Nga Agim Lika Poet, studiues dhe historian
Libri me poezi dhe prozë “Udhët e mallit” i Artan Dautit përbën një udhëtim letrar dhe shpirtëror nëpër kujtime, përjetime dhe përvoja jetësore, ku ndërthuren vendlindja, fëmijëria, familja, dashuria, humbja, emigrimi dhe kalimi i kohës. Përmes poezisë lirike, prozës poetike dhe rrëfimit autobiografik, autori rindërton botën e tij të brendshme dhe ruan gjurmët e njerëzve, vendeve e çasteve që kanë shënuar formimin e tij njerëzor. Ndonëse mbështetet kryesisht në përvojën personale, vepra e kapërcen kufijtë e rrëfimit individual. Malli për vendlindjen, dashuria për prindërit, kujtimet e fëmijërisë, dhimbja e humbjes dhe përvoja e jetës larg atdheut janë ndjenja që prekin një rreth të gjerë lexuesish. Në këtë mënyrë, kujtesa personale shndërrohet në një përvojë të përbashkët njerëzore. Vetë titulli “Udhët e mallit” përmbledh në mënyrë simbolike frymën e gjithë veprës.
Udhët janë njëherazi rrugë reale të përshkuara në jetë, shtigje të kujtesës dhe kthime të vazhdueshme drejt njerëzve e vendeve që kanë lënë gjurmë në shpirtin e autorit. 1. Vendlindja dhe kujtesa – rrënjët e identitetit Një nga boshtet kryesore tematike të librit është malli për Beratin, qytetin ku autori ka kaluar vitet e fëmijërisë dhe ka krijuar lidhjet e para me jetën. Në poezitë: “Qyteti që më ndjek udhëve të mallit”, “Lumi i fëmijërisë”, “Djemtë e lagjes sonë” dhe “Trëndafilat e qytetit tim”, vendlindja shfaqet si një hapësirë e mbushur me kujtime, ndjenja dhe vlera identitare. Berati nuk paraqitet vetëm përmes kalasë, rrugicave, kalldrëmeve, lumit dhe lulishteve. Ai bëhet pjesë e botës së brendshme të poetit, një prani që vazhdon ta shoqërojë edhe kur largësia gjeografike e ndan prej tij. Hollësitë e jetës së përditshme – zërat e shokëve, thirrjet e nënave nga dritaret, lojërat buzë lumit dhe aroma e luleve – i japin kujtimit gjallëri dhe vërtetësi. Përmes tyre, e kaluara nuk mbetet një tablo e largët, por rikthehet si përjetim i gjallë. Një shprehje domethënëse e këtij raporti gjendet në poezinë “Udhëve të mallit”, ku rrugët e qytetit bëhen hapësira të një udhëtimi të brendshëm. Ballkonet, kopshtet, kalldrëmet dhe shtëpia e vjetër nuk janë thjesht elemente të peizazhit, por bartëse të kujtimeve familjare dhe të emocioneve të rinisë. Vargjet përmbyllëse: “E di se çdo udhë e mallit në shtëpi më kthen gjithmonë.” përmbledhin thelbin e kësaj poezie. Shtëpia merr një kuptim më të gjerë se ndërtesa: ajo simbolizon rrënjët, dashurinë, sigurinë shpirtërore dhe përkatësinë. Njeriu mund të largohet nga vendlindja, por nuk shkëputet lehtë nga bota që e ka formuar. 2. Fëmijëria, miqësia dhe magjia e kujtimeve Fëmijëria zë një vend të rëndësishëm në strukturën tematike të veprës. Ajo paraqitet si periudhë e lojërave, e miqësive të para, e aventurave dhe e zbulimit të botës, por edhe si një kohë e papërsëritshme që mund të rikthehet vetëm nëpërmjet kujtesës. Në poezitë: “Lumi i fëmijërisë” dhe “Djemtë e lagjes sonë”, lumi, rrugët dhe lojërat krijojnë një univers të gjallë, ku gëzimi buron nga gjërat e thjeshta dhe miqësia përbën një nga pasuritë më të çmuara të jetës. Kjo frymë shfaqet edhe në poezinë: “Mall për miqtë e mi”, ku autori shpreh dëshirën për t’u mbledhur sërish me shokët e fëmijërisë, për të ecur nëpër rrugët e dikurshme, për të kënduar e për të hedhur valle. Vargjet: “Kur rakia derdhet lumë, e kënga shuhet dalëngadalë, miqësia mbetet prush, që digjet ëmbël nëpër mall.” përmbajnë një nga imazhet më domethënëse të poezisë. Miqësia krahasohet me prushin që vazhdon të ruajë ngrohtësinë edhe pasi kënga ka heshtur. Kjo metaforë shpreh qëndrueshmërinë e lidhjeve njerëzore përtej viteve dhe largësisë.
Një dimension tjetër i kujtesës së fëmijërisë shfaqet në prozën: “Biletat e kinemasë”. Përmes episodit të filmit “Tomka dhe shokët e tij”, figurës së gjyshes Nunuja, shokut Meti dhe kontrollorit Mevlut, autori ndërton një rrëfim të gjallë, ku humori dhe hollësitë autobiografike i japin ngjarjes natyrshmëri. Ky episod dëshmon se kujtimet më të dashura nuk lidhen domosdoshmërisht me ngjarje të mëdha. Shpesh, ato burojnë nga përvoja të vogla, të cilat marrin vlerë të veçantë me kalimin e kohës. 3. Familja, dashuria prindërore dhe dhimbja e mungesës Një nga pjesët më të ndjeshme të librit është ajo ku kujtesa përqendrohet te familja, prindërit dhe rrënjët e trashëguara. Këtu malli merr një ngjyrim më të thellë, sepse lidhet me mungesën, humbjen dhe vetëdijen për pakthyeshmërinë e kohës. Në poezitë: “Dil, moj nënë!”, “Puthja e nënës” dhe “Falmë!”, figura e nënës shfaqet si burim dashurie, ngrohtësie dhe sigurie shpirtërore. Dëshira për t’u kthyer pranë saj është njëherazi dëshirë për t’u rikthyer te pafajësia e fëmijërisë. Në poezinë: “Dil, moj nënë!”, thirrja e birit: “Lërmë të të puth në ballë, të të mbështes mbi gjoksin tim, të dehem nga aroma jote, sërish të kthehem fëmijë.” shpreh një mall të thellë dhe të drejtpërdrejtë. Aroma e nënës bëhet simbol i afërsisë së pazëvendësueshme, ndërsa dëshira për t’u kthyer fëmijë shpreh nevojën për të rigjetur ngrohtësinë dhe mbrojtjen e saj. Edhe figura e babait trajtohet përmes kujtimit dhe vazhdimësisë ndërmjet brezave. Në poezinë “Babai”, mungesa e tij merr kuptim përmes gjesteve dhe shenjave që kanë mbetur në jetën e të birit. Vetëdija se ai ka filluar të ecë si i ati e kthen kujtimin në një formë trashëgimie shpirtërore. Në prozën: “Një natë e ftohtë pranvere”, dhimbja e mungesës merr trajtë dramatike. Vetmia e nënës, komunikimi përmes ekranit të telefonit dhe pamundësia për të qenë pranë saj krijojnë një gjendje emocionale që përforcohet nga heshtja dhe hollësitë e rrëfimit. Fuqia e këtij teksti qëndron te përmbajtja e shprehjes: dhimbja nuk ka nevojë për fjalë të shumta kur një imazh ose një gjest mund të përcjellë peshën e saj. Përmes këtyre teksteve, familja shfaqet si hapësira themelore e përkatësisë njerëzore, ndërsa kujtimi bëhet mënyrë për të ruajtur lidhjen me ata që kanë qenë dhe vazhdojnë të mbeten pjesë e jetës sonë. 4. Rrënjët familjare dhe kujtesa historike Në pjesën: “Rrënjët që qajnë”, përvoja familjare lidhet me një kujtesë më të gjerë historike. Figura e gjyshes Nunuja dhe përvoja e saj çame sjellin në libër dhimbjen e shpërnguljes, mallin për tokën e lënë pas dhe vështirësinë e shkëputjes nga vendi i origjinës. Në këtë kontekst, kujtesa nuk është vetëm personale. Ajo bëhet bartëse e një përvoje të trashëguar, e cila kalon nga një brez te tjetri përmes rrëfimeve, ndjenjave dhe lidhjeve familjare. Në poezinë: “Në rrënojat e pragut të vjetër”, pragu merr vlerë simbolike.
Ai përfaqëson shtëpinë, rrënjët dhe lidhjen me një vend që mund të jetë humbur fizikisht, por jo nga kujtesa. Kështu, përvoja individuale e autorit ndërthuret me kujtesën historike dhe me dhimbjen e njerëzve të detyruar të lënë pas tokën e tyre. Vendlindja shfaqet jo vetëm si vend i fëmijërisë, por edhe si trashëgimi që ruhet në ndërgjegjen e brezave. 5. Emigrimi dhe jeta ndërmjet dy botëve Në pjesën: “Udhëtarë të pakthyeshëm”, emigrimi paraqitet si përvojë që ndryshon jetën e njeriut, marrëdhëniet e tij dhe mënyrën se si ai e përjeton vendlindjen. Poezitë: “Në portin e vjetër”, “Udhëve pa udhë” dhe “Duke kërkuar një motiv” sjellin pamje të largimit, të pritjes dhe të përpjekjes për të ruajtur identitetin në një mjedis të ri. Porti bëhet simbol i ndarjes, ndërsa udhëtimi shpreh përvojën e një jete që vazhdon përpara pa e ndërprerë lidhjen me atë që është lënë pas. Në poezinë: “Duke kërkuar një motiv”, përvoja e emigrantit ndërthuret me procesin krijues. Lodhja e punës së përditshme dhe dëshira për të shkruar krijojnë një kontrast mes detyrimeve të jetës dhe nevojës për të ruajtur botën e brendshme. Kjo përvojë merr një shprehje të përmbledhur në poezinë: “Dy botësh”, ku Tomorri, Ura e Goricës, Osumi dhe Mangalemi përfaqësojnë botën e origjinës, ndërsa Manhatani dhe oqeani simbolizojnë hapësirën e jetës së re. Dy botët nuk përjashtojnë njëra-tjetrën.
Ato bashkëjetojnë në vetëdijen e poetit, duke dëshmuar se emigrimi mund të ndryshojë vendbanimin, por nuk e shuan domosdoshmërisht lidhjen me rrënjët. Në këtë kuptim, libri paraqet një njeri që jeton në të tashmen, por brenda vetes vazhdon të mbajë gjallë vendet, njerëzit dhe përjetimet e së kaluarës. 6. Dashuria dhe muzika e përjetimit Pjesa “Peshkatari i nimfave” sjell një ndryshim të regjistrit emocional, duke e zhvendosur vëmendjen drejt dashurisë, bukurisë femërore, intimitetit dhe ndjeshmërisë së marrëdhënieve njerëzore. Në poezitë: “Simfoni pa nota”, “Foleja”, “Një ditë e bukur vjeshte” dhe “Tingujt në heshtje”, imazhet e oqeanit, dritës, hënës, frymëmarrjes dhe heshtjes krijojnë atmosferën poetike dhe bëhen pjesë e shprehjes së ndjenjave. Veçanërisht domethënëse është poezia “Foleja”, ku dashuria paraqitet si një rrugëtim i përbashkët, i përshkuar nga gëzimet, vështirësitë, lotët dhe netët pa gjumë. Vargjet: “Puthje, përqafime, lot edhe trishtime, veç dashuria jonë të mbetet pa fund” e paraqesin dashurinë jo si një gjendje të përkryer e të pandryshueshme, por si lidhje që përballon kohën dhe vështirësitë. Në përfundimin: “folenë e kemi gjetur edhe ti e unë.” foleja shndërrohet në simbol të strehës shpirtërore që dy njerëz ndërtojnë së bashku. Ajo përfaqëson intimitetin, përkatësinë dhe sigurinë që lind nga dashuria e ndërsjellë. Kjo poezi plotëson mozaikun emocional të librit: krahas mallit për atë që ka mbetur pas, ekziston edhe dashuria që e shoqëron njeriun në të tashmen dhe i jep kuptim udhëtimit të tij. 7. Gjuha poetike dhe ndërtimi artistik Gjuha e Artan Dautit mbështetet kryesisht në komunikimin e drejtpërdrejtë, imazhet konkrete dhe një ligjërim që buron nga përvoja personale. Kjo e bën veprën të afërt me lexuesin dhe i jep rrëfimit natyrshmëri. Në poezitë kushtuar vendlindjes dhe fëmijërisë, hollësitë e peizazhit krijojnë atmosferën e kujtuar. Në tekstet për prindërit dhe humbjen, thjeshtësia e shprehjes e përqendron emocionin. Ndërsa në rrëfimet autobiografike, personazhet dhe episodet e jetës së përditshme i japin narracionit gjallëri dhe besueshmëri. Figuracioni mbështetet te metaforat, simbolika e hapësirave dhe sendet që marrin kuptim përtej funksionit të tyre të zakonshëm. Shtëpia, pragu, lumi, porti, foleja dhe kalldrëmi shndërrohen në shenja të kujtesës, të përkatësisë dhe të përvojës njerëzore.
Një nga veçoritë e rëndësishme të librit është ndërthurja e poezisë lirike me prozën poetike dhe rrëfimin autobiografik. Kjo larmi formash i lejon autorit të trajtojë të njëjtën botë shpirtërore nga këndvështrime të ndryshme: herë përmes përqendrimit emocional të vargut, herë përmes rrëfimit të një ngjarjeje konkrete. Në tërësi, forca shprehëse e veprës qëndron te sinqeriteti i përjetimit, konkretësia e kujtimeve dhe aftësia për t’u dhënë kuptim emocional hollësive të zakonshme të jetës. “Udhët e mallit” i Artan Dautit është një vepër që ndërton një hartë emocionale të jetës përmes kujtimeve të vendlindjes, përvojave të fëmijërisë, dashurisë familjare, humbjeve dhe emigrimit. Në këtë hartë, Berati përfaqëson pikënisjen dhe vendin e rrënjëve; familja mishëron vazhdimësinë e lidhjeve njerëzore; miqësia ruan ngrohtësinë e viteve të shkuara; dashuria krijon një strehë për të tashmen; ndërsa emigrimi sjell përvojën e largësisë dhe të jetës ndërmjet dy botëve. Vlera e librit qëndron te sinqeriteti emocional, te ruajtja e hollësive të jetës së përditshme dhe te përpjekja për t’u dhënë qëndrueshmëri përvojave që koha rrezikon t’i zbehë.
Në tekstet më të ndjeshme, një gjest, një send, një pamje apo një heshtje shndërrohen në shenja të përvojave që i kapërcejnë kufijtë e jetës individuale. Në thelb, libri përcjell një të vërtetë njerëzore: njeriu mund të ndërtojë një jetë larg vendlindjes, por brenda tij vazhdojnë të jetojnë rrugët ku është rritur, zëri i nënës, kujtimi i babait, miqtë e fëmijërisë dhe aroma e luleve të qytetit të vet. Sepse disa udhë nuk na largojnë nga rrënjët; përkundrazi, na bëjnë t’i kuptojmë më thellë ato. Ky është mesazhi që përshkon “Udhët e mallit”: një udhëtim mes kujtesës dhe së tashmes, mes vendlindjes dhe mërgimit, mes dhimbjes së humbjes dhe ngrohtësisë së dashurisë. Një udhëtim ku fjala poetike bëhet dëshmi e asaj që njeriu nuk dëshiron të humbasë. Urime dhe suksese, miku dhe shoku im i fëmijërisë, Artan Dauti! udhë të mbarë librit tuaj të parë drejt lexuesve dhe ty frymëzim të pashtershëm, krijimtari të begatë dhe sa më shumë botime të tjera!
