…Dhe një udhëtim poetik nga kontrolli te liria.
Gezim Llojdia
1.
Kur lexoj poezinë “Dita e shtatë” të Met Dervishit, gjëja e parë që më godet është ritmi i saj i brendshëm. Unë e ndiej këtë poezi jo si një varg të thjeshtë të shkruar në letër, por si një lëvizje të brendshme, të qetë dhe njëkohësisht shumë të fortë, sikur vetë Fryma të pulson brenda saj.Për mua, vargjet e M.Dervishit duken të ngjeshur, të matur, të shumëpërpjesëtuar si fjalë që kanë ardhur nga një thellësi shpirtërore.
…E kam zgjedhur këtë poezi pikërisht sepse e ndiej se struktura e saj poetike imiton lëvizjen e Frymës. Ajo lëviz lehtë, qetë, por në të njëjtën kohë më krijon ndjesinë e një force që nuk mund ta shpjegoj me fjalë.Nuk e lexoj thjesht si një tekst po e përjetoj.Kur has përsëritjen e vargut biblik “Dhe u bë mbrëmje dhe u bë mëngjes”, për mua kjo nuk është thjesht një figurë poetike apo një imitim i stilit biblik.Unë e përjetoj këtë frazë si një kthim të vazhdueshëm te origjina,si një rrahje zemre që i jep poezisë ritmin e saj të brendshëm. Poema nuk ecën drejt një fundi linear ajo hap e mbyll cikle, duke më futur në një ritual të vazhdueshëm.
Imazhet e natyrës në këtë poezi, sipas mënyrës si i ndiej unë, krijojnë një hapësirë të pastër.E shoh qartë se M. Dervishi ndërton një kontrast të fortë midis natyrës dhe botës artificiale të kontrollit. Dhe ky kontrast më shoqëron në çdo strofë.Për mua, natyra nuk është thjesht sfond, ajo përfaqëson gjendjen shpirtërore të njeriut të lirë.Ndërsa kontrolli, sistemi, pushteti përfaqësojnë shtypjen dhe largimin e njeriut nga vetja. Prandaj edhe mesazhi i poetit më tingëllon i qartë. Aty ku lëviz Fryma, lind liria.Kur mendon për Frymën si energji krijimi, unë e ndiej shumë të vërtetë idenë se pa këtë energji, vet poezia nuk do të kishte jetë. Mund të ishte vajtim, fjalim, ligjërim por jo poezi.Këtë ide e përjetoj shumë fort,sidomos kur vet poetwt shpesh e harrojnë se lënda e tyre e parw është energjia. Pa të, as gishtin e penës nuk do ta lëviznin.
2.
Poema “Dita e shtatë” e poetit Met Dervishit të josh me ritmin e saj të brendshëm,një ritëm që ngjan me rrahjet e zemrës së poetit.Vargu është i ngjeshur, i matur dhe duket se frymon nga një burim i thellë shpirtëror.Poema “Dita e shtatë” është një tekst që të tërheq që në vargun e parë, jo vetëm për temat e saj, por për mënyrën se si ndërtohet ritmi, muzikaliteti dhe struktura shpirtërore.Vargu që sjell poeti Met Dervishi nuk rrjedh thjesht si një fjali e bukur ,ai pulson.Secili segment duket i maturuar, si të kishte kaluar përmes një procesi të gjatë ndriçimi të brendshëm, shpirtëror.Në këtë kuptim, poeti krijon një atmosferë,që nuk lexohet thjesht me sy, por me ndjesi.
3.
…Përsëritja e frazës “Dhe u bë mbrëmje dhe u bë mëngjes” nuk është vetëm imitim i ritmit biblik. Është një kthim i vazhdueshëm në origjinë,një shenjues ritmik që ngjan me rrahjen e zemrës. Poema e Met Dervishit nuk ecën drejt një fundi linear, por zgjeron një cikël, duke i dhënë lexuesit ndjesinë e përjetimit të një rituali. Kjo ritmikë e bën poezinë të marrë një ton solemn, të shenjtë,dhe gati mistik.
Imazhet poetike të natyrës krijojnë një hapësirë ku secili prej nesh përballet me një botë të pastër, të paharrueshme, të pandikuar nga ndërhyrja njerëzore.
Mbetet e qartë se poeti Met Dervishi vendos në kontrast këtë botë të natyrës me botën artificiale të kontrollit dhe pushtetit, një kontrast, që do të shtrihet në të gjithë poemën.
“Pikturat poetike të qiellit, “ yjeve, oqeaneve, pyjeve dhe natyrës së gjallë krijojnë një hapësirë imagjinare ku lexuesi përjeton qetësinë dhe energjinë e brendshme, që poeti kërkon të përcjellë. Këto imazhe nuk janë thjesht dekor poetik. Ato përfaqësojnë botën e pastër, natyrore, të paprekur nga sistemi i pushtetit, një botë që poeti e vendos në kontrast me kaosin modern.Këto imazhe nuk janë vetëm pasqyrime përshkruese, por përfaqësojnë një gjendje shpirtërore. Natyra është vendi ku Fryma lëviz e lirë,ku njeriu mund të rikthejë qetësinë dhe autenticitetin.
Mesazhi shpirtëror dhe optimist i poetit M.Dervishi vjen në “Ditën e shtatë”, kur Fryma rikthen lirinë.Fryma është energji nga energjia e pastër dhe nga dy rryma që ka universi njera është e till, që mbart të gjitha bukurit mes tyre edhe poezinë si pjesëz të saj.
4.
Poema nis me një ton të njohur biblik: “Ta bëjmë njeriun…”Por ky fillim është një udhëzim i rremë dhe lexuesi pret një akt hyjnor, ndërsa poeti e kthen menjëherë këtë narrativë në një kritikë të pushtetit modern.Krijimi kthehet në manipulim.Hyjnorja shndërrohet në instrument të kontrollit.
Pushteti ekonomik, bankat, tregjet globale dhe kapitali paraqiten si “zotat” e reja që vendosin ritmin e botës.
Poema nuk kritikon vetëm paranë vetvete, por mënyrën se si ajo është shndërruar në bosht të identitetit njerëzor. Njeriu nuk lind i lirë në këtë univers poetik, ai krijohet dhe programohet për të shërbyer.
5.
Historia e njerëzimit del para nesh si një cikël i gjatë pushtetesh që ndryshojnë formë, por jo funksion.
…Perandoritë vijnë dhe ikin.
…Revolucione shpërthejnë e shuhen.
… Bankat ndërtohen mbi duart e njerëzve.
…Partitë politike premtojnë ndryshim ,por riprodhojnë të njëjtën strukturë.
Propaganda, kultura masive dhe teknologjia shfaqen si mjetet moderne të uniformizimit.Struktura e 7 ditëve është e qëllimshme.
-Në vend që të krijohet bota, krijohet kontrolli.
-Në vend që të ndërtohet njeriu, ndërtohet masa.
-Në vend që të forcohet individi, forcohet sistemi.
…Kulla e re e Babelit nuk është më një ndërtesë, por një simbol i globalizimit dhe uniformizimit kulturor, një botë ku gjuhët, identitetet dhe traditat rrezikojnë të zhduken.
…Fraza e njohur biblike, një zgjedhje që krijon pritshmërinë e një akti hyjnor, madhështor: “Ta bëjmë njeriun…”Mirëpo, sa hap sytë lexuesi, pret një akt krijimi të pastër, por poeti e thyen këtë pritshmëri. Krijimi nuk është më hyjnor, por i kapur nga qëllime të tjera.
…Në këtë botë poetike, krijimi i njeriut nuk është akt dashurie, është projekt. Është plan. Është fillimi i një cikli kontrolli.
E gjitha shndërrohet në metaforë të historisë së njerëzimit,ku pushtetet e mëdha perandoritë,ideologjitë, institutet politike dhe ekonomike kanë vendosur drejtimin dhe fatin e shoqërisë, shpesh duke e shfrytëzuar njeriun si mjet, jo si qëllim.
…Bankat, kapitali global, ekonomia moderne, sistemet financiare, përmenden jo thjesht si tema sociale, por si simbole të një pabarazie të thellë.
Poema thotë qartë se në botën moderne, paratë janë bërë një lloj “Zoti i ri”, një forcë që kontrollon ritmet e botës pavarësisht se çfarë strukture politike ndërtohet.
Uniformizimi kulturor, shpërbërja e identiteteve lokale, humbja e traditave dhe mekanizmi i propagandës massive,nuk janë të paraqitura si pasojë e thjeshtë e globalizimit,por si pjesë e një projekti të gjatë dhe të qëllimshëm kontrolli.
Kulla e re e Babelit nuk është një kullë fizike.Por një botë ku njerëzit humbin gjuhët e tyre,dallimet, origjinalitetin dhe rrjedhimisht edhe lirinë.
Kjo strukturë e 7 ditëve, që imiton simbolikisht Krijimin biblik, është përdorur në mënyrë të zgjuar.
Në vend që të krijohet bota, krijohet sistemi.
Në vend që të ndërtohet harmonia, ndërtohet hierarkia.
Në vend që të lindë njeriu i lirë, lind masa e kontrolluar.
Poema bëhet kështu një “antikrijim”, një leximi tjetër i origjinës njerëzore në epokën moderne.
6.
Energjia si substancë e poezisë.Është Fryma që lëviz.Në këtë poezi,Fryma nuk është thjesht një simbol fetar.Ajo është një energji kozmike, një burim i përhershëm, një rrymë universale që depërton te çdo krijim artistik. Pa Frymën, mendojmë se vargu nuk do të kishte jetë. Do të ishte fjalë e thatë, një ligjërim pa shpirt.Një univers, por i zbrazët.
Kjo ide është thelbësore për ta kuptuar poezinë. Krijimtaria është e lidhur ngushtë me energjinë shpirtërore.Met Dervishi e sheh poezinë si një fragment të botës së madhe energjetike, që mban universin.Fryma është ajo që i jep forcë metaforës, që i jep jetë figurës, që e bën një poezi të ngrihet përmbi nivelin e mendimit të zakonshëm.Poema e lidh këtë energji me natyrën, me universin, me përmasën hyjnore, që nuk kufizohet në kuptimin dogmatik të fesë, por që përfshin çdo gjë që është e gjallë, e bukur, e ndërtuar me dritë.
7.
Stili profetik dhe ironia si kritikë.Po kjo poezi është e shkruar me një stil që të kujton tekstet profetike.
Pse? Sepse: Ka solemnitet.Ka ritëm.Ka paralajmërim.Ka tone gati shenjtërimi, por edhe ironie therëse.Dhe përsëritja e frazës “dhe ata panë që kjo ishte mirë” është ironia më e dukshme e poezisë.
Kjo frazë i përket logjikës biblike, ku çdo krijim i hyjnores është “i mirë”.Por këtu, “të mirat” i takojnë vetëm elitës,ndërsa njeriu i zakonshëm, mbetet i shtypur, i humbur, i zhveshur nga liria.Ironia nuk është thjesht mjet stilistik.Ajo është kritikë morale.Poeti nuk e fsheh zhgënjimin e tij ndaj shoqërisë moderne,ndaj manipulimit të kulturës, ndaj depersonalizimit të njeriut.Kjo ironizim i vazhdueshëm” jehon në çdo “ditë” të poemës, duke krijuar ndjesinë e një” kronike të errët të botës”.
Duket sikur lexuesi po ndjek një libër të shenjtë që flet për një botë të rreme.Apo për një krijim të devijuar!Jo bëhet fjalë për një histori të manipuluar.
8.
Simbolika është një “hartë e madhe e pushtetit dhe e shpirtit”.Aluzionet biblike,historike dhe mitologjike janë të shpeshta dhe të fuqishme. Kulla e Babelit, Olimpi, Koncili i Nikeas, Kostandini i Madh, luftërat, revolucionet të gjitha lidhen me një ide qendrore.Pushteti përpiqet gjithmonë të dominojë.Simbolika është e qartë dhe e shumë-shtresuar:
“Ata” d.m.th.elitat, arkitektët e kontrollit, ata që vendosin ritmin e botës.
“Kopetë” d.m.th. masat që humbin zërin, identitetin, dëshirën.
“Kulla” d.m.th.uniformizimi, globalizimi, humbja e gjuhëve dhe kulturave.
Natyra d.m.th. simbol i lirisë, i pastërtisë, i origjinës së vërtetë.
Fryma hyjnore d.m.th. shpresa, ndërgjegjja universale, rikthimi i njeriut te vetvetja.
Këto simbole e bëjnë poezinë të funksionojë si një tekst i madh alegorik, një panoramë metaforike ku çdo element shërben për të treguar një të vërtetë të hidhur për botën moderne.
9.
Poema paralajmëron qartë se shoqëria modern,po lëviz drejt një humbjeje të identitetit.
..Masat po shndërrohen në numra.
…Gjuhët po zbehen.
…Traditat po zhduken dhe individi po humbet raportin me natyrën ose më keq, po mendon se mund ta zëvendësojë natyrën.
Ditët 1-6, tregojnë degradimin.Një hap pas tjetrit,sistemi shtrëngon rrethin e kontrollit. Janë ditë ku njeriu nuk krijon botën, por “humbet botën e tij”.
10.
Dita e shtatë është momenti i shpresës.Në këtë ditë ndalet cikli i kontrollit dhe ndërhyn Fryma.
… Ajo është forca që rikthen njeriun te vetvetja, te origjina, te gjuha, te natyra, te qielli.
Kjo ditë është çlirimi i shpirtit.Në këtë moment poetik, gjithçka që ishte e errët, e manipuluar, e zhveshur nga vlera, nis të marrë formë të re.Njeriu kujton se kush është,se nga vjen, se çfarë lidhjeje ka me universin.Dita e shtatë është një ringjallje, një rikthim në jetë.
“Dita e shtatë” është një poezi që ndërthur mitin, historinë, kritikën sociale dhe dimensionin shpirtëror në një mënyrë të jashtëzakonshme. Ajo paralajmëron për rreziqet e humbjes së individualitetit, për kapjen e njeriut nga sistemi, për varfërimin e shpirtit në botën moderne.
Por po aq e rëndësishme është edhe shpresa që ngrihet në fund. Njeriu mund të rikthehet Fryma është e përjetshme. Liria është e lindur. Identiteti është i pandalshëm.Njeriu nuk është krijuar për t’u bërë masë.
Ai është krijuar për të qenë zë.Për të qenë dritë.Për të qenë i lirë.Poema është një kritikë e shoqërisë moderne, por edhe një shpresë që njeriu mund të rikthehet te vetvetja.Dhe mesazhi i madh: asnjë pushtet, bankë apo ideologji nuk mund të zëvendësojë lirinë, gjuhën dhe shpirtin e njeriut.
11.
Në këtë poem ndihet Fryma hyjnore, që rikthen gjuhën, fytyrën, individualitetin, dashurinë dhe lidhjen me natyrën dhe universin. Njerëzit ngrejnë sytë drejt qiellit dhe emocionohen për herë të parë pas një periudhe të gjatë manipulimi.
Poema është një paralajmërim dhe një shpresë.Pas çdo kontrolli dhe humbjeje,njeriu mund të rigjejë veten dhe universin e tij të brendshëm.Njeriu nuk është krijuar për të qenë masë e kontrolluar, por për të qenë individ me gjuhë, origjinalitet dhe lidhje me universin.
Autori me anë të penës tregon mjeshtërisht sistemin, materializmin, pseudorevolucionet ,luftërat, burokracitë ideologjike, manipulimin e kulturës,shkëputjen nga natyra.Por përfundimi është një akt shpirtëror ringjalljeje.
Stili biblik+ironia moderne+ aluzionet historike krijojnë një kritikë universale ndaj shoqërisë dhe pushtetit.Figurimet e Frymës dhe natyrës tregojnë se shpresa dhe liria janë të pakapërcyeshme, edhe pas manipulimit të gjatë.
Poema përdor mitin dhe historinë për të folur për të tashmen, duke bërë një paralajmërim dhe një mesazh shpirtëror në fund.
