Bajame Hoxha-Çeliku
A U SHKËPUT SHQIPËRIA VËRTET NGA DIKTATURA?
Sot, 10 gusht 2026, mbushen 38 vjet nga dita kur diktatura komuniste vari në litar poetin, mësuesin dhe disidentin Havzi Nela.
Tridhjetë e tetë vjet kanë kaluar nga ajo ditë e zezë kur një regjim që kishte frikë nga fjala, nga poezia dhe nga njeriu i lirë, vendosi ta mbyllte gojën e një poeti me litar.
Havzi Nela kishte lindur për të përcjellë dije, paqe e mirësi. Ishte mësues, poet, atdhetar. Por diktatura nuk e pa si të tillë. Ajo pa tek ai një njeri që nuk pranonte të jetonte me kokën ulur.
E burgosi.
E torturoi.
E internoi.
Ia mori vitet e rinisë.
Ia vrau ëndrrat.
Dhe, në fund, ia mori jetën.
Por nuk mundi t’ia merrte fjalën.
Më 10 gusht 1988, Havzi Nela u var në Kukës. Trupi i tij u la të ekspozohej si një kërcënim për të gjithë ata që guxonin të mendonin ndryshe.
Diktatura donte që populli të shihte një trup të varur dhe të mësonte frikën.
Historia pa diçka tjetër.
Pa një martir.
Pa një poet.
Pa një dëshmi të gjallë të krimit.
Dhe sot, 38 vjet më pas, emri i Havzi Nelës është më i gjallë se emrat e atyre që firmosën dënimin e tij.
Sepse një poet mund të varet në litar, por poezia nuk varet.
Një trup mund të vritet, por fjala nuk vritet.
Një njeri mund të zhduket, por e vërteta nuk zhduket.
Por përballë kësaj historie lind një pyetje që Shqipëria ende nuk mund ta shmangë:
A u shkëputëm vërtet nga diktatura?
Demokracia nuk fillon vetëm ditën kur bie një regjim. Ajo fillon atëherë kur një shoqëri ka guximin të përballet me krimet e tij, t’i dënojë moralisht e ligjërisht dhe të mos lejojë që autorët e krimeve të kthehen në simbole pushteti.
Nuk bëhet fjalë për fajësimin e bijve për veprimet e etërve.
Fëmijët nuk trashëgojnë fajin e prindërve.
Por shoqëria ka të drejtë të kërkojë transparencë për historinë, të vërtetën mbi dokumentet dhe përgjegjësinë e atyre që kanë qenë pjesë e mekanizmave të diktaturës.
Dhe pikërisht këtu qëndron një nga paradokset më të dhimbshme të tranzicionit shqiptar.
Në dokumentacionin e dënimit që çoi Havzi Nelën drejt litarit gjendet edhe firma e Kristaq Ramës, babait të kryeministrit të sotëm të Shqipërisë.
Kjo nuk është arsye për të gjykuar një brez pasardhësish.
Por është arsye për të mos e mbyllur dosjen e historisë.
Sepse demokracia nuk mund të ndërtohet mbi harresën.
Ajo kërkon kujtesë.
Kërkon dokumente.
Kërkon të vërtetën.
Kërkon që viktima të mos mbetet përjetësisht në anën e heshtur të historisë, ndërsa sistemi që e vrau të vazhdojë të jetojë përmes privilegjeve, pushtetit apo nostalgjisë.
Havzi Nela nuk kërkon hakmarrje.
Ai kërkon të vërtetën.
Lavdia e tij nuk është te litari.
Është te fjala.
Është te poezia.
Është te qëndresa.
Është te dashuria për lirinë.
Është te ajo forcë e rrallë njerëzore që edhe përballë vdekjes nuk pranon të nënshtrohet.
Sot duhet ta pyesim veten me zë të lartë:
Çfarë Shqipërie ndërtuam mbi varrin e Havzi Nelës?
Një Shqipëri ku krimet e diktaturës u hetuan dhe u dënuan?
Apo një Shqipëri ku shumë prej plagëve u mbuluan me heshtje, ndërsa viktimat mbetën të presin drejtësinë?
Një shoqëri demokratike nuk matet vetëm me zgjedhjet që zhvillon.
Matet edhe me mënyrën se si i kujton të vrarët e saj.
Matet me respektin që u jep atyre që u burgosën.
Matet me guximin për të thënë:
Kjo ishte e keqe.
Kjo ishte padrejtësi.
Kjo nuk duhet të përsëritet më.
Prandaj, sot, përballë emrit të Havzi Nelës, nuk duhet të ulim kokën nga dhimbja.
Duhet ta ngremë nga ndërgjegjja.
Sepse ai nuk u var vetëm më 10 gusht 1988.
Ai u var si një paralajmërim për një popull të tërë.
Dhe sot, pas 38 vitesh, përgjigjja jonë duhet të jetë e prerë:
Jo, fjala jote nuk u var, Havzi.
Jo, poezia jote nuk vdiq.
Jo, liria për të cilën u flijove nuk mund të groposet.
Ti u kryqëzove nga diktatura, por historia të ngriti në piedestal.
Ata që menduan se po të zhduknin, të kthyen në kujtesë.
Ata që të dënuan me vdekje, të dhanë pavdekësinë.
Dhe sot, nga ajo lartësi ku të ka vendosur kujtesa e kombit, emri yt na pyet të gjithëve:
A do të kemi guximin ta mbrojmë lirinë që ti e pagove me jetën?
Kjo është trashëgimia e Havzi Nelës.
Jo urrejtja.
Jo hakmarrja.
E vërteta.
Kujtesa.
Dinjiteti.
Dhe liria.
Lavdi përjetë poetit, mësuesit dhe martirit të demokracisë, Havzi Nela.
38 vjet nga litari.
38 vjet nga krimi.
38 vjet nga dita kur diktatura vrau poetin.
Por jo poezinë.
Jo kujtesën.
Jo lirinë.
NË ANËN E DUHUR TË HISTORISË
«Po, babai im ka qenë komunist,
por ka qenë në anën e duhur të historisë!»
Kështu foli pushteti,
me zërin lart e krenar.
Por në mesnatën e dhjetë gushtit
historia nuk pyeti pushtetin;
pyeti litarin
që mori jetën e Havziut.
Një baba firmosi vdekjen,
një bir mbron sot firmën.
Por koha nuk gënjehet:
krimi mbetet krim,
edhe kur trashëgimtari
e vesh me lavdi.
Havzi Nela nuk ishte
në anën e duhur të tiranisë,
ishte në anën e së vërtetës.
Dhe historia, sado vonë,
e di kujt i takon lavdia.
