Gëzim Llojdia

Prof. Pierre Cabanes kishte një njohje të thellë dhe të jashtëzakonshme për qytetin antik Amantia. Ky qytet i lashtë kishte mbetur në kujtesën e tij si një vend .Atje ku historia dhe arkeologjia takoheshin në çdo gur, në çdo rrugicë të harresës. Cabanes shkonte atje dy herë në vit dhe e ndjente një lidhje të pashkëputur me Amantian.Atë vend që ai e njihte më shumë se të tjerë. Ai nuk udhëtonte vetëm.Mirëpo gjithmonë merrte me vete një grup studiuesish francezë, që ndihmonin në thellimin e hulumtimeve mbi këtë qytet ilir. Një qytet mbi një kodrinë të Kudhës Gërhotit, që mbante një histori të pasur e të gdhendur në gur.

2.Portieri i parkut më tregoi për një rast që i kishte mbetur në mendje. Ai kujtonte të ketë parë një figurë të veçantë.Një burrë të huaj, me kokë të zbardhur nga koha.Pa flokë në ballin e tij të, por me flokë të zbardhur pas.Mes pasigurisë tregonte moshën e tij mbi 75 vje. Një moshë që kishte përballuar shumë udhëtime dhe shumë mbresa. Por nuk kishte mundur ta zbehte pasionin e tij për Amantian.Dhe ose në pranverë ose në vjeshtë. Ai ndërmerte udhëtimin e rradhës në një tur në dsia site arkeologjike në jug të Shqipërisë. Cabanes ishte një njeri që, pavarësisht vitet e kaluara, ruante një energji rinore që e bëri të dashurohej me këtë qytet.Kur ai dhe grupi i tij vizitonte lagjen Kala, ishin në akropolin e qytetit. Një zonë që ende ruante mistere të mëdha dhe ende nuk ishte prekur nga gërmimet intensive. Kjo pjesë e Amantias ishte një pasqyrë e asaj, që mbante qyteti në thellësinë e tij të shenjtë. Ku koha kishte ndalur dhe guri fliste me një gjuhë të lashtë.Lagjja Kala, që kishte pesë banesa të vogla.Banesat ishte ndërtuar rreth viteve ’60 ato filluan të ndërtojnë në pllajën poshtë malit ku sot është fshati, dhe mbante kujtime të pashlyeshme të qytetit të dikurshëm. Kjo lagje, që ndodhet mbi kodra dhe që u rrethua me mure të forta, i jepte një pamje të jashtëzakonshme qytetit.Dhe që ngjante sikur kishte dalë nga një faqe e lashtë e historisë.

…Fshati i sotëm Plocë, i njohur ndryshe si Amatia, ka rrënjët e tij brenda rrënojave të qytetit të lashtë. Ky fshat i ri u ndërtua pas viteve ’70, kur pushteti i asaj kohe vendosi që të zhvendoste fshatin në bregun tjetër. Pavarësisht ndryshimeve të shpejta dhe shpërnguljes graduale të fshatit.Në lagjjen Kala mbeti si një pjesë e paprekur e Amantias edhe 5 banesa me banorët e tyre. Ajo ishte një gur që ruante kujtimin e lashtësisë dhe një dëshmi e jetës, që kishte lulëzuar në ato rrugica.Në ato murre të mbetur tutje gardheve.

4.Isha në lagjen Kala kur erdhi P. Cabanes. Shpërthimi i barit dhe lulëria që kishte mbushur çdo kënd e lagjes i jepte Amantias një pamje të papërshkrueshme. Ishte panvera e bollëkut. Një periudhë kur natyra lulëzonte dhe përshkonte çdo qoshe të qytetit të lashtë me ngjyra dhe jetë.Ajri ishte i mbushur me aromën e barit të freskët dhe një energji e butë i jepte peizazhit një atmosferë të qetë.Pothuajse mistike. Sikur Amantia po rrëfente vetë historinë e tij.Kur Cabanes erdhi, me atë ecje të shpejtë që e karakterizonte, ai ishte i mbushur me një emocion të papërshkrueshëm.Në një moshë të atillë dhe për tu habitur ai ecte si një djalosh nëëpër atë vend të bekuar . U takuam ndenjën aty te banesa e një punonjësit tonë.Por nxitoj tha se pak këti siti më duhet të shkojë në Orik.Dhe më tej do nisemi për në jug në Butrint.Dhe më pyeti se me një strukturë shtetrore sitet dalin në dritë.Kishim hapur rrugë,rrethuar dhe pastruar krejt sitin.Më pyeti për nr e turistëve.Gjithsesi problem ishte udha e paasfaltuar,ndryshe nga ditët e sotme që ka shkuar asfaltimi.Pastaj i dhashë botimin tim:”Amantai-qytet i Ilirës jugore”.Ai mori botimim a me një mirënjohje të ndjerë, dhe më pas, kur u ul dhe filloi të shfletonte ato.Ato sytë e tij u mbushën me një ndjenjë të thellë pasioni dhe nderimi për këtë qytet të lashtë që kishte studiuar dhe dashur për shumë vite. Nuk mundi ta fshehë emocionin e tij, pasi ishte e qartë se ai e njihte Amantian si pak të tjerë.Gjatë bisedës, një emër e mbajti në kujtesë, e përmendi disa herë me një respekt të veçantë: Skënder Anamali.

… Ky ishte një emër ,që i kishte dhënë jetë shumë studimeve dhe kërkimeve për këtë qytet të lashtë. Cabanes, i njohur për dashurinë e tij të thellë për Amantian, e shihte atë si një pikë referimi të rëndësishme. Një arkeolog,një njeri që kishte depërtuar në thellësinë e historisë së këtij qyteti dhe kishte zbuluar ndërlidhjet e tij me kulturat dhe periudhat e ndryshme historike. Si dhe kishte udhëhequr ekspeditat, që gërmuan dhe zbuluan qytetin ilir nga vitet 49-53.Për Cabanes, Anamali ishte një njeri që e kishte kuptuar shpirtin e Amantias dhe çdo studim i tij ishte një pasqyrë e një qyteti që, për shumë, ishte ende një mister i pa zbuluar plotësisht.

…Kjo përmendje e Anamalit në bisedën e Cabanes ishte një shenjë e njohjes së thellë të të kaluarës së këtij qyteti të lashtë, një qytet që ishte aq i mbushur me histori, mit dhe kujtime që kishte kërkuar një udhërrëfyes si Anamali për të zbuluar të gjitha ato që kishte fshehur për mijëra vjet.Sa për kureshtj,e ai sa po librin me foto në kopertinë ,tha Skëndër Anamali.

Për Cabanes, Amantia nuk ishte thjesht një vend. Por një pjesë e tij, një lidhje që e kishte bërë të jetonte dhe të mund të kuptonte më mirë çdo gur, dhe çdo ngjarje që kishte kaluar atje.

“Pra, ky është Skënder Anamali?” pyeti Cabanes me një interes të thellë, si një studiues ,që e njihte thellësisht rëndësinë e tij.I thashë se po, dhe i dhurova një botim të plotë të studimeve të Anamalit për Amantian, si dhe studimin e A. Meksit për bazilikën paleokristiane të shekullit V-VI.

…Cabanes, duke bërë më pak pyetje, i kishte përthithur gjithçka që kishte të bënte me Amantian, dhe e dinte çdo detaj rreth qytetit. Fjalët e tij ishin të qarta dhe të sakta, duke përshkruar Amantian me një pasion të jashtëzakonshëm. Ai bënte shpjegime të thella për ndërtime, për rrethimin e qytetit dhe për mënyrën se si qyteti ilir ishte përshtatur me terrenin kodrinor.

Skënder Anamali kishte shkruar në studimin e tij se:

“Në gjysmën e parë të këtij shekulli, u ngritën mure që rrethonin majën e akropolit, një ndërtim që mbante brenda tij të gjithë qytetin ilir. Këto mure, bashkë me tarracat e vendosura mbi kodra, krijuan një qytet që përveçse ishte një mrekulli inxhinierike, ishte edhe një hapësirë e tërë ku bashkëjetonin natyra dhe kultura e qytetarëve.”

…Kjo ishte një harmoni e veçantë. Një lidhje e natyrshme mes qytetit dhe ambientit që e rrethonte dhe kjo ishte ajo që Cabanes ishte i ngazëllyer të shpjegonte me çdo mundësi. Edhe pse mosha kishte filluar ta vështirësonte udhëtimin,Cabanes, si një udhëheqës i paepur, kishte kaluar disa kilometra me këmbë nga bregu i Kovaçit, për të arritur në lagjen Kala Ajo nuk ishte thjesht një udhëtim, por një angazhim për të kuptuar më mirë historinë dhe kulturën e këtij qyteti që ai e adhuronte dhe ja shpjegonte në frëngjisht grupit të studiesve që pyesnin herë pas here..

Në shëtitjen e tij, Cabanes udhëhoqi grupin për në lëmin e Pecit, një vend me një rëndësi të jashtëzakonshme për Amantian. Atje ndodhen dy objekte që janë jo vetëm dëshmi të besimit.Atje dielli së pari puth tokën në orët e mëngjezit. Por edhe të ndryshimeve që kanë ndodhur me kalimin e kohës.Atje ka një tempull dhe një kishë. Tempulli i Afroditës.E dëgjuat i Afërditës, që ka ruajtur themelet e tij për mijëra vjet, është një simbol i fesë dhe i artit të lashtë.Afërdita shqiptarizohet afër ditës afër mëngjesit.Varianti tjetër grek është:Emri Afroditë në tempuj është një pasqyrë e rëndësisë dhe adhurimit të kësaj hyjnie në mitologjinë greke.Dhe kjo e përfaqësonte dashurinë, bukurinë, dhe fertilitetin. Afrodita ishte një nga perëndeshat më të njohura të panteonit të lashtë grek dhe adhurimi i saj ishte i përhapur në shumë zona të botës antike.

Në lidhje me tempullin e Afroditës, ky lloj ndërtimi ishte një simbol i nderimit dhe adhurimit të kësaj perëndeshe, e cila lidhte njerëzit me konceptet e bukurisë natyrore dhe shpirtërore, dashurisë dhe riprodhimit. Tempulli i Afroditës, siç është ai në Amantia, tregon për një periudhë kur njerëzit i janë drejtuar hyjnive për të kërkuar mbrojtje dhe bekim për jetën e tyre, si dhe për të siguruar prosperitet dhe harmoni në lidhje me natyrën dhe fertilitetin.Afrodita është gjithashtu e lidhur me konceptin e dashurisë dhe pasionit, dhe shumë herë tempujt e saj ishin vende adhurimi ku zhvilloheshin rituale për të siguruar lindjen e fëmijëve, pasurinë dhe prosperitetin. Të tilla tempuj ishin jo vetëm përkujtim i perëndeshës, por dhe vende ku banorët ndiheshin të lidhur me më të thellat e jetës, duke kërkuar mbështetje për dashurinë dhe riprodhimin, dhe gjithashtu për ruajtjen e pasurisë dhe mirëqenies.Në Amantia, tempulli i Afroditës është një kujtim i kësaj lidhjeje të ngushtë mes njerëzve dhe natyrës, një lidhje që kishte për qëllim ruajtjen e balancës mes shpirtërore dhe fizike. Emri i Afroditës në këto tempuj tregon jo vetëm rëndësinë e perëndeshës në jetën fetare dhe kulturore të atij populli, por edhe mënyrën se si njerëzit e adhuronin këtë hyjni të dashurisë dhe bukurisë për të kërkuar paqe dhe harmoni në jetën e tyre.Në tërësi, tempulli i Afroditës ishte një vend që shënonte nderimin e kësaj hyjnie, duke pasqyruar një aspekt të thellë të shpirtit njerëzor që kërkonte bashkimin me natyrën dhe të mirat që ajo mund të ofronte, përfshirë dashurinë dhe lulëzimin e jetës.

…Mirëpo në rastin tonë përse duhet ta kemi marrë nga fqinjët kur kemi emrin tonë.Afërditë.Afërditës, afër mëngjesit apo sabahut.Përse cdo gjë duhet patjetër të lidhte me fqinjët?

…Themelet e këtij tempulli janë të dukshme qartë, dhe shpjegimi i Cabanes ishte po aq i qartë. ky tempull është ndërtuar me gurë të, të orientuar në një mënyrë të tillë që u jepte atyre që vizitonin vendin një ndjenjë të paçmueshme të lidhjes me diellin dhe natyrën.Afër tempullit gjendet edhe një kishë, e orientuar nga lindja në perëndim. Kjo kishë e datuar në periudhën e besimit të integruar, është një shembull i mrekullueshëm i bashkëjetesës së besimeve të ndryshme që ka patur qyteti i Amantias, nga paganizmi deri tek krishterimi.

Pasi Cabanes dhe grupi i tij vizituan këtë zonë, ata ngjitën sërish kodrën e lagjes Kala, duke vazhduar më tej udhëtimin drejt jugut. E megjithatë, ndoshta ishte fakti që Oriku, një zonë që ai e njohu shumë, ishte në atë kohë një bazë ushtarake që nuk e lejonte të qëndronte aty.

5.Ata, që e njihnin thoshin se Cabanes nuk kishte qenë vetëm një studiues i zakonshëm,ai ishte një udhërrëfyes i pasionuar,një pasion që e kishte mbajtur të lidhur me Amantian për gjithë këto vite.Në vitin 2007, Cabanes ishte akoma aty, në qytetin ilir, duke ruajtur çdo gur,, çdo kujtim që ky qytet kishte lënë pas. Ai ishte një studiues që kishte shkrirë jetën e tij me Amantian, një qytet që për të kishte diçka më shumë se një thjeshtë një vend arkeologjik. Cabanes nuk ishte thjesht një udhëheqës i studimeve arkeologjike. ai këtë pjesë trashëgimisë dhe historisë së Amantias ua injektonte edhe të tjerëve.

6.Vizita e Pierre Cabanes në Amantia u mbyll me një moment të veçantë. Një reflektim të thellë mbi pasurinë dhe rëndësinë historike të këtij qyteti të lashtë. Kur ai u ngrit për t’u larguar nga lagjja Kala, ajo që la pas ishte jo vetëm një qytet që kishte dhënë shumë për dijen dhe historinë, por edhe një ndjenjë të pashkëputur të lidhjes mes të kaluarës dhe të tashmes. Fjalët e tij, të thëna me një bujari të thellë, u përsëritën në kujtesën e të gjithë atyre që kishin pasur mundësinë ta dëgjonin.

Ai nuk foli vetëm për gërmimet dhe zbulimet arkeologjike. Por për shpirtin e qytetit, për çdo gur dhe çdo rrugicë që mbante historinë e një kombi të lashtë. Cabanes e shihte Amantian si një vend që mbante një thesare të panumërta, një pasuri që ishte më shumë se një grumbull gurësh dhe mbetje të lashta. Ai ishte një monument i gjallë i një kulture që, pavarësisht kalimit të shekujve, ende fliste me gjuhën e saj të thellë dhe të pasur.

…Me një buzëqeshje të butë dhe një shikim që mbante brenda një respekt të thellë, ai tha:

“Amantia nuk është thjesht një qytet, por një dëshmi e gjallë e asaj që njerëzit mund të krijojnë kur janë të lidhur me tokën, me natyrën dhe me trashëgiminë e tyre.”

..Me këto fjalë, Cabanes u largua nga Amantia, por la pas një kujtim të pashlyeshëm dhe një angazhim të pashtershëm për të ruajtur dhe nderuar këtë qytet të lashtë.Ai është një thesar, që ia vlen të mbahet dhe të kujtohet. Vizita e tij ishte më shumë se një udhëtim arkeologjik, ishte një udhëtim në kohë, një përkujtim i rëndësisë që ka të njohim dhe të nderojmë atë që është e lashtë, për të kuptuar më mirë atë që jemi sot dhe për të ndihmuar të ruajmë pasurinë e këtij trashëgimie.

… Siç mësova edhe vitin tjetër, profesori francez kishte shkuar atje, larg në ato kodrina ku janë gjurmët ilire. Edhe pas atij viti, ai kishte udhëtuar sërish në Amantia, si një shenjë e përhershme e dashurisë dhe përkushtimit të tij për këtë qytet të lashtë. Në çdo pranverë dhe vjeshtë, ai do të kthehej, duke i dhënë jetë këtij qyteti të heshtur me studimet dhe pasionin e tij për arkeologjinë. Ishte si një udhëtar që kurrë nuk mund të kënaqej me ato që kishte zbuluar, gjithmonë duke kërkuar më shumë, për të kuptuar historinë që e mbante në bark.

…Por atë vit, profesori nuk erdhi Portieri, që gjithmonë e kishte pritur me të njëjtin emocion, e kuptoi menjëherë se diçka kishte ndodhur. Pse, atë pranverë, nuk u shfaq ai burrë i mënçur, i cili çdo vit e kishte vizituar qytetin, duke e mbushur atë me dijen e tij të thellë dhe me respektin që kishte për të kaluarën? Portieri pyeste veten në heshtje: “Çu bë xhanëm ky burrë? Ku shkoi?”.

..Dhe vitin tjetër, ai ende nuk u duk. Kodrina, që dikur jehonte nga hapa të tilla të palodhur, tashmë ishte e heshtur. Nuk kishte më hapësirë për hapat e tij të shpejtë, për ndalesat e tij të shpeshta për të ndjerë dhe për të kuptuar çdo gur të Amantias.

“Po, ç’ka ndodhur?” thoshte portieri, dhe hedhur një vështrim të gjatë drejt kodrave të largëta.

Por ai nuk e dinte.Profesori francez kishte shtegëtuar përtej çdo kufiri, që njerëzit e zakonshëm mund të arrijnë. Ai kishte kaluar, duke lënë pas ,një mungesë që ishte e pamundur të mbushej. Po, ai kishte kaluar sëbashku me yjet. Një udhëtim që nuk kishte kthim. Ishte një udhëtim që do ta çonte përtej Amantias.Përtej atyre kodrinave, që kishin mbajtur aq shumë sekretet e një qyteti të lashtë. Dhe ndoshta përtej çdo kufiri të natyrës. Pasioni i tij, dashuria për Amantian, do të jetonte si një kujtim që nuk mund të zhdukej. E gjithë kjo histori do të vazhdonte. Ashtu si një rrugë që nuk është ndalur kurrë, por ka udhëtuar përtej ndjesive të zakonshme, duke u kthyer në një pjesë të përhershme të qytetit dhe të kujtesës kolektive.

…Portieri nuk do ta mësonte kurrë të vërtetën, se profesori francez kishte udhëtuar për në një vend ku sytë njerëzorë nuk mund ta ndjekin.Ku çdo hulumtim dhe çdo zbulim do të qëndronte përgjithmonë i lidhur me qiellin dhe me yjet që fluturojnë mbi kodrina. Por, siç ndodhi me çdo njeri që ka lënë pas pasionin e tij për një qytet, Amantia do ta ruante kujtimin e tij përjetësisht, duke e nderuar në heshtje dhe duke mbajtur gjithmonë të ndezur flakën e pasionit që ai kishte për këtë qytet të lashtë.Ai kishte shtegëtuar sëbashku me yjet.Dhe vetëm në bëftë pluhur i yjësive të mbrinte kaq larg vend-prehjes së tij…