Llazar Syziu
Në historinë e popujve të vegjël, personazhet e mëdhenj shpesh duken më të mëdhenj sesa janë në të vërtetë. Jo sepse historia i fryn, por sepse vendi që i prodhon është i vogël dhe i detyruar t’i mbështesë mbi shpatullat e një njeriu të vetëm. Enver Hoxha ishte pikërisht një nga këta personazhe: një njeri i hollë, me zë të qetë dhe me pamje profesori provincial, që arriti të sundojë Shqipërinë për më shumë se dyzet vjet, duke e ndryshuar vendin më shumë se çdo pushtues, mbret, apo reformator para tij. Për të kuptuar Hoxhën duhet, para së gjithash, të heqim dorë nga dy sportet më të preferuara të shqiptarëve: adhurimin dhe mallkimin. I pari e paraqet si profet të drejtësisë sociale; i dyti si mishërim të së keqes. Të dyja janë forma komode të dembelizmit intelektual. Historia, përkundrazi, është një profesion më i ftohtë. Ajo nuk pyet nëse një njeri duhet dashur apo urryer. Ajo pyet çfarë bëri, pse e bëri dhe çfarë mbeti pas tij.
Historia e Enver Hoxhës ngjan me ato male të Shqipërisë që, nga një anë, duken të ashpra e të errëta, por nga ana tjetër mbajnë mbi supe shekuj të tërë mbijetese. Kush e sheh vetëm nga njëra anë, gabon. Kush e adhuron verbërisht, nuk e kupton. Kush e urren pa e studiuar, e varfëron historinë. Dhe historia, si çdo gjykatë serioze, nuk pranon as himne, as anatema; ajo pranon vetëm fakte. Enver Hoxha ishte një nga figurat më përcaktuese të shekullit XX shqiptar. Për më shumë se katër dekada ai drejtoi vendin me një dorë të hekurt, duke lënë pas një trashëgimi që mbetet ende sot objekt debatesh të ndezura. Por një komb që kërkon të kuptojë veten nuk mund të lejojë që e kaluara e tij të mbetet peng i pasioneve politike. Figura e tij duhet trajtuar si një fushë e hapur studimi, ku historianët analizojnë, krahasojnë dhe argumentojnë, jo si një terren lufte midis ideve të djeshme dhe ideologjive sunduese të sotme.
I lindur në Gjirokastër më 1908, Hoxha u formua në Liceun Kombëtar të Korçës, ku kultura franceze i dha një horizont intelektual më të gjerë se ai i shumicës së bashkëkohësve të tij. Ai nuk u bë profesor universiteti, por u bë një autodidakt i palodhur. Lexoi shumë, shkroi edhe më shumë, dhe kuptoi shpejt se pushteti nuk fitohet vetëm me armë, por me organizim, disiplinë dhe kontroll të ideve. I lindur në Gjirokastër, qyteti i gurit dhe i krenarisë, Hoxha u formua në Liceun Kombëtar të Korçës, ku shumë të rinj shqiptarë mësuan të mendonin në frëngjisht përpara se të mësonin të qeverisnin në shqip. Nuk mbaroi universitetin, por si shumë politikanë të suksesshëm, ai kuptoi se diploma nuk është gjithmonë kusht për pushtet. Mjafton një ide e qartë, një vullnet i hekurt dhe aftësia për të pritur momentin e duhur. Ky moment erdhi me Luftën e Dytë Botërore. Ndërsa Italia dhe më pas Gjermania e zhytën Shqipërinë në kaos, Hoxha doli nga prapaskena dhe u bë sekretar i Partisë Komuniste të Shqipërisë. Nuk ishte oratori më brilant, as teoricieni më i thellë. Por kishte cilësinë që shpesh vendos fatin e liderëve: dinte të duronte më shumë se të tjerët dhe të mos falte kurrë. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, ai doli nga anonimiteti për t’u bërë drejtuesi i Partisë Komuniste të Shqipërisë dhe i Ushtrisë Nacionalçlirimtare.
Në fund të luftës, kur shumica e politikanëve të vjetër kishin humbur terren, Hoxha u shfaq si njeriu që kishte fituar jo vetëm betejën ushtarake, por edhe të drejtën për të ndërtuar shtetin e ri. Kur lufta mbaroi, Shqipëria ishte një shtëpi pa zot. Hoxha hyri në të si fitimtar dhe vendosi të mos e linte më. Për katër dekada ai ndërtoi një shtet që funksiononte me rregullsinë e një ore dhe me ngurtësinë e një burgu. Fshatarët mësuan të lexonin, malet u elektrifikuan, gratë dolën nga kufijtë tradicionalë të jetës private dhe shteti u bë i pranishëm kudo. Për një vend që deri atëherë kishte jetuar shpesh mes improvizimit dhe mungesës së institucioneve, kjo ishte një revolucion i vërtetë. Në këtë pikë fillon paradoksi i madh historik. Nga njëra anë, regjimi i tij transformoi rrënjësisht Shqipërinë. Një vend me analfabetizëm të lartë dhe infrastrukturë të dobët u shndërrua në një shtet me shkolla në çdo fshat, me rrjet elektrik, me sistem shëndetësor publik dhe me një administratë të centralizuar. Për herë të parë, shteti arriti në mënyrë të njëtrajtshme deri në skajet më të largëta të territorit. Nga ana tjetër, ky modernizim u ndërtua mbi themelet e një sistemi totalitar. Sigurimi i Shtetit mbikëqyrte shoqërinë, kundërshtarët burgoseshin ose internoheshin, ndërsa mendimi i lirë ishte i kufizuar. Shqipëria u bë një vend i disiplinuar, por edhe i frikësuar; i arsimuar, por i heshtur; i organizuar, por i izoluar. Por çdo revolucion ka faturën e vet. Në rastin shqiptar, ajo u pagua me lirinë. Sigurimi i Shtetit u bë veshi që dëgjonte gjithçka dhe dora që ndëshkonte. Kundërshtarët u burgosën, familje të tëra u internuan dhe frika u shndërrua në pjesë të edukimit qytetar. Hoxha e konsideronte pluralizmin jo si pasuri, por si dobësi. Për të, uniteti kishte më shumë vlerë se debati.
Në politikën e jashtme, Hoxha tregoi një vendosmëri të pazakontë. U nda me Jugosllavinë, më pas me Bashkimin Sovjetik dhe në fund me Kinën. Këto vendime forcuan ndjenjën e sovranitetit kombëtar, por i kushtuan Shqipërisë izolim të thellë dhe varfëri relative. Në politikën e jashtme ai u soll si një murg krenar. U nda me Jugosllavinë, pastaj me Bashkimin Sovjetik dhe më në fund me Kinën. Çdo aleancë, sapo cenonte sovranitetin ose doktrinën e tij, përfundonte në divorc. Rezultati ishte një Shqipëri e pavarur deri në vetmi. Vendi ruajti autonominë politike, por humbi kontaktin me botën. Në emër të pavarësisë, vendi mbeti i vetëm. Ky është paradoksi i Enver Hoxhës. Ai ndërtoi shtetin modern shqiptar, por e mbylli atë me dry. I dha vendit arsim dhe organizim, por i hoqi frymëmarrjen politike. E mbrojti pavarësinë kombëtare me një fanatizëm që kufizohej me obsesionin, por e shndërroi këtë pavarësi në izolim.
Personaliteti i tij ishte po aq kontradiktor sa edhe epoka që krijoi. Ishte njeri me kulturë, kujtesë të fortë dhe disiplinë të hekurt, por edhe me mosbesim kronik ndaj bashkëpunëtorëve. Ai ndërtoi institucione, por nuk toleroi autonominë e tyre. Besoi te shteti, por e identifikoi shtetin me veten. Kjo është arsyeja pse figura e Hoxhës nuk mund të gjykohet me fjali të shkurtra. Ai ishte njëkohësisht revolucionar dhe autokrat, modernizues dhe represiv, mbrojtës i pavarësisë dhe arkitekt i izolimit. Ta paraqesësh vetëm si shpëtimtar do të thotë të injorosh vuajtjet e mijëra njerëzve. Ta paraqesësh vetëm si tiran do të thotë të mohosh transformimet e thella që Shqipëria përjetoi nën sundimin e tij. Historia serioze nuk ka detyrë të prodhojë heronj ose demonë. Ajo ka detyrë të kuptojë. Dhe kuptimi i Enver Hoxhës kërkon që të dalim nga logjika e propagandës, qoftë ajo e djeshme apo e sotme. Vetëm atëherë mund të shohim qartë se ai ishte një figurë që ndryshoi fatin e Shqipërisë në mënyrë të pakthyeshme. Prandaj Hoxha nuk duhet trajtuar si ikonë për t’u vendosur në piedestal, as si fantazmë për t’u përdorur në polemikat e ditës. Ai duhet studiuar me qetësinë me të cilën një kirurg vëzhgon një plagë të vjetër: pa sentimentalizëm, por me respekt për rëndësinë e saj. Historia nuk ka për detyrë të japë absolucion apo mallkim. Ajo ka për detyrë të shpjegojë.
Dhe shpjegimi është ky: Enver Hoxha ishte një njeri me kulturë, ambicie dhe vendosmëri të jashtëzakonshme, i cili përdori pushtetin absolut për të transformuar Shqipërinë sipas vizionit të tij. Nga kjo lindën njëkohësisht shkollat dhe burgjet, elektrifikimi dhe censura, krenaria kombëtare dhe izolimi. Nëse shqiptarët duan të kuptojnë shekullin e tyre më dramatik, duhet të kenë guximin ta shohin Hoxhën jo me sytë e propagandës, por me sytë e historisë. Vetëm atëherë do të kuptojnë se ai nuk ishte as shenjtor, as demon. Ishte, si shumë protagonistë të mëdhenj të shekullit XX, një njeri që besoi se mund ta shpëtonte vendin duke e nënshtruar atë. Dhe, për një kohë shumë të gjatë, ia doli. Në fund, Enver Hoxha mbetet një nga ato personazhe që historia nuk i zgjidh me një verdikt të vetëm. Ai nuk ishte as engjëll, as përbindësh. Ishte një njeri me ide të forta, vullnet të jashtëzakonshëm dhe pushtet pothuaj absolut. Nga kjo ndërthurje lindi një Shqipëri tjetër, me arritjet dhe plagët e saj. Dhe vetëm një shoqëri që ka guximin ta studiojë këtë trashëgimi me qetësi, pa frikë dhe pa pasion partiak, mund të kuptojë më mirë jo vetëm Enver Hoxhën, por edhe vetveten.
