Requem per Milianovin…viti 2010.
Gëzim Llojdia
1.
Që kur u duk në horizont hyrja e Bradasheshit, pasqyra e qelqtë nisi të dridhej lehtë.Peizazhi përreth ishte i zhveshur.Dhe me ca drurë lakuriq,që shtriheshin përgjatë rrugës si silueta të ngurosura në kohë.Dimri u ndje thellë në kockë.Por i heshtur dhe paksa melankolik.
Me Mercedezin gri.Dhe unë me një shikim që zgjatej përtej xhamit. vështrova luginën dhe rrjedhën e Shkumbinit që përkulej mes kodrash, si një damar i lashtë i vendit. Autostrada gri të fuste në një gjendje gjysmë ëndrre. Gjysmë realiteti . Një rrugëtim mes dy kohërash.
Në sfond, në mëndje më vinin këngët e Isuf Myzyrit, si një kolonë zanore e vetë qytetit. Ato këngë që i dëgjonim dikur nga gramafonët në verandat e vjetra.Dhe teksa nata zbardhte me zërin e tij, që kumbonte tej nëpër lagjet e kalldrëmta.
Elbasani shtrihej i qetë.Por si një qytet që fle ende në kujtime.
Një shtrirje interesante që zgjatet deri në kodër,ku dikur jepeshin filmat në kinemanë e qytetit,një vend takimesh, dashurish të hershme.Dhe shpresa të papërmbushura
. Atje kishim lënë takim me krijuesit.
Ishte ftohtë. Dielli, megjithatë, shfaqej i butë, si një dritë e vjetër që mbante me vete një paqe të largët.
Ne vinim nga jugu .Atje nga bregu, ku deti ishte aq i qetë ditën, që u nisëm.Dhe me sa dukej sikur kishte harruar të merrte frymë.Briza nuk kishte filluar ende.Gjithçka ngjante e ngrirë në kohë.
Me Myrteza, telefonuam Ilirianën. Zëri i saj, nëpërmjet telefonit, kishte atë ngrohtësi të njohur që të sillte ndër mend netët e gjata kur lexohej poezi me zë të ulët.Përballë një gote vere dhe dritës së zbehtë të abazhurit.
Kinemaja ishte përballë shumëkatëshit në qendër,aty ku Elbasani dukej më modern. Por ende ruante një frymë të heshtur të së kaluarës.
…Aty priste Iliriana, e buzëqeshur, e pak ndryshuar nga ajo vajza që dikur shkruante poezi në fund të orëve të letrare.
2.
Mes poetëve të ishte edhe Milianov Kallupi një emër që nuk mund të mos e njihje, patriarku i haikut shqiptar.Një poet që fjalët i mblidhte si gjethe vjeshte.Të thjeshta në pamje, por të mbushura me një thellësi që të fuste në mendime…
“Ngjitemi sipër,” tha Iliriana me një zë të butë, që mbante ende ritmin e një poezie të papërfunduar.
U drejtuam kah ashensorit të shumëkatëshit në qendër.Lart, në majë të tij, ndodhej një kullë rrotulluese Kafene që ishe në lindje dhe pasi përfundonte kafeja,gjëndeshe në perëndim.
-Kishim lëvizur ne apo kafeneja?
Ata na thanë.Lëviz kafeneja.Dhe besoj se nuk kishte gjë më të bukur.Uleshe në lindje.Kur ikje gjëndeshe në perëndim.
Një sy që sodiste qytetin në rrethrrotullim të qetë, ndërsa njerëzit poshtë vraponin në rrjedhën e ditës së zakonshme.
3.
Elbasani, nga kjo pikë më e lartë në zemër të tij, shfaqej si një qytet i përzier.Shtirhej mes modernes dhe kujtesës. Tjegullat e kuqe të shtëpive të vjetra krijonin një mozaik ngjyrash, që zbriste butë drejt kodrinave të lindjes,si një tapet i qëndisur nga koha. Dukej sikur çdo rrugicë mbante një tregim dhe çdo dritare një shikim të humbur drejt së shkuarës.
…Elbasani ndodhet midis gjerësive gjeografike veriore 41°27′ dhe jugore 40°10′, me gjatësi lindore 20°34′ dhe perëndimore 19°03′.
Është i vendosur në një lartësi prej 125 metrash mbi nivelin e detit.Shtrihet në fushën e Elbasanit, përgjatë rrjedhës së mesme të lumit Shkumbin. Rrethohet nga lindja prej Krastës së Madhe e të Vogël, nga veriu kodrat e Ullishtave, nga perëndimi përroi i Zaranikës, ndërsa jugu preket sërish nga Shkumbini…Dhe kordinatat e saktë gjeografike, tingëllonin si pjesë e një poezie të maturuar e cila në heshtje i bënte homazh tokës që i kishte dhënë jetë.Në luginën e ngrohtë poshtë nesh shtrihej qyteti, ku koha dukej se ecte më ngadalë.
Kalaja e Elbasanit,nga ajri ku ne gjëndeshin kishte një madhështi që as sytë më skeptikë ,nuk mund ta mohonin.Muret e saj të lashta ishin dëshmitarë të shekujve njerëzve që kishin luajtur rreth saj e të dashuruarve,që fshehurazi shkëmbenin shikime nën hijen e saj.Kuptohet në kohë të ndryshme.
Zbritëm për një kafe në një lulishte të mbuluar me gjelbërim. Lokalet aty ishin të përziera komoditet bashkëkohor me aroma nga e kaluara.Poshtë tyre, një muze i vogël arkeologjik shpaloste gjetje nga dheu i qytetit: copa amforash, gjera antike, fragmente të një historie që ende vazhdon të shkruhet. Ishte një përzierje magjepsëse.Natyra, koha, bukuria, drita dhe hija.
“I tillë është Elbasani,” mendova, “si një qiri i ndezur që nuk digjet.Por ndriçon përbrenda”.Në kullën rrotulluese, tryeza jonë nisi me tre vetë dhe u bë gjashtë.
…Nga veriu në perëndim të qytetit.Dhe ta shijosh kafen duke lëvizur, si vetë udhëtimi i kujtimeve. Mes nesh u bashkua Kujtim Agalliu përkthyes i njohur, shpirt dede, siç thonë në jug. Ai kishte përkthyer librin e fundit.Ai ishte një vëllim që fliste për galaktikën, por më shumë se për yjet, fjalët e saj ndriçonin si qirinj të ndezur në terrin e brendshëm të njeriut.
Mesa kam dëgjuar ka udhëtuar në qiell.
5.
Në shoqëri poetësh dhe shpirtrash të hapur.Më pëlqeu shumë Milianov Kallupi. Kishte atë urtësinë e heshtur që e mbartin vetëm poetët e vërtetë. Ata që flasin pak, por thonë shumë. Ishte i mençur, me një fjalë të matur dhe një buzëqeshje që nuk ngutej. Më dhuroi dy libra të tij,kishte shije të hollë dhe dorë të ngrohtë. Filluam një bisedë që rridhte natyrshëm rreth religjionit fetar . Një temë që gjithmonë më ka tërhequr si një dritë që vjen nga brenda mjegullës.
Milianovi kishte shkruar për malin e Tomorit një libërth të këndshëm.Dhe i mbushur me atmosferën e shenjtë të atyre ditëve kur njeriu ngjitet lart jo vetëm fizikisht,por edhe shpirtërisht.Libri nuk ishte i gjatë, por kishte një thellësi të qetë si një mal që flet me heshtjen e vet.Poezitë e tij ishin të lezetshme, por jo të lehta.Dhe ishte lëvrimi poetik haik,por të përkthyera në gjuhën e tokës sonë. Por që ruanin dehjen qiellore të origjinës së tyre lindore.
E quajta më sipër “patriark” dhe po, është me të vërtetë. Haiku shqiptar ka një udhërrëfyes dhe ai është Milianov Kallupi.Edhe poeti i haikut tashmë zotëron yllësin qiellore…
I sjell vargjet me një qetësi, që nuk bie në prozaizëm. Vargu i tij lexohet, thithet, shijohet.Nuk të lodh përkundrazi, të ndriçon. Kishte njohuri të gjera, por i shtrinte me përulësi dhe kulturë bashkëkohore, pa pompozitet, pa oratori. Në thelb, edhe tek ai shqova atë “ngjizje me dehje qiellore” që është një udhëtim përtej horizonteve tona. Një rrugëtim shpirtëror drejt dritës.
Dhe, sërish, për çudi, gjej veten duke menduar. Kjo rrugë e shpirtit ka dalje autostrade ndonjëherë të ndriçuar, ndonjëherë të mjegullta Por gjithmonë me një aromë,që s’është tokësore. Është parfum qiellor, është dritë në errësira të thella.
Iliriana, në një çast të thjeshtë dhe prekës, shkoi tek e ëma dhe u kthye me librin tim, “Dielli lind atje ku perëndon.”
Më tha se nëna e saj e mban gjithmonë pranë jastëkut. Lexon aty ku ndalet nata dhe ndien ku lind shpresa.Një fjalë që më mbeti: “E lexon gjithë kohës.” Në atë fjali kishte një dashuri, që nuk mund të përshkruhet vetëm përjetohet.
Në atë libër unë kisha shkruar për religjionin fetar , për atë që ndriçon shpirtin pa bërë zhurmë. Si një kandil që rri ndezur në një dhomë të vogël ku hyjnë vetëm ata që kanë zemrën e hapur dhe të bardhë.
6.
Vërtitemi tek poezia, siç vërtitet zemra rreth një kujtimi që nuk do të shuhet.Flasim për bashkëpunime mes krijuesve. Ka ndjenjë shprese aty.Gjithçka ka një përputhje të heshtur, një qetësi që vjen vetëm kur je në vendin e duhur, me njerëzit e duhur dhe ndoshta edhe me fjalët e duhura.
7.
Kalaja zemra e heshtur e Elbasanit.Zbresim nga shumëkatëshi, ndërsa drita e diellit mesditor rrëshqet mbi qytet si një kujtim i artë. Unë kërkoj të shikoj kalanë. Është diçka që më thërret, si një zë i lashtë që vjen nga gurët. Nisem drejt saj, me hapa të qetë, si dikush që nuk do të humbasë asnjë detaj rrugës.Kalaja e Elbasanit një monument, që mban në gurët e vet, “frymën e shekujve”.Thuhet në një studim se ajo është një ndërtim romak, ngritur si kështjellë ushtarake për të strehuar një legjion dhe për të ruajtur një nga arteriet më të rëndësishme të Perandorisë, rrugën Egnatia.Dikur rrjedhë e madhe e tregtisë, kulturës dhe pushtetit.
Kalaja u përball me stuhi luftërat barbare të shekujve IV dhe V sollën shkatërrim dhe harresë. Por nuk u zhduk. U rindërtua nga perandori bizantin me origjinë dardane, Justiniani, i cili mbi themelet e vjetra, ngriti një jetë të re prej guri.
…Ne hymë nga porta perëndimore,megjithëse sot, vetëm ajo jugore ka mbijetuar nga koha.Dhe sërish, kjo hyrje mbart një solemnitet të heshtur. Si një prag që të fton me përulësi.
Brenda, çdo hap mban zëra të vjetër. Kalaja është një muze i gjallë. Në katin përdhes, gjetje arkeologjike që flasin më shumë se fjalët: enë balte, vegla, fragmente muri që kanë parë kohëra të tjera. Sipër, dekoracioni është mahnitës. Një përzierje estetike mes historisë dhe kohës moderne.Dhe si një poezi që mbështetet në gurë dhe hapësirë.Diku, një cep i veçantë i kushtohet veglave muzikore tradicionale. M’u kujtua menjëherë Isuf Myzyri, zëri i Elbasanit që nuk venitet.Në mendje më erdhën ato këngë që mbanin aromën e lulëkuqeve dhe trishtimin e dashurive të pathëna.Jemi pesë krijues në këtë ambient poetë, përkthyes, dashamirës të fjalës së bukur. Bisedat tona u shtrinë nën hijen e mureve antike, si të kishim qenë aty gjithmonë.Nuk u ndjemë vizitorë,por pjesë e kalasë, e historisë së saj,e frymës që qarkullonte në heshtje.
Qëndruam deri në mesditë. Shetitëm, bëmë fotografi, kapëm diellin dhe hijen, dhe pak nga ndjenja e përjetësisë që vetëm vendet e tilla ta japin.
Pastaj u kthyem.
Duhej të iknim.
Por mes miqsh, orët nuk ndjehen. Koha atje, për pak, kishte ndalur së qeni kohë , ishte bërë kujtim ende pa përfunduar…
8.
Lamtumira, që nuk u tha kurrë siç duhet.Në të vërtetë, pa bërë asnjë hasha,duhet ta them.Mes miqsh krijues,minutat vrapojnë çmendurisht.Fluturojnë si gjethet në një ditë me erë të lehtë, pa zhurmë, por pa kthim.Kthehemi tek shumëkatëshi, aty ku kemi lënë Mercedezin.Dielli kishte filluar të thyhej në xhamin e pasëm, si një dritë e lodhur që nuk donte të largohej. Shtrëngojmë duart, përqafohemi.
-Do të shihemi,” themi me buzëqeshje të buta.
-Po kur? – e shtrojmë si pyetje, por asnjëri nuk e di.
-Atëherë… lamtumirë, miq të mirë.”
-Kur do të shihemi më, poet?
-S’dihet, -, shpejt… në Tiranë, ndoshta.
-Kur do të shihemi?
Por ndoshta… ndoshta do të shihemi në qytetin tim. Aty ku poezia nuk kërkon fjalë, dhe takimet nuk presin kalendarin.
9.
Tashmë rruga na pret.Qyteti mbetet pas, por jo larg.Nuk janë vetëm godinat apo rrugicat ,që më mbesin në mendje janë hapat e njerëzve që ecën me mua,buzëqeshjet e tyre.Elbasani, me zërin e tij të qetë dhe hijet e së kaluarës,më ngjitet në shpirt si një poezi e pathënë deri në fund.Në mendje më rikthehen portat e kalasë, zëri i poetes ,haiku i Milianovit, duart e ngrohta të miqve, dhe ato minuta që ikën e s’mund të kthehen më.
Nuk i harroj dot ato çaste sepse kur një qytet të flet, nuk është vetëm toka që shkel. Është koha që të merr brenda vetes. Dhe kur njeriu largohet,një pjesë e tij ngelet pas, e varur diku ndërmjet një fjale të pathën .Nëse do të më pyesin ndonjëherë çfarë mora me vete nga Elbasani,do të them. Një bisedë që s’mbaroi kurrë. Një takim që mbeti peng, dhe një mall i lehtë që shtrëngohet në kraharor si kujtim i mirë.
Sepse ndonjëherë, më shumë se çdo fotografi, janë pikërisht këto ndjesi që s’kanë formë ,por që jetojnë gjatë.
Dhe po… do të shihemi në qytetin tim…
