Të lançuara vetëm disa javë larg njëri-tjetrit në fund të verës së vitit 1977 për të përfituar nga një shtrirje e jashtëzakonshme planetare që ndodh vetëm një herë në 176 vjet, sondat hapësinore amerikane Voyager 1 dhe Voyager 2 u projektuan fillimisht për një mision pesëvjeçar. Pothuajse pesë dekada më vonë, këta dy eksplorues robotikë vazhdojnë odisenë e tyre, Voyager 1 më shumë se 24 miliardë kilometra larg Tokës, dhe binjaku i tij afërsisht 19 miliardë kilometra. Duke u bërë objektet e para të bëra nga njeriu që lanë ndikimin e drejtpërdrejtë të Diellit dhe u futën në hapësirën ndëryjore, ato vazhdojnë të transmetojnë të dhëna që po revolucionarizojnë të gjitha pritjet shkencore në lidhje me natyrën e vërtetë të kufijve të sistemit tonë diellor.
Një “mur zjarri” në portat e hapësirës ndëryjore
Pasi kaluan përtej orbitave të planetëve gjigantë dhe Rripit Kuiper – një unazë e gjerë trupash të akullt njëzet herë më të gjerë dhe njëqind herë më masive se rripi kryesor i asteroideve – dy sondat u drejtuan drejt skajit të heliosferës. Kjo flluskë magnetike gjigante, e fryrë nga era diellore, mbron sistemin tonë planetar nga rrezatimi galaktik. Në dhjetor 2004 për Voyager 1, dhe më pas në gusht 2007 për Voyager 2, anija kozmike kaloi së pari goditjen terminale, zonën turbulente ku era diellore ngadalësohet papritur pas kontaktit me mjedisin ndëryjor, përpara se të arrinte heliopauzën në gusht 2012 dhe nëntor 2018.
Ndërsa një boshllëk i ftohtë dhe i heshtur pritej shumë përtej Plutonit, instrumentet zbuluan një kufi të dhunës së paparë: një barrierë plazme përvëluese ku temperaturat luhaten midis 30,000 dhe 50,000 kelvin, duke tejkaluar temperaturën sipërfaqësore të shumicës së yjeve. Ky “mur zjarri”, megjithatë, nuk përmban as flakë as oksigjen. Ai përbëhet nga grimca të ngarkuara ultra të shpejta që përplasen në një plazmë jashtëzakonisht të shpërndarë. Për shkak se dendësia e materies është shumë e vogël, transferimi i nxehtësisë mbetet praktikisht inekzistent, duke i lejuar dy sondat të përshkojnë këtë ferr pa u shkrirë.
Surprizat nuk mbaruan këtu. Modelet parashikuan që fusha magnetike ndëryjore do të ndryshonte rrënjësisht orientimin sapo të kalonte heliopauzën. Megjithatë, Voyager 1 dhe Voyager 2 vunë re se fusha magnetike e jashtme përputhet saktësisht me atë të Diellit. Ky fenomen shpjegohet me rilidhjen magnetike: fusha ndëryjore mbështillet rreth heliopauzës – e cila, rastësisht, është në formë veze dhe jo një sferë e përsosur – dhe përdridhet derisa të përputhet me orientimin magnetik të Diellit. Për më tepër, matjet e Voyager 2 treguan se rajoni i jashtëm është më i dendur dhe më i ftohtë se brendësia e heliosferës, ndërsa grimcat diellore shpëtojnë në hapësirën ndëryjore sikur përmes çarjeve në trupin e një anijeje.
Sinjale dhe riparime të pakuptueshme 24 miliardë kilometra larg
Mbijetesa në një mjedis të nënshtruar ndaj niveleve të rrezatimit të pahasura më parë nga një anije kozmike vë në provë elektronikën e viteve 1970. Në maj 2022, inxhinierët në Laboratorin e Propulsionit me Avion (JPL) të NASA-s zbuluan një anomali të parë të çuditshme në Voyager 1. Megjithëse sonda vazhdoi të ekzekutonte komanda dhe ta mbante antenën e saj 3.6 metra të drejtuar në mënyrë të përsosur drejt Tokës pa aktivizuar modalitetin e saj të sigurisë, Nënsistemi i saj i Kontrollit të Qëndrimit dhe Artikulimit (AACS) po transmetonte të dhëna orientimi jokonsistente, me shumë mundësi të shtrembëruara nga bombardimi i rrezeve kozmike.
Një krizë edhe më serioze ndodhi në nëntor 2023 kur Sistemi i të Dhënave të Fluturimit (FDS), truri i Voyager 1 përgjegjës për përpilimin e të dhënave shkencore dhe gjendjen shëndetësore të anijes kozmike, filloi të transmetonte një sekuencë binare përsëritëse dhe të pakuptueshme. Pas muajsh hetimesh, ekipi i NASA-s zbuloi se një çip memorieje i dëmtuar, i konsumuar nga koha ose i goditur nga një grimcë energjike, kishte dëmtuar 3% të memories së sistemit. Të paaftë për ta zëvendësuar fizikisht çipin, inxhinierët kryen një vepër të jashtëzakonshme nga distanca: ata e prenë kodin e dëmtuar të kompjuterit në segmente dhe i shpërndanë ato në vende të tjera të memories së shëndetshme. Në një distancë të tillë, çdo sinjal radioje zgjat 22 orë e 30 minuta për të arritur në sondë, duke rezultuar në një pritje 45-orëshe para se të marrë rezultatin e një komande. Në prill 2024, Voyager 1 më në fund u përgjigj me të dhëna të lexueshme në mënyrë të përkryer.
Voyager 2 përjetoi gjithashtu një periudhë të gjatë inaktiviteti në vitin 2020. Gjatë fluturimit të tij të afërt me Tritonin, hënën e Neptunit, në vitin 1989, trajektorja e tij u devijua në jug në lidhje me planin e planetëve, duke e vendosur atë përtej rrezes së antenave të hemisferës veriore të Rrjetit të Hapësirës së Thellë të vendosura në Kaliforni dhe Madrid. Vetëm antena gjigante DSS43 me diametër 70 metra, e instaluar në Canberra, Australi, ka fuqinë dhe këndin e nevojshëm për t’i dërguar udhëzime. Kur kjo antenë duhej të mbyllej për njëmbëdhjetë muaj në vitin 2020 për të zëvendësuar transmetuesit që ishin gati pesëdhjetë vjeç, operatorët ishin në gjendje të vazhdonin të dëgjonin Voyager 2, por jo të komunikonin me të, derisa u rivendos kontakti i plotë në tetor 2020.
Nga gjigantët e gazit deri në skajet më të largëta të Rrugës së Qumështit
Përpara se të arrinin në hapësirën ndëryjore, dyshja Voyager revolucionarizoi eksplorimin planetar duke bërë zbulime të shumta të mëdha:
- Jupiteri: zbulimi i vullkaneve të para jashtëtokësore aktive në hënën Io, e cila vepron gjithashtu si një gjenerator elektrik 5 milionë amper i lidhur me gjigantin e gazit, zbulimi i rrufeve në atmosferën e Jupiterit, vëzhgimi i Njollës së Madhe të Kuqe si një ciklon gjigant dhe imazhet e para të kores së akullit të çarë të Evropës, nën të cilën ndoshta fshihet një oqean i lëngshëm.
- Saturni: studimi i unazave të akullit dhe pluhurit, zbulimi i hënave të reja barinj (Atlas, Prometeu dhe Pandora) dhe vëzhgimi i atmosferës së trashë të Titanit. Në të njëjtin sistem të Saturnit, hëna e vogël Enceladus ka provuar të jetë një nga kandidatët më të mirë për kërkimin e jetës falë gejzerëve të saj të ujit që përmbajnë molekula organike dhe fosfor në përqendrime 500 herë më të larta se ato të oqeaneve të Tokës.
- Urani dhe Neptuni: Voyager 2 mbetet anija e vetme që ka vizituar këto dy botë të largëta, duke zbuluar njëmbëdhjetë hëna të reja rreth Uranit — planeti më i ftohtë në sistemin diellor me -212°C, megjithëse lëshon rreth 12% më shumë nxehtësi të brendshme sesa energjia e marrë nga Dielli — erëra rekord prej 2400 km/orë brenda Njollës së Madhe të Errët të Neptunit dhe kriovollanë që nxjerrin akull uji, amoniak dhe metan në Triton.
Përpara se kamerat e saj të fikeshin përgjithmonë në vitin 1990 për të kursyer energji nga zbërthimi i karburantit të saj radioaktiv, Voyager 1 kapi një portret të fundit familjar të sistemit diellor nga 6.4 miliardë kilometra larg, në të cilin Toka shfaqet vetëm si një pikë e vogël blu e zbehtë. Tani duke udhëtuar me mbi 56,000 km/orë, secila sondë mban një disk bakri të veshur me ar të mbrojtur nga një mbulesë alumini. Ky mesazh, i destinuar për çdo qytetërim jashtëtokësor, përfshin përshëndetje në 55 gjuhë, 90 minuta muzikë (nga Bahu dhe Beethoveni te Louis Armstrong dhe Chuck Berry), tinguj natyre, 116 imazhe të koduara dhe një hartë pulsari që tregon pozicionin e Diellit.
Kur gjeneratorët e tyre të energjisë të fiken plotësisht, dy sondat do të vazhdojnë në rrugën e tyre me anë të inercisë së pastër. Brenda 300 vjetësh, ato do të arrijnë në skajin e brendshëm të Resë së Oortit, një sferë e gjerë teorike që përmban rreth 100 miliardë kometa, të cilën do t’u duhen 30,000 vjet për ta përshkuar. Brenda rreth 40,000 vjetësh, Voyager 1 do të kalojë pranë yllit të xhuxhit të kuq Gliese 445 në konstelacionin Camelopardalis, ndërsa Voyager 2 do të fluturojë pranë Ross 248 përpara se të drejtohet drejt Siriusit pas 300,000 vjetësh, duke mbetur për miliarda vjet dëshmitarë të heshtur të udhëtimit të njerëzimit nëpër Rrugën e Qumështit.
