale i jep përmbledhjes një dimension thuajse biblik.

Personifikime: Diktatura personifikohet sistematikisht, duke transformuar sistemin abstrakt në një kundërshtar konkret, me të cilin mund të “lutesh trup më trup”. Ky personifikim lejon konfrontimin e drejtpërdrejtë dhe dialogun polemik: autorja i drejtohet diktaturës, i flet, e sfidon.

C. Ritmi dhe vargëzimi: Vargje të lira dhe oralitet

Mungesa e kufizimeve metrike klasike: Përmbledhja nuk ndjek rregullat e versifikimit tradicional (pa rimë të rregullt, pa metra fikse). Kjo liri formale ka disa funksione:

1.Autenticitet dëshmitar: Vargu i lirë evocojnë fjalën spontane, britmën e papërpunuar, jo kompozimin e rafinuar. Sugjeron që teksti buron drejtpërdrejt nga përvoja, pa ndërmjetësim estetik.

2.Refuzim i kufizimeve: Pas 33 vjet internimi nën kufizime totale, vargu i lirë është vetë një akt çlirimi. Forma thotë: “Nuk u nënshkruaj më asnjë rregull të imponuar.”

3.Oralitet: Vargjet e lira, shpesh të shkurtra, përshtaten për deklamim oral. Përmbledhja duket e ndërtuar për t’u thënë po aq sa për t’u lexuar, duke e futur veprën në traditën orale shqiptare.

Ritme nga përsëritja: Nëse vargu nuk është metrik, ritmi krijohet nga përsëritjet anaforike, paralelizmat sintaksor dhe renditjet. Shembull:
“Ti më vodhe dritën, / por unë, / të lashë të zhveshur në natën tënde. / Dhe tani, / mos afro. /

Mos më hesht!” (f. 19)

Ritmi lind nga gradacioni (vjedh → zhveshur → mos afro), nga shkurtësia e vargjeve dhe nga imperativi final që godet si shkop shiu.

Strofa të parregullta: Poezitë nuk ndjekin strukturë strofike fikse. Disa janë të gjata me 20 vargje, të tjera një frazë mbi 5 vargje. Kjo parregullsi imiton kaosin e përvojës traumatike: poezia shpërthen, fragmentohet, rindërtohet.

D. Fusha leksikale: Hartografia gjuhësore e traumës

Leksiku i trupit të vuajtur: Përmbledhja dokumenton sistematikisht dekadencën fizike:

Këmbët: “këmbë të zbathura”, “këmbë të gjakosura”, “këmbë që dridhen”

Duart: “duar që dridhen”, “duar të lidhura”, “duar që shkruajnë”

Goja: “gojë-plagë”, “buzët me gjak”, “gojë e mbyllur”

Trupi: “trup i shkatërruar”, “trup i thyer”, “trup i zhveshur nën shkop”

Kjo vëmendje ndaj trupit e fut teksti në traditën e letërsisë koncentracionare: trupi bëhet vendi ku shënohet dhuna e sistemit.

Leksiku i urisë: Motivi i obsesionuar, uria shtrihet në gjithë përmbledhjen:

“stomaku bosh”, “pjatat bosh”, “copë e grabitur”, “bukë që u bë legjendë”, “uria që vret”

Poezia “Kur isha e vogël” përshkruan ndjenjën e fajit për të thyer “pa dashje, një shishe vaj” – racioni mujor i familjes (f. 221).

Kjo prani e pandërprerë e urisë nuk është metaforike: dokumenton realitetin material të kampeve shqiptarë ku kequshqyerja sistematike ishte mjet kontrolli.

Fjalori i të ftohtit: Një tjetër konstante, të ftohtit depërton trupin dhe shpirtin:

“natë akulli”, “duar prej akulli”, “frymë e ngrirë”, “ftohtë që vret”, “varr i ftohtë”

Kjo ftohtësi është si klimatike (dimrat shqiptarë), ashtu edhe metaforike (ftohtësia e sistemit).

Fjalori i rezistencës vertikale: Në kontrast, një fjalor i tërë mbi vertikalitetin shpreh rezistencën:

“në këmbë”, “ngritur”, “drejtuar”, “kokë lartë”, “mos u ul”

Kjo opozitë shtrirë/në këmbë strukturon imagjinatën morale të përmbledhjes: qëndro në këmbë = rezisto, ulem = dorëzo.

Fjalori i kujtesës: Në fund, një fjalor specifik i kujtesës përshkon tekstin:

“mos harro”, “kujto”, “dëshmo”, “përçoj”

“gjakërrimë”, “plagë”, “shenjë”, “gjurmë”

“dje”, “sot”, “nesër”, “përjetësisht”

Ky fjalor bën që përmbledhja të mos jetë vetëm dëshmi e së shkuarës, por një akt për të përçuar tek e ardhmja.

IV. Dimensioni i dëshmisë: Të shkruash të padukshmen

A. Funksioni i dëshmisë poetike në literaturën e kampeve: Studimet mbi shkrimin në kamp identifikojnë tre funksione kryesore të dëshmisë letrare:

E vërteta historike: Të emërtojmë të paemërtueshmen
Përmbledhja e Bajame Hoxha-Çelikut ka një funksion dokumentar thelbësor. Ajo sjell hollësi faktike që historiografia e vetme nuk mund t’i ofrojë:

Mosha e saktë: E internuar në 11 vjeç, e liruar pas 33 vjetësh

Vendet e sakta: Gjirokastër (qyteti i banimit në fëmijërinë e hershme), Shishtavec (vendi i origjinës), Savër (kampi kryesor)

Kushtet materiale: Punë në fusha, galeritë e bakrit, ndërtim rrugësh

Hollësitë e përditshmërisë: Shishe vaji e thyer (f. 221), humbja në fushat e misrit (f. 220), fenerët e kërkimit (f. 220)

Këto detaje konkrete i japin mish asaj që mund të mbetet thjesht statistikë. Siç shkruan Charlotte Delbo në Auschwitz dhe pas: “Nuk mjafton të thuash shifrat, duhet të thuash detajet”. Poezia “Kur isha e vogël” ilustron këtë nevojë:
“Kur isha e vogël, / e theva pa dashje, një shishe vaj. / Isha kaq e dobët, duart më dridheshin nga lodhja. / Qava pa pushim. / Kisha thyer racionin e vogël mujor, / dhe ndërgjegjja më torturonte. Por mamaja nuk më foli asnjë fjalë të ashpër. / Vetëm në sytë e saj, / pashë disa lot…” (f. 221)

Kjo poezi dokumenton njëkohësisht: kequshqyerjen (racione kaq të rralla sa çdo humbje ishte tragjike), punën e fëmijëve (duar që dridhen nga lodhja), ndjenjën e fajit të vogël të fëmijërisë dhe butësinë e nënës që ruhej gjithsesi. Në nëntë vargje tregon më shumë për gjendjen në kamp se sa faqe arkivash.

2. E vërteta emocionale: Përçimi i përvojës së përjetuar

Përtej fakteve, dëshmia poetike përcjell teksturën e vuajtjes. Nuk bëhet fjalë vetëm për të treguar se çfarë ndodhi, por si u përjetua. Poezia “Si ujq të egërsuar” ilustron këtë dimension fenomenologjik:

“Lot, vetëm lot / Fëmijëria ime e vrarë. / Kudo dhimbje, / torturë, / plagë e hapur. / Në kampin e rrethuar me tela me gjemba, / ku qielli dukej i lënduar si unë, / nuk dëgjoje tjetër veç kriminelëve komunistë: / ulërinin, / shanin, / vrisnin me fjalë si ujq të egërsuar, / jo nga uria, / por etje për gjakun tonë të pafajshëm” (f. 223)

Ky tekst nuk dokumenton vetëm një fakt të veçantë, por atmosferën terrorizuese të kampit: britmat e rojeve, frikën e vazhdueshme, metaforën e “qiellit të lënduar” (projekcion i dhimbjes së brendshme mbi peizazhin), dhe lotët e shtypur të fëmijës. Ky dimension fenomenologjik është ajo që vetëm dëshmia letrare mund ta përcjellë.

3. Imperativ moral: Detyra e kujtesës

Përmbledhja shpreh qartë këtë imperativ në disa poezi:

“Si një dëshmi për ata që refuzojnë të kujtojnë, / si një dritë për brezat që nuk duhet të harrojnë, / sepse nën këtë qiell të errët, të ngrirë, / njerëzit vdisnin pa emër, / dhe lotët mpiheshin në kripë mbi qepalla” (f. 193)

Ky fragment i poezisë “Dëshmi në dritë” identifikon tre marrës:

1.Ata që refuzojnë të kujtojnë: shqiptarët e sotëm të tunduar nga amnezia kolektive

2.Brezat që nuk duhet të harrojnë: të rinjtë, tek të cilët transmetohet historia

3.Njerëzit që vdisnin pa emër: vetë të vdekurit, për të cilët duhet të bëhet drejtësi përmes fjalës.

Kjo adresë e trefishtë transformon poezinë në një akt përkujtimor performativ: duke emërtuar të vdekurit, duke i thirrur të gjallët dhe duke transmetuar tek brezat e ardhshëm, teksti bën atë që thotë. Ai bëhet një monument verbal.

Jorge Montealegre, poet i burgosur në kampin e Chacabuco (Kili), raporton se një shok më i vjetër i tha: “Duhet të rrëfesh atë që na ndodh, shok i ri”. Bajame Hoxha-Çeliku ndjek të njëjtin imperativ: “Unë jam zëri i atyre që nuk e patën”. Ky mision tejkalon individin: dëshmitari nuk flet vetëm për veten, por për të gjithë të zhdukurit.

B. Strategjitë e përçimit: Nga i veçanti tek universali

1. Mishërimi i kolektivit: “Unë” plurale

Një procedurë kryesore e përmbledhjes është alternimi midis “unë” të veçantë dhe “ne” kolektiv:

“Unë të kam mundur, diktaturë” (njësia, përvoja personale)

“Ne nuk u jemi përulur” (shumësia, komuniteti i të internuarve)

“Unë jam zëri i atyre që nuk e patën” (njësia që përfshin shumësinë)

Kjo rrjedhshmëri lejon që dëshmia personale të bartë kujtesën kolektive. Bajame flet në emrin e saj, por edhe në emrin e nënës së saj, të Teftës, të grave të galerisë, të gjithë anonimëve të zhdukur. Kjo strategji përputhet me analizat e literaturës testimoniale: dëshmitari është gjithmonë përfaqësues i një komuniteti të lënduar.

2. Portrete grash: Galeri përkujtimore

Përmbledhja i kushton cikle të tëra figurave femërore:

Tefta (f. 65-74): 10 poezi festojnë këtë shoqe kampi. “Tefta, dielli im në hije”, “Tefta, hije e shpirtit tim”, “O Tefta, thesar i ndershmërisë”. Këto poezi transformojnë një person të veçantë në arketip të rezistencës femërore.

Nëna (f. 92-96): 5 poezi (“Nëna ime, nën këmbën e komunizmit”, “Nëna guximtare, besimtare dhe e fortë”, “Nëna ime heroinë”) nderojnë atë që ruajti dinjitetin familjar pavarësisht deportimit.

Gratë e galerisë (f. 102-116): Poezi kolektive për ato që prisnin burrat e tyre të dërguar në minierat e bakrit. “Në sytë e tyre”, “Ulërimat e vajzës së re”, “Tek nëna që nuk gjeti djalin e saj” u japin zë anonimëve.

Kjo galeri portretesh femërore vendos përmbledhjen në specifikën e përvojës femërore në kampet e grave. Studimet mbi kampet e grave (sidomos Ravensbrück) tregojnë se solidariteti midis të burgosurve, strategjitë e kujdesit reciprok dhe krijimet kolektive (poezi, këngë, teatër) ishin faktorë thelbësorë për mbijetesën psikike. Bajame dokumenton saktësisht këto solidaritete: pa Teftën, pa nënën e saj, pa gratë e tjera, ajo nuk do të kishte mbijetuar.

3. Detaji konkret: Mishërimi i abstraktes

Forca e dëshmisë poetike qëndron në aftësinë për të mishëruar realitete abstrakte përmes detajeve konkrete. Në vend që të thuash “kishim uri”, teksti tregon:

“Të moshuarit shtrinin duart që dridheshin, / jo drejt qiellit, por drejt rrugës, / aty ku kalonin copat e pushtetit” (f. 184)

Ky detaj vizual (duar drejt rrugës, jo drejt qiellit) tregon më shumë për degradimin dhe humbjen e dinjitetit se çdo diskurs abstrakt. Po ashtu, poezia mbi shishen e vajit të thyer (f. 221) mishëron kequshqyerjen më mirë se statistikat ushqimore.

Thirrja ndaj lexuesit: Krijimi i një komuniteti testimoniale
Shumë poezi drejtojnë lexuesin në mënyrë të drejtpërdrejtë: [16][15]

“Lërmë të shkruaj!” (f. 20)

“Mos më bëj të hesht!” (f. 18)

“O Zot, mendo për popullin tim” (f. 236)

“O Angli, të lutem” (f. 247) [1]

Këto apostrofa transformojnë lexuesin vetë në dëshmitar: duke lexuar, ai bëhet mbajtës i kujtesës dhe përgjegjës për transmetimin e saj. Kjo strategji retorike është thelbësore për literaturën testimoniale: dëshmia është e plotë vetëm nëse pranohet, dëgjohet dhe transmetohet [8]. Lexuesi nuk mbetet thjesht një konsumator i poezisë; ai bëhet pjesë e aktit të përkujtimit, një bashkëdëshmitar që bart përgjegjësinë morale të kujtesës.

C. Kufizimet dhe aporitë e dëshmisë: e padukshmja
Me gjithë fuqinë dëshmuese të përmbledhjes, disa fragmente pranojnë kufijtë e gjuhës përballë përvojës ekstreme.

“Ah, sa shumë dëshiroja lirinë! / Ajo më fliste në ëndrrat e mia, / më thërriste me zërin e erës, / më digjte kraharorin / si etje që nuk shuhet kurrë” (f. 198) [1]

Metafora “etje që nuk shuhet kurrë” përpiqet të shprehë të padukshmen: intensitetin e dëshirës për liri. Pikërisht kjo pranon kufizimin e gjuhës: nuk mund të përshkruash plotësisht dhunën dhe shkatërrimin që diktatura shkaktonte. Primo Levi shkruante:

“Gjuha jonë mungon me fjalë për të shprehur këtë ofendim, këtë shkatërrim të njeriut.”

Bajame Hoxha-Çeliku përballet me të njëjtin kufizim: disa poezi përfundojnë me heshtje, pika të pezulluara, një pranimin se fjalët nuk mjaftojnë. Ironikisht, njohja e pamjaftueshmërisë së gjuhës i jep dëshmisë fuqinë e saj; duke treguar çfarë nuk mund të thuhet, sugjerohet madhësia e tmerrit.

V. Auto-përkthimi: Midis dy gjuhëve, midis dy identiteteve

A. Çështjet gjuhësore të auto-përkthimit poetik

Përmbledhja Të munda, Diktaturë prezanton një veçori themelore: shumë poezi janë shkruar fillimisht në shqip dhe më pas përkthyer në frëngjisht nga vetë autoresha. Ky dimension auto-përkthyës ngre pyetje të rëndësishme teorike dhe identitare [1].

Çfarë është auto-përkthimi?
Studimet letrare e përcaktojnë si “përkthimi i një vepre letrare nga autori vetë në një gjuhë tjetër nga ajo origjinale”. Fenomeni është i përhapur te shkrimtarët e mërguar ose dygjuhësh (p.sh., Samuel Beckett, Nancy Huston, Juan Gelman, Julien Green). Në poezi, ky proces paraqet sfida të veçanta [25][26][27].

Pse është problematik në poezi?
Sipas Emanuela Nanni, “poetët auto-përkthehen shumë pak”. Arsyeja: forma dhe dhuna e aktit krijues realizohen tashmë në një gjuhë; përkthimi nuk mund të rikrijojë të njëjtën forcë emotive. André Du Bouchet përdor termin “skizofreni” për të ilustruar këtë ndarje: të përkthesh vetveten është si të jesh dy vetë njëkohësisht.

Megjithatë, disa poetë auto-përkthehen. György Somlyo argumenton:

“Një poezi nuk mund të lindë në gjuhë të huaj veçse nëse ajo çka duhet të shprehet nuk mund të realizohet për autorin në atë moment veçse në një gjuhë tjetër.”

Kjo praktikë zbulon një alteritet të brendshëm: poeti dygjuhësh banon në dy “unë” gjuhësore. Përkthimi i vetvetes do të thotë të bëhesh tjetër për veten.

B. Shqipja dhe frëngjishtja: Dy gjuhë, dy funksione

Në rastin e Bajame Hoxha-Çelikut, dygjuhësia shqip-frëngjisht nuk është origjinale, por e fituar me mërgim, duke i dhënë gjuhëve funksione asimetrike [12][13][14]:

Shqipja: Gjuha amtare, gjuha e traumës

Gjuha e fëmijërisë, e familjes, e internimit

Gjuha ku trauma u shënua fillimisht

Gjuha e komunitetit të viktimave: poezitë qarkulluan fillimisht në shqip në diasporë

Gjuha e kërcënuar nga censura, edhe pas 1991: manuskripte “të humbura” në shtëpi botuese shqiptare [1]

Frëngjishtja: Gjuha pritëse, gjuha e lirisë

Gjuha e mësuar në moshë të rritur, në Bruksel

Gjuha e lirisë së rikuperuar: “Brukseli më dha LIRINË!” (f. 219)

Gjuha e transmetimit drejt Perëndimit: përkthimi e bën historinë e panjohur të qasshme për publikun europian

Gjuha e legjitimimit: botimi në frëngjisht (tek Edern, Bruksel) siguron njohje institucionale

Kjo asimetri përputhet me teoritë e Nancy Huston mbi mërgimin gjuhësor. Huston, kanadeze folëse e anglishtes që shkruan në frëngjisht, përshkruan adoptimin e një gjuhe të re si një “ringjallje: lëkurë e re, gjini e re”. Gjuha e mërgimit lejon rindërtimin e vetes dhe largimin nga trauma origjinale. Për Bajamen, përkthimi në frëngjisht mund të jetë ndoshta një distancë shpëtuese me gjuhën ku vuajtja u shënua [13].

C. Auto-përkthimi dhe identiteti: “Unë jam një tjetër”
Auto-përkthimi poetik vendos drejtpërdrejt çështjen e identitetit: [14][28][13][25]

Kush flet në poezinë frënge? A është:
• Bajame shqiptare që përjetoi traumën?
• Bajame e Brukselit, që 25 vjet pas mërgimit, rishkruan historinë e saj?
• Një Bajame e tretë, hibride, që banon në ndërmjetësimin e dy gjuhëve?

Teoricienët e mërgimit gjuhësor (Julia Kristeva, Edward Saïd, Nancy Huston) theksojnë këtë dimension: i mërguari gjuhësor përjeton një “ndjesi të dhimbshme ndarje”. Ai nuk është më një, por dy (ose më shumë). Siç shkruan Nancy Huston: “Është kjo bashkëjetesë e pa komoditetshme brenda meje, e dy gjuhëve dhe e dy mënyrave të qenit, që më bën më thellësisht kanadeze”. Për Bajamen, mund të thuhet: “Është kjo bashkëjetesë e shqipes dhe frëngjishtes që më bën më thellësisht të mërguar – dhe të lirë” [13].

Auto-përkthimi si “rindërtim”: Përkundër asaj që mund të besohet, auto-përkthimi nuk është një thjesht transpozim fjalë për fjalë. Është një rishkrim. Poeti që auto-përkthen nuk përkthen, ai rindërton poezinë në gjuhën tjetër. Emanuela Nanni shkruan: “Auto-përkthimi poetik i lejon poetit të ribëhet vërtet për vete”. Çdo gjuhë aktivizon burime të ndryshme, tinguj të ndryshëm, konotacione të ndryshme. Poema frënge nuk është “e njëjta” me poemën shqipe: është një binjake, jo një kopje [27][25].

D. Impikimet për leximin e përmbledhjes

Ky dimension auto-përkthyes bën të mundur disa vëzhgime:

Lexuesi frëngjisht folës lexon një “version”: Nuk lexojmë poezitë “origjinale”, por një transpozim. Disa nuanca të shqipes humbin patjetër (tinguj, lojëra fjalësh, referenca kulturore të brendshme). Përkundrazi, frëngjishtja sjell jehonë të reja (p.sh., “dictature” në frëngjisht rezonon me gjithë traditën republikane franceze të luftës kundër tiranisë).

Përmbledhja i drejtohet lexuesit perëndimor: Përkthimi në frëngjisht është zgjedhje e një destinacioni. Bajame nuk i drejtohet më vetëm diasporës shqiptare, por publikut europian frëngjishtfolës. Kjo adresë ndryshon tekstin: disa fragmente bëjnë më të qarta referencat që do të ishin të qarta për një shqiptar (emrat e kampeve, konteksti historik).

Auto-përkthimi është akt politik: Duke bërë të mundur dëshminë e saj në frëngjisht, Bajame kryen një akt militant: ajo fut kujtesën shqiptare në kujtesën kolektive evropiane. Ajo thotë: “Kjo histori ju përket gjithashtu juve, ju evropianë të Perëndimit, ju që keni injoruar vuajtjet tona gjatë Luftës së Ftohtë”.

E. Krahasimi me poetë të tjerë që auto-përkthejnë

Bajame Hoxha-Çeliku futet në një linjë shkrimtarësh të mërguar që kanë përdorur auto-përkthimin si mjet mbijetese identitare: [28][12][14]

Juan Gelman (poet argjentinas i mërguar në Evropë): Përmbledhja e tij Dibaxu (1994), shkruar në xudeo-spanjish mesjetar dhe më pas auto-përkthyer në spanjisht, përdor auto-përkthimin për të “përvetësuar përvojën e mërgimit” [28].

Nancy Huston (kanadeze që shkruan në frëngjisht): Përshkruan adoptimin e frëngjishtes si “mundësi shpëtimi”, duke lejuar ikjen nga një e kaluar gjuhësore e padurueshme [13].

Jorge Semprun (spanjoll i deportuar në Buchenwald, shkruan në frëngjisht): Zgjedh frëngjishten dhe jo spanjollen amtare për të shkruar L’Écriture ou la vie, duke pohuar se vetëm gjuha e mërgimit mundte të jepte distancën e nevojshme për dëshmi.

Në të gjitha këto raste, gjuha e adoptuar bëhet gjuhë shërimi: lejon të thuhet ajo që gjuha amtare nuk mund ta mbante më.

VI. Intertekstualiteti dhe filiazioni letrar: Ku pozicionohet vepra?

A. Inscription në traditën testimoniale europiane

Përmbledhja e Bajame Hoxha-Çelikut futet në një traditë të gjatë të literaturës concentrationare që kalon shekullin XX [29][30][10][7][8][9].

1.Kampet naziste: Primo Levi, Charlotte Delbo, Paul Celan
Ngjashmëria më e dukshme është me dëshmitë e deportimit në kampet naziste, veçanërisht ato të shkruara nga gratë [23][24][22][9].

Charlotte Delbo (Auschwitz et après, 1965-1971): Rezistente franceze e deportuar në Auschwitz, Delbo përdor një shkrim poetik të fragmentuar për të thënë të padukshmen. Si Bajame, ajo thekson solidaritetet femërore (grupi i saj, “les Françaises”) dhe kujtesën trupore të traumës [9].

Germaine Tillion (etnologe e deportuar në Ravensbrück): Komponon në kamp operetën Le Verfügbar aux enfers, duke përdorur ironi dhe këngë për të ruajtur dinjitetin psikik. Krijimtaria e saj në një mjedis armiqësor kujton poezitë e fshehta të Bajames [22].

Paul Celan (Fugue de la mort, 1945): Poet i gjuhës gjermane, Celan krijon një gjuhë të re, “të thyer”, për të thënë shfarosjen. Formulimi i tij “La mort est un maître venu d’Allemagne” rezonon me “Je t’ai vaincue, dictature” të Bajames: po ashtu adresa e drejtpërdrejtë ndaj torturuesit.

2. Gulagu sovjetik: Varlam Chalamov, Aleksandr Soljenitsyne

Kampet staliniste ndajnë me Shqipërinë e Hoxhës (zyrtarisht staliniste deri në 1991) metoda të përbashkëta: [3]

Varlam Chalamov (Récits de la Kolyma, 1954-1973): Deportuar për 17 vjet në kampet siberiane, Chalamov dokumenton punën e detyruar në miniera, urinë, të ftohtin, degradasionin. Përshkrimet e tij të punës concentrationare (“punë të çliron”, e shkruar me ironi) kujtojnë poezitë e Bajames mbi galeritë e bakrit.

Aleksandr Soljenitsyne (L’Archipel du Goulag, 1973): Freskë monumentale e sistemit concentrationar sovjetik. Soljenitsyne thekson, si Bajame, dimensionin gjeneracional: familje të tëra të deportuara, fëmijë që rriten në kamp.

3. Diktaturat latino-amerikane: Jorge Montealegre, Mauricio Rosencof

Krahasimi me poezinë e kampeve kiliane nën Pinochet (1973-1990) është veçanërisht relevant [30][29][11]:

Jorge Montealegre (kampi Chacabuco, 1973-1976): Arrestuar në moshën 19 vjeç, Montealegre fillon të shkruajë poezi në kamp. Në një intervistë, ai tregon se një shok i tha: “Duhet të tregoni çfarë po na ndodh”. Pikërisht i njëjti imperative që Bajame shpreh: “Je suis la voix de ceux qui n’en eurent pas” [11][1].

Paralelizma të dukshme:

Rinia gjatë arrestimit (Montealegre 19 vjeç, Bajame 11 vjeç)

Tortura psikologjike më shumë se fizike: Montealegre përshkruan Chacabuco si vend ku “tortura ishte psikologjike”, sepse të mbajturit ishin “pengje”. Po ashtu te Bajame: tortura është po aq mendore (fyerje, poshtërime, kërcënime) sa fizike [11].

Roli i poezisë: në të dy rastet, poezia bëhet strategji mbijetese, mjet për të ruajtur identitetin psikik përballë dehumanizimit.

Poezia kiliane nën diktaturë: Si dokumentohet në një artikull mbi poezinë kiliane, poetët e rinj zhvilluan nën diktaturë një “fjalim poetik korroziv, sëmurës, me sintaksë dhe strukturë të prishur, në një psikologji të shkelur dhe të turbullt”. Tek Bajame shohim të njëjtën “destrukturim” formësor: vargje të parregullta, strofa të fragmentuara, sintaksë të goditur. Forma imiton kaosin e traumës [30].

B. Specifikiteti i përvojës femërore të kampeve

Bajame Hoxha-Çeliku dokumenton një përvojë të veçantë femërore të internimit. Studimet mbi kampet e grave (Ravensbrück për nazistët, kampet staliniste për gra) identifikojnë disa specifikime [24][23][22]:

1. Materniteti dhe transmetimi gjeneracional

Bajame pati tre fëmijë në kamp (me Ganiun, vetë i internuar). Rritja e fëmijëve në një mjedis concentrationar është një sfidë shtesë: “ne kemi pasur tre fëmijë bashkë, / u kemi dhuruar botën me duar të lodhura / por me zemra të mbushura” (f. 149) [1].

Ky dimension gjeneracional mungon te dëshmitë mashkullore të kampeve (Primo Levi, Chalamov nuk përmendin paternitetin sepse janë të ndarë nga familjet). Tek Bajame, materniteti në kamp bëhet akt rezistence: dhënia e jetës aty ku sundon vdekja.

2. Solidaritetet femërore

Cikli “Tefta” (10 poezi) dokumenton një miqësi femërore që mundësoi mbijetesën psikike. Theksimi mbi solidaritetet midis grave është karakteristik i dëshmive femërore të kampeve [23][24][1].

Charlotte Delbo përmend “les Françaises”, grupin e saj të rezistenteve në Auschwitz, si familje zëvendësuese. Germaine Tillion përshkruan rrjetet e ndihmës në Ravensbrück. Bajame bën të njëjtën gjë me Tefta, nënën e saj, gratë e tjera [22][9].

3. Dhunat seksuale dhe poshtërimet specifike

Edhe pse libri nuk detajon në mënyrë eksplicite dhunat seksuale (ndoshta për shkak të modestisë dëshmuese?), disa pasazhe sugjerojnë poshtërime të bazuara në gjini: “trup të zhveshur nën shkopin e shtrëngimit”, “fyerje” për të cilat mund të supozohet natyra seksiste [1].

Ky dimension është i zakonshëm në dëshmitë femërore të kampeve: gratë përjetojnë dhunë të përgjithshme + dhunë specifike (përdhunime, shtatzëni të detyruara, poshtërime të lidhura me trupin femëror) [24][22].

C. Poezia e mërgimit dhe e gjuhës

Në fund, libri hyn në traditën e poezisë së mërgimit [12][14][28].

Tema të përsëritura:

Nostalgji për tokën e lindjes: “Më la pa shtëpi në vendin tim” [1]

Njohje ndaj tokës pritëse: “Brukseli më dha LIRINË” [1]

Përkatësi/dhe jo-përkatësi e dyfishtë: as plotësisht shqiptare (refuzuar), as plotësisht belge (e mërguar)

Poetë të krahasueshëm:

Mahmoud Darwish (poet palestinez në mërgim): Tema të shpronësimit, tokës së humbur, identitetit të fragmentuar

Juan Gelman (Argjentinë → Evropë): Përdorimi i mërgimit gjuhësor si hapësirë për riformulim [28]

Anna Akhmatova (mërgim i brendshëm në BS): Poezi dëshmuese nën diktaturë, refuzim i heshtjes

VII. Pranimi dhe çështjet bashkëkohore: Pse ky libër sot?

A. Rëndësia e librit: Dimensione universale

Përtej rastit specifik shqiptar, libri i Bajame Hoxha-Çelikut përmban disa dimensione universale:

1. Çdo totalitarizëm, i kaluar dhe i tashëm

Diktatura shqiptare e Hoxhës (1945-1991) është vetëm një manifestim midis të tjerëve të totalitarizmit në shekullin XX. Mekanizmat e përshkruar nga Bajame (denoncim i përgjithshëm, internimi i familjeve të tëra, puna e detyruar, censura, fajësia trashëguese) gjenden edhe te: [4][3]

• BRSS staliniste (1924-1953)
• Kina maoiste (1949-1976)
• Kamboxhia e Kuqe (1975-1979)
• Korea e Veriut (1948-sot)
• Turkmenistani (1991-sot)

Duke dëshmuar për Shqipërinë, Bajame dëshmon për të gjithë totalitarizmat. Si shkruan Éric Brogniet në parathënien e tij: ajo “dëshmon për të gjithë të mallkuarit e tokës” (f. 7) [1].

2. Rikthimi i autoritarizmave bashkëkohorë
Në vitin 2026, vit i publikimit, libri rezonon tragjikisht me aktualitetin:

• Kampet e “rikualifikimit” në Xinjiang (Kinë)
• Deportime dhe kampe në zonat e pushtuara (Ukrainë)
• Represion në Bjellorusi, Eritre, Mianmar, etj.

Dëshmia e Bajames nuk është vetëm historike: ajo është e një rëndësie aktuale. Ajo thotë: “Kjo mund të kthehet. Kjo tashmë po kthehet.”

3. Lufta për kujtesën kundër harresës
Libri futet në luftën kundër amnezisë kolektive që kërcënon të gjitha shoqëritë post-totalitare. Edhe në Shqipëri, 35 vjet pas rënies së regjimit (1991), kujtesa e diktaturës mbetet e fragmentuar, e kontestuar, ndonjëherë mohohet: [2]

• Arkivat e Sigurimit (policia sekrete) janë hapur vetëm pjesërisht [2]
• Asnjë proces i madh kundër përgjegjësve të represionit nuk është zhvilluar
• Elitat post-komuniste shpesh kanë ripërdorur kuadrot e regjimit të mëparshëm [1]
• Programet shkollore shqiptare pak e trajtojnë këtë periudhë [2]

Përballë kësaj amnezie institucionale, dëshmia letrare bëhet mjet alternativ i kujtesës. Si shkruan një artikull mbi kujtesën komuniste shqiptare: “Botimi shqiptar luan një rol qendror në…” “konstruksioni dhe transmetimi i kujtesës kolektive të represionit politik”. Libri i Bajames, botuar në Bruksel por i shpërndarë edhe në diasporën shqiptare, merr pjesë në këtë përpjekje për ruajtjen e kujtesës [2].

B. Publiku i synuar: Tre destinatarë
Libri duket se i drejtohet njëkohësisht tre publikeve të ndryshme:

1. Diaspora shqiptare (rreth 1 milion njerëz në Europën Perëndimore)
• Njohje identitare: “Ne kemi ndarë bukën, / ndarë lotët, / ndarë rritjen dhe ëndrrat” [1]
• Validim i përvojës kolektive: “Vuajtja juaj ishte reale, është e denjë të thuhet”
• Thirrje për transmetim: të mos lihen fëmijët në injorancë.

2. Rinia shqiptare (në Shqipëri dhe diasporë)
• Arsimim për kujtesën: t’u mësohet ajo që shkolla nuk e thotë
• Shpjegim i mërgimit: pse prindërit/gjyshërit e tyre ikën
• Parandalim: “Që kjo të mos kthehet kurrë”

3. Lexuesi perëndimor (frankofon, në këtë rast)
• Zbulim i një tragjedie të panjohur: Shqipëria komuniste mbetet kryesisht e panjohur në Perëndim
• Zgjerim i kujtesës evropiane: integrimi i kësaj historie në rrëfimin e përbashkët evropian
• Pyetje për Europën: pse e braktisët Shqipërinë për 46 vjet?

Kjo adresë e trefishtë i jep librit një dimension diplomatik: ai ndërton ura mes komuniteteve, mes brezave, mes Lindjes dhe Perëndimit evropian.

C. Dimensioni politik: Kritikë e demokracisë së korruptuar
Një veçori e librit është dimensioni i tij politik bashkëkohor. Ndryshe nga shumë dëshmi të kampeve që i përqendrohen të kaluarës, Bajame i kushton një cikël të tërë (f. 167-192) kritikës së demokracisë shqiptare post-1991 [1].

Tema të kritikës:
• Vazhdueshmëria e elitave: “Të njëjtat fytyra të vjetra / me kostume të reja” (f. 186)
• Corruptimi: “Pirati u bë papë” (f. 187)
• Braktisja e viktimave: “Të persekutuarit e dikurshëm” (f. 189)
• Klientelizmi: “Shitet vota për një thes mielli” (f. 175)
• Mërgimi i detyruar: “Populli im nuk jeton më – vetëm mbijeton” (f. 185)

Kjo kritikë është e rrezikshme: e ekspozon autoren ndaj akuzave për “nostalgji komuniste” (kritikë që shpesh i drejtohet atyre që denoncojnë devijimet post-komuniste). Por Bajame e anashkalon këtë kundërshti: ajo nuk qan për komunizmin (që e quan “pleh”, f. 240), por denoncon faktin që demokracia e premtuar nuk i mbajti premtimet e saj.

Krahasimi me të tjera tranzicione post-totalitare:
Ky zhgënjim demokratik nuk është specifik vetëm për Shqipërinë. Ai gjendet edhe tek:
• BRSS-ja e dikurshme (oligarki, autoritarizëm putinian)
• Rumania (korrupsion endemik)
• Disa vende të Amerikës Latine pas diktaturave.

Libri i Bajames dokumenton kështu edhe dështimin e pjesshëm të tranzicioneve demokratike: rrëzimi i një diktature nuk mjafton për të instaluar një demokraci të drejtë nëse strukturat shoqërore dhe mentalitetet mbeten të pandryshuara.

D. Thirrje aktuale: Kriza migratore dhe kërkuesit e azilit shqiptarë
Disa poezi i drejtohen drejtpërdrejt Mbretërisë së Bashkuar për të ndaluar deportimin e kërkuesve të azilit shqiptarë [1]:

“O Angli, të lutem, / mos e rikthe patriotin tim! / Dëgjo zërin e një poeteje / që mban mbi supet e saj / dhimbjen e një populli të thyer. / Mos i kthe vëllezërit e mi, / fëmijët e mi endacakë, / ata që ikin nga uria, / braktisja, harresa” (f. 247-248) [1]

Konteksti faktik: Që nga viti 2022, Mbretëria e Bashkuar ka ashpërsuar politikën ndaj kërkuesve të azilit shqiptarë, duke i rikthyer sistematikisht me arsyetimin se Shqipëria është tani një vend “i sigurt”. Por, si tregon libri, Shqipëria post-komuniste mbetet e prekur nga:

• Papushim endemik (niveli i lartë i papunësisë, pagat shumë të ulëta)
• Korrupsion i përhapur (drejtësi e mangët, shtet ligjor i dobët)
• Vendetta dhe kriminalitet (sidomos në veri të vendit)
• Mungesa e drejtësisë tranzicionale (viktimat e diktaturës nuk janë kompensuar kurrë)

Duke interpeluar Anglinë, Bajame e vendos dëshminë e saj në debatet politike aktuale europiane mbi migracionin. Ajo thotë: “Para se t’i riktheheni këta njerëz, kuptoni nga vijnë dhe për çfarë po largohen.”

VIII. Përfundim: Një vepër e domosdoshme

A. Përmbledhja e kontributeve të këtij përmbledhjeje
“Je t’ai vaincue, Dictature” e Bajame Hoxha-Çelikut përbën një kontribut të rëndësishëm në disa aspekte:

1.Dokumentar: Përmbledhja sjell një dëshmi të saktë mbi një diktaturë të pak njohur (Shqipëria e Hoxhës, 1945-1991), duke dokumentuar kushtet në kampet e përqendrimit, mbijetesën e përditshme, solidaritetet dhe dimensionin gjeneracional (familje të tëra të internuara).

2.Letrar: Përmes forcës poetike (metaforat e zjarrit dhe dritës, anaforat incantuese, portretet e grave rezistente, lirikë visceral), përmbledhja transformon dëshminë e thjeshtë në një vepër estetike, duke treguar se bukuria dhe tmerri nuk përjashtojnë njëri-tjetrin.

3.Memorial: Duke botuar këtë përmbledhje, Bajame kryen një akt të domosdoshëm për kujtesën: ajo shpëton nga harresa mijëra jetë të shkatërruara, jep zë të zhdukurve dhe transmeton tek gjeneratat e ardhshme çmimin e lirisë.

4.Politik: Përmbledhja nuk kufizohet vetëm në të kaluarën: ajo kritikon ashpër demokracinë e korruptuar shqiptare, interpelon shtetet perëndimore për politikat e tyre migratore dhe bën thirrje për vigjilencë të vazhdueshme kundër rigjallërimit të autoritarizmit.

5.Gjuhësor: Autopërkthimi shqip-frëngjisht i jep tekstit një jetë të dyfishtë: ai qarkullon në dy univers kulturorë, duke ndërtuar ura midis Shqipërisë së kujtesës dhe Europës pritëse.

B. Veçori e zërit
Ajo që e bën përmbledhjen e Bajame Hoxha-Çelikut të veçantë është bashkimi i disa dimensioneve që rrallë shihen të përbashkët:

Kohëzgjatja e internimit: 33 vjet (nga 11 deri në 44 vjeç), pra gjithë fëmijëria, adoleshenca dhe një pjesë e moshës së rritur. Pak dëshmitarë të kampit kanë mbijetuar periudha kaq të gjata.

Dëshmi e dyfishtë: Njëherësh mbi diktaturën (e kaluar) dhe mbi demokracinë e korruptuar (e tashme), përmbledhja përfshin 80 vjet histori shqiptare (që para 1959 në 2026).

Perspektivë femërore dhe nëna: Bajame dëshmon si bijë, nënë, shoqe dhe e dashur. Ajo dokumenton solidaritetet femërore, maternitetin në kamp, dashuritë në rrethana të tmerrshme.

Autopërkthim: Duke përkthyer vetë poezitë e saj, Bajame kontrollon kuptimin, ruan zërin e saj dhe e përshtat atë për publikun frankofon.

Tonalitet jo viktimor: Përkundër tmerrit të rrëfyer, toni nuk është kurrë ankimues apo i dorëzuar. Që nga titulli, autorka pohon: “Të kam mundur.” Kjo qëndrim fitues (edhe pse pyrrhik) i jep përmbledhjes një energji të rrallë luftarake.

C. Kufizime dhe pyetje të hapura
Si çdo vepër, ajo e Bajame ngre disa pyetje:

1.Përkthimi dhe humbja: Çfarë humbet duke lexuar versionin frëngjisht në vend të shqipes? Cilat tinguj, referenca dhe lojëra gjuhësore zhduken? Vetëm një botim dygjuhësh (shqip-frëngjisht) mund ta vlerësojë këtë humbje.

2.Marrja në Shqipëri: Përmbledhja, e botuar në frëngjisht në Bruksel, a ka pasur qarkullim në Shqipëri? A është (ri) përkthyer dhe botuar në vend? Kritika e saj mbi demokracinë shqiptare ka ngjallur reagime?

3.Balanca dëshmi/estetikë: Disa mund të pretendojnë se “bukuroshja” poetike zvogëlon tmerrin. A nuk e butësojnë metaforat e bukura (zjarr, dritë, yje) brutalitetin e kampit? Kjo çështje shtrihet në gjithë literaturën testimoniale: Adorno thoshte se “shkrimi i një poezie pas Auschwitz është barbar”. Bajame përgjigjet nënkuptimisht: jo, të shkruash një poezi është pikërisht akti që ruan njerëzimin përballë barbarisë.

4.Transmetimi gjeneracional: Nipërit dhe mbesat e Bajames, të lindur në Belgjikë dhe që flasin frëngjisht, e njohin këtë histori familjare? Si e marrin këtë dëshmi? A e lejon distanca kohore dhe gjeografike një reception të qetë, apo përkundrazi një moskuptim?

D. Domosdoshmëria e kësaj vepre
Në përfundim, Je t’ai vaincue, Dictature është një vepër e domosdoshme në disa aspekte:

E domosdoshme për autoren: Shkrimi ishte, në të vërtetë, një strategji për mbijetesë psikike. Pa shkrim (edhe në mënyrë të fshehtë, edhe nëse ishte konfiskuar), Bajame ndoshta nuk do të kishte mbijetuar. Përmbledhja është kulmi i një jete: dëshmi e qartë se diktatura nuk arriti t’ia mbyllë gojën.

E domosdoshme për komunitetin shqiptar: Përballë amnezijës institucionale dhe korrupsionit të kujtesës, dëshmitë letrare shërbejnë si kundër-arkiva, kujtesa alternative që ruajnë atë që institucionet përpiqen të fshijnë.

E domosdoshme për Europën: Historia e Shqipërisë komuniste është pjesë e historisë evropiane të shekullit XX. Ignorimi i saj do të thotë shkapërderdhja e kujtesës europiane për një nga kapitujt më të errët. Përmbledhja e Bajames na kujton: kjo ka ndodhur në Europë, pranë derës sonë, dhe ne kemi parë diku tjetër.

E domosdoshme për njerëzimin: Më në fund, përmbledhja dëshmon aftësinë e njeriut për t’iu kundërvënë, për të dashur dhe për të krijuar, edhe në kushtet më ekstreme. Ajo thotë: njerëzimi nuk është vetëm një dobësi (njerëzit mund të bëhen përbindësha), por është edhe një fuqi (shpirti mund të mbetet i lirë kur trupi është i lidhur). Ky mësim, universal, e tejkalon rastin shqiptar

E. Shkrimi si fitore përfundimtare
Titulli i përmbledhjes, “Je t’ai vaincue, Dictature”, gjen justifikimin në ekzistencën e vetë librit. Diktatura donte të fshinte Bajamen (internuar në moshën 11-vjeçare, familja e shkatërruar, shkrimet konfiskuar, zëri ndaluar). Por, 35 vjet pas rënies së regjimit, ajo boton një përmbledhje prej 252 faqesh që qarkullon në Europë. Ajo flet, dëshmon dhe transmeton. Diktatura ka vdekur (Hoxha vdiq në 1985, regjimi u shemb në 1991), por Bajame është gjallë dhe zëri i saj rezonon.

Në këtë kuptim, po, ajo ka fituar. Jo me armë, jo me hakmarrje, por me aktin më subversiv: të vazhdojë të ekzistojë, të vazhdojë të flasë, të vazhdojë të transmetojë.

Fjala e fundit e përmbledhjes i përket gjithashtu idesë së transmetimit të përhershëm. Poema përfundimtare, “Ô mon cœur, Gani, héros immortel” (f. 280), mbyllet me këto vargje:

“Ô mon cœur, Gani, héros immortel, / tu es la lumière qui ne s’éteint pas, la voix qui ne se laisse pas vaincre, / dans chaque vers, dans chaque souffle, dans chaque souvenir, / tu restes pour toujours parmi nous, fierté et force.”

“O zemra ime, Gani, hero i pavdekshëm” (f. 280), mbyllet me këto vargje:

O zemra ime, Gani, hero i pavdekshëm,
ti je drita që nuk shuhet, zëri që nuk mposhtet,
në çdo varg, në çdo frymëmarrje, në çdo kujtim,
ti mbetesh përgjithmonë mes nesh, krenari dhe forcë.

Kjo “dritë që nuk shuhet” dhe ky “zë që nuk lejohet të mposhtet” është pikërisht funksioni i poezisë: të mbajë gjallë kujtesën e të zhdukurve, të ruajë flakën e rezistencës dhe të transmetojë tek gjeneratat e ardhshme historinë e atyre që qëndruan përballë natës totalitare.

Je t’ai vaincue, Dictature është shumë më tepër se një përmbledhje poezish : është një monument verbal ngritur kundër harresës, një akt rezistence që vazhdon në të tashmen dhe një trashëgimi për gjeneratat e ardhshme. Si i tillë, është një vepër e domosdoshme, urgjente dhe thellësisht njerëzore.

Burime dhe referenca

Burime primare:
Hoxha-Çeliku, Bajame. Të kam mundur, diktaturë. Bruksel: Edern Éditions, 2026.

Studime mbi poezinë testimoniale dhe koncentracionare:

“Rikrijimi i dritës: poezitë kundër diktaturës ushtarake në Kil”, Capire, 2023

“Liria e vargut dhe poetika e çlirimit në burgje”, HispanismeS nr.10

“Çfarë është poezia e angazhuar?”, Sherpas, 2025

“Nën censurën dhe shtypjen e fjalës poetike”, Rebelles, 2023

Rouhart, J.-L. “Analiza e fakteve gjuhësore në korrespondencën e paligjshme të të burgosurve në kamp”[21]

“Një kujtesë poetike e diktaturës kiliane. Intervistë me Jorge Montealegre”, Nonfiction, 2010

“Kujdesi i vonuar: dëshmia letrare si ndarje e të padurueshmes”, Fabula

“Kur të shkruash është të lëndosh (lexuesit): dëshmi nga kampet”, Érudit

“Kujtesa dhe shkrimi në Auschwitz dhe pas saj nga Charlotte Delbo”, McGill

Konteksti historik shqiptar:

“Të shkruash për të dëshmuar: peizazhi editorial i kujtesës komuniste në Shqipëri”, BULAC, 2025

“Kampet e internimit, stigmat e totalitarizmit shqiptar”, Le Monde diplomatique, 1991

“Në ferrin e burgut komunist të Spaçit”, La Croix, 2019

“Enver Hoxha”, Wikipedia

“Republika Popullore Socialiste e Shqipërisë”, Wikipedia

Autotërkthimi dhe eksili gjuhësor:

Nanni, E. “Disa reflektime mbi autopërkthimin poetik”

“Zbulimi | Eksili në poezi”, Médiathèques de Villeurbanne, 2022

Alves, A.M. “Nancy Huston: Eksilisti gjuhësor”, 2019

Mokaddem, S. “Eksil dhe poezi. Gjuha dhe e vërteta në kohë eksili”

“Autopërkthimi letrar: çështje dhe problematika”, OpenEdition

Taïeb, L. “Ndërrimi i gjuhës për t’u përvetësuar përvoja e eksilit”, Tsafon, 2018

Kampe grash dhe kreativiteti:

“Ravensbrück, kampi kryesor i përqendrimit për gra”, Histoire par l’image, 2024

“Kreativiteti femëror në kampet e përqendrimit”, OpenEdition

“Antifashizmi në femër: DDR dhe Ravensbrück”

Metodologjia e analizës poetike:

“Metoda e Disertacionit mbi Poezi të Angazhuar”, Superprof, 2021

[16]
“Studimi letrar i një poeme”, Espace français[17]
“Metodologjia e Komentit letrar për Bac”, Bruno Rigolt, 2025[19]
“Mjetet e analizës së poezisë”, Maxicours, 2024[18]
“Analiza e një poemeje: fletë për ripërpunim dhe fjalor”, Groupe Réussite, 2024[20]

⁂

HOXA-Bajame-Je-t-ai-vaincue-dictature-interieur-152.pdf

https://fr.wikipedia.org/wiki/Enver_Hoxha

https://fr.wikipedia.org/wiki/République_populaire_socialiste_d’Albanie

https://www.monde-diplomatique.fr/1991/07/ALLAIN/43665

https://aft-lesamisdutreve.org/wp-content/uploads/2019/02/2019-01-08-Le-lourd-couvercle-de-la-dictature-communiste-2.pdf

https://www.fabula.org/colloques/document8259.php

https://www.erudit.org/fr/revues/etudlitt/2010-v41-n2-etudlitt3987/045160ar

https://escholarship.mcgill.ca/downloads/cc08hf90p?locale=en

https://hispanistes.fr/images/PDF/HispanismeS/Hispanismes_10/HispanismeS_10_article_11_DUCELLIER_Aurore.pdf

https://www.nonfiction.fr/article-3998-une-memoire-poetique-de-la-dictature-chilienne-interview-de-jorge-montealegre.htm

https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/8088393.pdf

https://www.salimmokaddem.com/post/exil-et-poe-sie-langue-et-ve-rite-en-temps-d-exil

https://sherpas.com/blog/poesie-engagee

https://www.superprof.fr/ressources/francais/francais-terminale/prise-de-position-poete.html

https://www.maxicours.com/se/cours/les-outils-d-analyse-de-la-poesie

https://auschwitz.be/images/rouhart-analyse_de_faits_de_langue.pdf

https://histoire-image.org/etudes/ravensbruck-principal-camp-concentration-femmes

https://books.openedition.org/pup/35668?lang=fr

https://auschwitz.be/images/_bulletin_trimestriel/104-kwaschik.pdf

https://usv.ro/fisiere_utilizator/file/atelierdetraduction/arhive/AT/AT NUMEROS/AT 7/7_67-78_Emanuela Nanni (France) – Quelques réflexions sur l’autotraduction poétique entre.pdf

https://uottawa.scholarsportal.info/ottawa/index.php/revue-analyses/article/download/2100/1883/6233

https://journals.openedition.org/rief/1573?lang=fr

https://journals.openedition.org/tsafon/572

https://www.erudit.org/en/journals/bhp/2002-v11-n1-bhp04651/1060573ar.pdf

https://books.openedition.org/pur/70607?lang=fr

https://journals.openedition.org/narratologie/796

https://journals.openedition.org/hispanismes/23465

https://www.mediaclasse.fr/lectures/982

https://journals.openedition.org/narratologie/796?lang=it

https://www.jstor.org/stable/40838097

https://www.assistancescolaire.com/eleve/3e/francais/reviser-une-notion/m3fgl03

https://www.fjalaelire.com/post/përparim-hysi-bajame-hoxha-çeliku