Llazar Syziu
Historia e kombeve nuk ndërtohet vetëm nga luftërat dhe sundimtarët, por edhe nga lëvizjet shoqërore që ndryshojnë drejtimin e zhvillimit politik, ekonomik dhe kulturor të një populli. Edhe pse Shqipëria nuk ka përjetuar revolucione të përmasave të Revolucionit Francez, Rus apo Kinez, ajo ka kaluar nëpër procese të rëndësishme transformimi që, në shumë aspekte, mund të krahasohen me revolucionet e mëdha botërore. Këto lëvizje kanë qenë kryesisht kombëtare, demokratike dhe shtetformuese, duke luajtur një rol vendimtar në krijimin dhe mbijetesën e shtetit shqiptar. Një nga gabimet më të zakonshme që bëjnë popujt kur shkruajnë historinë e tyre është dëshira për t’u dukur më revolucionarë sesa kanë qenë në të vërtetë. Shqiptarët nuk bëjnë përjashtim. Edhe ata, herë pas here, kanë kërkuar në të kaluarën e tyre Bastijën për ta rrëzuar, Carin për ta pushkatuar ose Pallatin Dimëror për ta pushtuar. Por historia shqiptare ka qenë më pak teatrale dhe shumë më pragmatike.
Shqipëria nuk ka njohur një Revolucion Francez. Nuk ka njohur as një Revolucion Rus. Nuk ka pasur turma që marshonin nën parulla universale për të shpëtuar njerëzimin. Shqiptarët, për pjesën më të madhe të historisë së tyre moderne, kanë luftuar për diçka më modeste dhe njëkohësisht më të vështirë: për të mbijetuar si komb. Kur francezët rrëzonin aristokracinë, shqiptarët ende përpiqeshin të bindnin Evropën se ekzistonin. Kur rusët shpallnin diktaturën e proletariatit, shqiptarët përpiqeshin të mbronin trojet e tyre nga copëtimi. Ky është dallimi themelor. Revolucionet e mëdha të botës lindën nga konflikte klasore. Lëvizjet shqiptare lindën nga nevoja kombëtare. Historia nuk është historia e ideve të mëdha, as e heronjve të mëdhenj. Historia është historia e zhvillimit të marrëdhënieve materiale të jetës njerëzore. Popujt, kombet dhe shtetet nuk lëvizin sipas dëshirave të individëve, por sipas ligjeve objektive që burojnë nga zhvillimi i forcave prodhuese dhe nga konflikti ndërmjet klasave shoqërore. Edhe lëvizjet shoqërore shqiptare duhet të kuptohen jo si një seri ngjarjesh të shkëputura, por si pjesë e procesit të përgjithshëm historik që ka përfshirë Evropën dhe botën.
Argumenti i parë është se Rilindja Kombëtare Shqiptare dhe Lidhja e Prizrenit përfaqësojnë një proces të ngjashëm me lëvizjet kombëtare që transformuan Evropën gjatë shekullit XIX. Ashtu si italianët gjatë Risorgimentos apo grekët gjatë luftës së tyre për pavarësi, shqiptarët u organizuan për të mbrojtur identitetin e tyre kombëtar dhe për të siguruar të drejtën e vetëvendosjes. Lidhja e Prizrenit nuk ishte thjesht një organizatë politike, por një lëvizje shoqërore që bashkoi shtresa të ndryshme të popullsisë përballë rrezikut të copëtimit të trojeve shqiptare. Në këtë kuptim, ajo mund të krahasohet me revolucionet kombëtare që krijuan shtetet moderne evropiane. Lidhja e Prizrenit ishte ndoshta momenti më afër një revolucioni kombëtar shqiptar. Por edhe ajo nuk kërkonte të përmbyste botën. Nuk premtonte parajsën mbi tokë. Nuk shpallte luftë kundër kapitalizmit, fesë apo pronës private. Ajo kërkonte diçka shumë më të thjeshtë: që shqiptarët të mos zhdukeshin nga harta. Në këtë kuptim, ajo i ngjante më shumë lëvizjeve kombëtare italiane dhe greke sesa revolucioneve sociale të Francës ose Rusisë.
Në shekullin XIX, kur Perandoria Osmane po hynte në fazën e saj të shpërbërjes, në trojet shqiptare filloi të zhvillohej një ndërgjegje kombëtare. Ky proces nuk ishte produkt i ndonjë zgjimi mistik të kombit, por rezultat i transformimeve ekonomike dhe politike që po ndryshonin Ballkanin. Zhvillimi i tregut, rritja e komunikimit ndërkrahinor dhe formimi i një shtrese intelektuale shqiptare krijuan kushtet materiale për lindjen e lëvizjes kombëtare. Në këtë kuptim, Lidhja e Prizrenit nuk ishte thjesht një organizatë patriotike; ajo ishte shprehja politike e nevojës historike për krijimin e një njësie kombëtare që do t’i përgjigjej zhvillimit të ri ekonomik e shoqëror. Megjithatë, lëvizja kombëtare shqiptare kishte një karakter të veçantë. Ndryshe nga revolucioni borgjez në Francë, ajo nuk u zhvillua kryesisht si konflikt ndërmjet borgjezisë dhe aristokracisë feudale. Arsyeja ishte se vetë zhvillimi kapitalist në Shqipëri kishte mbetur i kufizuar. Për këtë arsye, çështja kombëtare mori përparësi ndaj çështjes klasore. Populli shqiptar duhej më parë të siguronte ekzistencën e tij si komb përpara se kontradiktat e brendshme klasore të mund të shfaqeshin plotësisht.
Argumenti i dytë lidhet me përpjekjet për demokratizim dhe modernizim politik. Revolucioni i Qershorit i vitit 1924, i udhëhequr nga Fan Noli, ndonëse jetëshkurtër, përfaqësoi një përpjekje për të reformuar shtetin shqiptar në frymën e revolucioneve liberale evropiane. Ashtu si revolucionet e vitit 1848 në Evropë, ai kërkonte kufizimin e privilegjeve tradicionale, luftën kundër korrupsionit dhe ndërtimin e institucioneve moderne. Edhe pse dështoi, ai tregoi se në shoqërinë shqiptare ekzistonte një kërkesë për ndryshim politik dhe shoqëror. Edhe Revolucioni i Qershorit i vitit 1924, i romantizuar nga shumë breza, ishte më tepër një revoltë morale sesa një revolucion shoqëror. Fan Noli ishte një intelektual, jo një Jakobin. Ai donte një shtet modern, jo gijotina në sheshe. Problemi i tij nuk ishte mungesa e idealeve, por mungesa e forcës. Historia është e pamëshirshme me njerëzit që kanë të drejtë, por nuk kanë pushtet. Ngjarjet e vitit 1924 përfaqësojnë një përpjekje të hershme për të modernizuar shtetin shqiptar dhe për të dobësuar strukturat tradicionale të pushtetit. Por dobësia e klasave progresive dhe mungesa e një borgjezie të zhvilluar bënë që kjo përpjekje të mbetej e papërfunduar. Historia dëshmoi edhe një herë se idealet politike, sado fisnike të jenë, nuk mund të triumfojnë pa një bazë të fortë materiale dhe shoqërore.
Pastaj erdhi Lufta Nacionalçlirimtare. Kjo është periudha ku Shqipëria iu afrua më shumë modelit revolucionar të shekullit XX. Ashtu si në Kinë apo Jugosllavi, lufta kundër pushtuesit u shndërrua gradualisht në luftë për pushtet. Fituesit nuk u mjaftuan me çlirimin e vendit; ata kërkuan të rindërtonin shoqërinë nga themelet. Reforma agrare, shtetëzimet dhe eliminimi i kundërshtarëve politikë u paraqitën si domosdoshmëri historike. Ky është argumenti klasik i çdo revolucioni: e vjetra duhet të vdesë që e reja të lindë. Por historia ka një zakon të çuditshëm. Revolucionet premtojnë liri dhe përfundojnë duke ndërtuar burokraci. Premtojnë drejtësi dhe shpesh prodhojnë privilegje të reja. Premtojnë fundin e shtypjes dhe përfundojnë duke shpikur forma të reja të saj. Shqipëria nuk ishte përjashtim. Ajo ndoqi të njëjtën rrugë që kishin ndjekur më parë Rusia dhe shumë vende të tjera revolucionare. Një shembull domethënës është Lufta Nacionalçlirimtare dhe transformimi socialist pas vitit 1944. Kjo periudhë ka ngjashmëri me revolucionet komuniste të Rusisë, Kinës dhe Jugosllavisë. Ashtu si në këto vende, forcat fituese të luftës jo vetëm që çliruan territorin nga pushtuesit, por edhe ndërmorën reforma të thella ekonomike e shoqërore. Reforma agrare, shtetëzimi i industrisë dhe eliminimi i elitave të vjetra politike u justifikuan si mjete të nevojshme për krijimin e një rendi të ri më të barabartë. Megjithatë, historia tregon se këto procese shpesh u shoqëruan me kufizime të lirive politike dhe me represion ndaj kundërshtarëve, një fenomen i ngjashëm me shumë revolucione të tjera të shekullit XX. Vetëm pas Luftës së Dytë Botërore Shqipëria përjetoi transformimin e saj më të thellë. Lufta Nacionalçlirimtare nuk ishte vetëm një luftë kundër pushtuesve të huaj; ajo ishte gjithashtu një revolucion social që synonte të ndryshonte marrëdhëniet e pronësisë dhe strukturën e pushtetit. Reforma agrare, shtetëzimi i mjeteve kryesore të prodhimit dhe eliminimi i klasave të mëdha pronare përfaqësonin përpjekjen për të kapërcyer trashëgiminë feudale dhe për të ndërtuar baza të reja ekonomike.
Prandaj, historia e lëvizjeve shqiptare nuk duhet parë si histori e individëve të veçantë apo e vullneteve të izoluara. Ajo është pjesë e historisë së përgjithshme të zhvillimit shoqëror. Nga lëvizja kombëtare e shekullit XIX te transformimet e shekullit XX dhe tranzicioni demokratik i fund-shekullit, Shqipëria ka kaluar nëpër të njëjtat procese themelore që kanë formësuar popujt e tjerë: lindjen e kombit modern, transformimin e marrëdhënieve të pronësisë dhe përshtatjen ndaj kushteve të reja ekonomike. Ashtu si në revolucionet e tjera të shekullit XX, edhe në Shqipëri procesi revolucionar u justifikua me argumentin se klasat e vjetra nuk do të hiqnin dorë vullnetarisht nga privilegjet e tyre. Historia e çdo revolucioni tregon se klasat sunduese nuk largohen nga skena pa rezistencë. Për këtë arsye, konflikti politik dhe shoqëror u paraqit si një fazë e pashmangshme e transformimit historik.
Ndërsa viti 1990 solli një lëvizje krejt tjetër. Studentët që dolën në rrugë nuk kërkonin një revolucion të ri. Përkundrazi, ata kërkonin fundin e revolucionit të vjetër. Ata nuk donin të ndërtonin një utopi. Donin të jetonin në një vend normal. Kjo ishte ndoshta kërkesa më revolucionare nga të gjitha. Nga ana tjetër, lëvizja studentore e vitit 1990 përfaqëson një shembull të qartë të lidhjes së Shqipërisë me valën e transformimeve demokratike që përfshiu Evropën Lindore. Ashtu si në Poloni, Çekosllovaki apo Gjermaninë Lindore, studentët dhe qytetarët shqiptarë kërkuan pluralizëm politik, zgjedhje të lira dhe respektimin e të drejtave themelore. Kjo lëvizje nuk synonte zëvendësimin e një elite me një tjetër përmes dhunës revolucionare, por ndërtimin e një sistemi demokratik. Në këtë aspekt, ajo ngjan më shumë me revolucionet paqësore të fund-shekullit XX sesa me revolucionet klasike të shekujve të mëparshëm. Për më tepër, edhe protestat dhe lëvizjet qytetare të periudhës së tranzicionit tregojnë se shoqëria shqiptare ka vazhduar të kërkojë ndryshime përmes mobilizimit kolektiv. Edhe pse nuk kanë pasur gjithmonë karakter revolucionar, ato dëshmojnë se qytetarët shqiptarë kanë qenë pjesë e të njëjtit proces global të kërkimit të drejtësisë, përfaqësimit politik dhe përmirësimit të kushteve të jetesës. Por asnjë formacion shoqëror nuk është i përjetshëm. Edhe sistemi socialist shqiptar u përball me kontradiktat e veta. Izolimi ekonomik, ngurtësimi burokratik dhe vështirësitë e zhvillimit prodhuan kushte të reja historike. Lëvizja studentore e vitit 1990 nuk mund të kuptohet thjesht si revoltë politike; ajo ishte shprehje e kontradiktave që ishin grumbulluar brenda vetë sistemit. Ashtu si formacionet e mëparshme shoqërore, edhe ai u përball me kufijtë e zhvillimit të tij historik.
Në përfundim, lëvizjet shoqërore shqiptare nuk mund të kuptohen të shkëputura nga historia e revolucioneve botërore. Ato kanë ndarë me to shumë karakteristika të përbashkëta: luftën për liri, përfaqësim politik, drejtësi shoqërore dhe identitet kombëtar. Megjithatë, veçantia shqiptare qëndron në faktin se shumica e këtyre lëvizjeve kanë pasur një karakter të fortë kombëtar dhe shtetformues. Nga Lidhja e Prizrenit te lëvizja studentore e vitit 1990, historia shqiptare dëshmon se ndryshimi shoqëror ka qenë një proces i vazhdueshëm, i lidhur ngushtë me zhvillimet e mëdha historike të botës, por gjithmonë i përshtatur me realitetin dhe nevojat e kombit shqiptar. Në fund të fundit, historia shqiptare nuk është historia e një populli që ka rrëzuar vazhdimisht regjime për të ndryshuar botën. Është historia e një populli që është përpjekur vazhdimisht të sigurojë ekzistencën e vet në një cep të trazuar të Evropës. Dhe ndoshta këtu qëndron dallimi më i madh. Francezët bënë revolucion për të ndryshuar shoqërinë. Rusët bënë revolucion për të ndryshuar historinë. Shqiptarët, në shumicën e rasteve, bënë lëvizje për të mos u zhdukur prej saj. Kjo mund të duket më pak heroike. Në të vërtetë është shumë më e vështirë.
—————————-
