Llazar Syziu
Elita shqiptare, që dinte të ruante kështjellën, por jo të ndryshonte çelësin…!
Ka një keqkuptim të zakonshëm në mënyrën se si gjykojmë regjimet që kanë perënduar. Kur një regjim bie, kemi prirjen të mendojmë se njerëzit që e drejtonin duhet të kenë qenë edhe ata të paaftë. Është një arsyetim komod, sepse na kursen mundimin për të kuptuar paradoksin. Por historia nuk është gjithmonë kaq bujare me gjykimet tona. Një analizë materialiste e historisë nuk duhet të fillojë me karakterin e një individi, as me virtytet apo veset e një udhëheqësi. Ajo duhet të fillojë me marrëdhëniet shoqërore që prodhojnë pushtetin, me strukturën ekonomike mbi të cilën ngrihet shteti dhe me kontradiktat që zhvillohen brenda këtij sistemi. Prandaj, pyetja nuk është thjesht: A ishte elita politike e Enver Hoxhës e aftë apo e paaftë? Pyetja më e saktë është: Çfarë lloj elite prodhoi sistemi socialist shqiptar dhe për çfarë funksioni historik u formua ajo?
Përgjigjja është e qartë: sistemi krijoi një elitë politike dhe administrative të përshtatur për ruajtjen, administrimin dhe riprodhimin e marrëdhënieve shoqërore ekzistuese. Ajo mund të ishte shumë efikase në mobilizimin e burimeve, në zbatimin e planeve dhe në ruajtjen e disiplinës politike, por pikërisht sepse ishte produkt i këtyre marrëdhënieve, ajo e kishte më të vështirë të mendonte përtej tyre kur kushtet materiale dhe ndërkombëtare ndryshuan. Këtu qëndron kontradikta.
Enver Hoxha nuk ndërtoi për dyzet e pesë vjet një sistem që mund të mbahej në këmbë vetëm nga idiotët. Përkundrazi. Ai ndërtoi një aparat politik që kërkonte njerëz të disiplinuar, të duruar, të bindur dhe mbi të gjitha të aftë për të zbatuar një urdhër pa e humbur fillin e urdhrit në rrugën nga Tirana drejt skajit më të largët të vendit. Kjo ishte forca e tij. Dhe pikërisht kjo do të bëhej, në fund, dobësia e tij. Sepse një administratë që di të zbatojë shkëlqyeshëm urdhrat nuk është domosdoshmërisht një administratë që di të shpikë urdhra të rinj. Këtu fillon historia e çuditshme e elitës komuniste shqiptare.
Elita e sistemit nuk ishte thjesht një grup njerëzish që kishin zgjedhur karrierën politike. Ajo ishte pjesë e një strukture shoqërore. Partia, shteti dhe ekonomia e planifikuar funksiononin si pjesë të së njëjtës arkitekturë. Kuadri politik duhej të garantonte zbatimin e planit. Administratori duhej të zbatonte objektivat ekonomike. Drejtuesi i ndërmarrjes duhej të përmbushte normat. Aparati i partisë duhej të kontrollonte disiplinën ideologjike dhe politike. Në këtë kuptim, sistemi prodhoi atë që mund ta quajmë burokraci socialiste shtetërore. Ajo nuk ishte e njëjtë me borgjezinë kapitaliste, sepse nuk zotëronte privatisht fabrikat, minierat apo bankat. Por ajo kishte një pozitë të veçantë në raport me mjetet e prodhimit: administronte dhe kontrollonte mekanizmat përmes të cilëve ato përdoroheshin. Kjo pozitë i jepte aparatçikëve politikë një fuqi të madhe shoqërore.
Për dekada, kriteri kryesor i suksesit politik nuk ishte pyetja: “A ke një ide më të mirë?”. Pyetja ishte: “A e kupton vijën e Partisë?”. Dallimi duket i vogël, por është një humnerë. Në demokraci, politikani duhet të bindë të tjerët. Në sistemin e Hoxhës, kuadri duhej së pari të bindte eprorët se ishte i besueshëm. Në demokraci, kundërshtari është pjesë e lojës. Në sistemin komunist shqiptar, kundërshtari mund të bëhej problem për t’u eliminuar. Kështu u krijua gradualisht një elitë politike që e kishte zhvilluar në mënyrë të jashtëzakonshme një cilësi: instinktin e mbijetesës brenda sistemit. Kjo nuk është një cilësi e vogël.
Në një regjim ku një gabim politik mund të të kushtonte postin, lirinë dhe reputacionin, duhej të dije të ecje në një fushë me mina. Duhej të dalloje se çfarë mund të thuhej, kur mund të thuhej dhe, akoma më e rëndësishme, çfarë nuk duhej thënë. Por këtu ndodh një nga ironitë e mëdha të historisë. Njeriu që kalon dyzet vjet duke mësuar se si të mos e prekë murin, nuk bëhet automatikisht inxhinier kur një ditë i kërkohet ta shembë atë.
Rasti i Tuk Jakovës dhe Bedri Spahiut është domethënës. Të dy kishin qenë pjesë e rëndësishme e historisë së hershme komuniste shqiptare. Por përplasjet politike me vijën e Hoxhës i çuan në margjinat e pushtetit. Mesazhi për pjesën tjetër të elitës ishte i qartë. Nuk mjaftonte të ishe komunist. Duhej të ishe komunisti i duhur. Dhe me kalimin e viteve, ky mekanizëm prodhoi një përzgjedhje politike shumë të veçantë: në majë ngjiteshin kryesisht ata që dinin të jetonin brenda rregullave të sistemit. Kjo krijoi stabilitet.Por stabiliteti ka një ves të keq: kur zgjat shumë, njerëzit fillojnë ta marrin për natyrë atë që është vetëm zakon.
Pastaj erdhi Mehmet Shehu. Kryeministri i Shqipërisë për gati tri dekada, një nga njerëzit më të fuqishëm të regjimit, përfundoi i vdekur në dhjetor 1981. Pas tij erdhi një valë e re goditjesh ndaj njerëzve të afërt me të. Për elitën politike ky nuk ishte vetëm një episod tragjik. Ishte një mësim. Një mësim i tmerrshëm, por shumë efikas: mos u bëj alternativë. Kjo është mënyra më e mirë për të krijuar bindje. Dhe gjithashtu mënyra më e mirë për të shkatërruar gradualisht aftësinë për të prodhuar alternativa.
Rastet e Tuk Jakovës, Bedri Spahiut dhe më vonë Mehmet Shehut janë domethënëse jo vetëm si histori individuale, por si shfaqje të kontradiktave të elitës. Kur brenda aparatit shfaqeshin alternativa politike që mund të preknin drejtimin e sistemit, ato përfundonin në konflikt me qendrën e pushtetit. Kështu, në vend që të krijohej një mekanizëm institucional për konkurrencën e ideve, sistemi zhvilloi mekanizma për eliminimin e konfliktit politik. Nga këndvështrimi materialist, kjo mund të interpretohet si një problem i marrëdhënies midis bazës materiale dhe superstrukturës politike. Ekonomia socialiste kishte krijuar marrëdhënie të reja pronësore, por superstruktura politike mbeti jashtëzakonisht e centralizuar. Kjo krijoi një kontradiktë: shoqëria ndryshonte në strukturën e saj ekonomike dhe sociale, por mekanizmi politik i administrimit të saj nuk krijonte hapësirë të mjaftueshme për konfliktin dhe korrigjimin e brendshëm.
Këtu duhet të kuptojmë edhe izolimin shqiptar. Izolimi nuk ishte vetëm një zgjedhje diplomatike. Ai kishte edhe pasoja materiale. Shqipëria u shkëput fillimisht nga Bashkimi Sovjetik dhe më vonë nga Kina, duke mbetur gjithnjë e më e izoluar nga sistemet socialiste dhe kapitaliste të kohës. Kjo e bëri ekonominë shqiptare më autonome në disa drejtime, por në të njëjtën kohë e kufizoi qarkullimin e teknologjive, kapitalit, informacionit dhe modeleve të reja ekonomike. Një shoqëri mund të prodhojë një mënyrë shumë të qëndrueshme organizimi kur kufizon ndërveprimin me jashtë. Por kur bota ndryshon, izolimi bëhet një pengesë. Në vitet 1980 kjo kontradiktë u bë gjithnjë e më e dukshme.
Pastaj vdiq Enver Hoxha. Dhe këtu historia fillon të bëhet ironike. Ramiz Alia mori drejtimin e një sistemi që dukej ende i fortë. Por bota përreth nuk ishte më ajo që kishte qenë në vitet 1960 apo 1970. Në 1989 ra Muri i Berlinit. Në Evropën Lindore njëra pas tjetrës u shembën regjimet komuniste. Në Bashkimin Sovjetik sistemi po hynte në krizën e tij përfundimtare. Ndërsa Shqipëria ende sillej sikur historia kishte harruar adresën e saj. Por historia nuk harron. Vetëm vonon. Dhe kur erdhi në Shqipëri, erdhi me nxitim.
Ramiz Alia u përpoq të reformonte sistemin. Këtu duhet të jemi të drejtë me historinë: ai nuk ishte thjesht një njeri që refuzonte çdo ndryshim. Në vitet 1990 u bënë hapa drejt lirive fetare, u liruan të burgosur politikë, u lehtësuan disa kufizime dhe më në fund u lejua pluralizmi. Por problemi ishte se reforma po bëhej kur ndërtesa tashmë kishte filluar të lëkundej. Në dhjetor 1990 studentët dolën në rrugë. Ata nuk kërkonin vetëm një administratë më efikase. Kërkonin pluralizëm. Dhe ky ishte një problem shumë më i madh. Sepse pluralizmi nuk është një vidë që mund t’i shtosh një makinerie ekzistuese. Ai ndryshon vetë mënyrën se si funksionon makineria.
Partia Demokratike u krijua më 11 dhjetor 1990. Dhe papritur njerëzit që kishin kaluar gjithë jetën duke menduar se problemi politik ishte si të ruhej uniteti i Partisë duhej të mësonin një gjuhë tjetër: opozitë, konkurrencë, zgjedhje, rotacion, kompromis. Nuk ishte më çështja se kush kishte të drejtë brenda Partisë. Pyetja ishte nëse Partia duhej të kishte më monopolin e së drejtës. Këtu qëndron gabimi i atyre që e quajnë elitën e Hoxhës thjesht “të paaftë”. Jo. Ajo ishte e aftë. Por ishte e aftë për një botë që po vdiste. Kjo është diçka krejt tjetër.
Një oficer i ushtrisë së Napoleonit mund të ishte gjeni në fushën e betejës dhe i padobishëm në një bankë. Një administrator i shkëlqyer i një perandorie mund të mos dijë të administrojë një republikë. Një politikan që ka kaluar gjithë jetën duke komanduar mund të mos dijë të negociojë. Aftësia politike nuk është një valixhe që e merr me vete nga një sistem në tjetrin. Ajo duhet të përshtatet. Dhe elita shqiptare e vitit 1990 duhej të përshtatej me një shpejtësi që historia nuk ia kishte lejuar më parë.
Ka edhe një ironi tjetër. Sistemi i Hoxhës kishte prodhuar një shtet jashtëzakonisht të centralizuar. Kjo e bënte të mundur që një vend i vogël të mobilizonte me shpejtësi njerëz, burime dhe administratë. Por centralizimi kishte edhe një pasojë: institucionet nuk mësonin të jetonin në mënyrë autonome. Partia ishte mbi institucionin. Prandaj, kur Partia filloi të humbiste monopolin, pyetja nuk ishte thjesht se kush do të drejtonte qeverinë. Pyetja ishte: çfarë bëhet me vetë arkitekturën e shtetit? Dhe kjo ishte shumë më e vështirë.
Në vitin 1991 Partia e Punës u shndërrua në Partinë Socialiste. Kjo ishte një dëshmi e aftësisë për përshtatje. Por ishte edhe dëshmi e faktit se transformimi po ndodhte nën presionin e realitetit të ri. Elita nuk po e ndërtonte më historinë. Po përpiqej të mos shtypej prej saj. Ky është ndryshimi midis reformës dhe mbijetesës. Dhe në Shqipërinë e fillimit të viteve ’90 të dyja u ngatërruan shpesh me njëra-tjetrën.
Në fund të fundit, sistemi i Hoxhës kishte një paradoks të bukur, nëse mund të përdorim një fjalë kaq të papërshtatshme për një periudhë kaq të ashpër. Ai krijoi njerëz që dinin të ruanin një kala. Por nuk u mësoi të ndërtonin një qytet jashtë mureve të saj. Ata dinin të administronin planin. Por jo konkurrencën. Dinin të komandonin. Por jo gjithmonë të negocionin. Dinin të fitonin brenda një sistemi ku kundërshtari ishte i kufizuar. Por nuk kishin përvojë në një sistem ku kundërshtari mund të fitonte. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse tranzicioni shqiptar ishte kaq i dhimbshëm. Sepse nuk mjaftonte të ndryshoje qeverinë. Duhej të ndryshoje edhe njeriun politik.
Megjithatë, edhe këtu duhet të shmangim një interpretim mekanik. Nuk mund të thuhet se rënia e sistemit shqiptar ishte thjesht rezultat i një “ligji ekonomik” që vepronte automatikisht. Historia bëhet nga njerëzit dhe nga konfliktet e tyre. Studentët protestuan. Punëtorët u pakënaqën. Popullsia kërkoi më shumë liri. Elita u nda në qëndrime të ndryshme. Ramiz Alia ndërmori reforma. PPSH u transformua në Partinë Socialiste. Pra, struktura ekonomike krijon kufij dhe presione, por veprimi politik i njerëzve përcakton mënyrën dhe ritmin e transformimit.
Historia nuk është gjykatë që shpërndan medalje dhe dënime me një dorë. Ajo është më mizore: na tregon pasojat e gjërave që në kohën e tyre dukeshin si avantazhe. Disiplina ishte avantazh. Centralizimi ishte avantazh. Besnikëria ishte avantazh. Kontrolli ishte avantazh. Por kur koha ndryshoi, të njëjtat cilësi u kthyen pjesërisht në pengesa. Dhe këtu gjendet mësimi më i madh. Një sistem që është projektuar shumë mirë për të mos ndryshuar, mund të bëhet pikërisht për këtë arsye më pak i aftë për të ndryshuar kur ndryshimi bëhet i pashmangshëm.
Kjo nuk e bën automatikisht historinë e regjimit të Hoxhës një histori të paaftësisë. Përkundrazi. E bën më interesante. Sepse problemi nuk ishte se ai nuk dinte të krijonte një elitë. Problemi ishte se e krijoi elitën sipas nevojave të sistemit të tij. Dhe kur sistemi pushoi së qeni përgjigjja, njerëzit që ai kishte përgatitur për ta drejtuar u gjendën përballë një pyetjeje për të cilën nuk kishin marrë kurrë një përgjigje: Si ndryshohet një sistem pa e ditur më parë se çfarë do të bëhesh pasi ta ndryshosh?
Në fund, muri ra. Dhe ata që kishin kaluar gjithë jetën duke ruajtur murin duhej të mësonin, pothuajse brenda natës, të jetonin pa të. Historia, si zakonisht, nuk priti derisa të ishin gati.
