Një rrugëtim poetik për emrin
Gëzim Llojdia
Pjesa e parë
1.
Për të arritur në katundin Vajzë.Në atë katund në rrëzë të malit Tartar ,duhet të ndjekësh një udhë mes luginës.Jo thjesht një rrugë.Por një shteg, që është mbështjellë ngushtë në zemrën,ose ndoshta në shpirtin e Labërisë.Kjo udhë është punuar gjithë kohës,nga njerëzia.Një rrugë, që mbart brenda vetes frymën e cdo gjëje që ka jetuar këtu. Historia e saj është e thellë, besoj e vitit 14 dhe e mbushur me mundime.Por dhe një rrëfim, që kërkon të dëgjohet.
2.
Zë rrugë nga Vlora.Jam në udhë e sipër.Në udhën e një fshati.Por, që ka emër femre.Ose më saktë,quhet :Vajzë.Dhe atje në atë katund me emër femëror. Shtrihet një sipërfaqe kodrinore dhe një histori, që është e ndjeshme.Ky është një vend, që mbart një histori të vecantë. Një histori,që lidhet ngushtë me natyrën dhe njerëzit që e kanë jetuar.Emri i këtij fshati është një shenjë e thellë lidhje me traditat dhe me shpirtrat e atyre, që kanë kaluar, kanë ndërtuar këtë vend me mund dhe sakrificë.Por e di se kërkimi zgjat shumë kështu do të eci në udhën poetike.Për të gjetur një sinonim për emrin.
3.
Së pari:Fshati quhet Vajzë. Dhe emri i tij është më shumë se një thjesht fjalë.A nuk është një pasqyrë e shpirtrave dhe natyrës që kanë jetuar këtu.
…Vajza, si emër, është një alegori e pastërtisë dhe rinisë.Po edhe e gjallërisë,që buron nga toka dhe që nuk mund të shuhet. Ajo mund të simbolizojë freskinë e natyrës.Që, rritet dhe zhvillohet nën diellin e jugut. Si një vajzë, që fillon të zbulojë botën përreth.Pa e humbur kurrë lidhjen me burimin e saj të thellë dhe të lashtë.
Ndoshta emri “Vajzë” lidhet me një histori të lashtë.Që ka dhënë gjithcka për të rritur këtë vend.Ose rastësisht.Ose jo është si një vajzë e re e pastër dhe e paprekur nga mangësit e kohës.
Ky është fshati Vajzë dhe ai mund të shënojë një periudhë të pashembullt,një mundim të përditshëm për të ruajtur bukurinë e natyrës.Por dhe traditën e labit dhe pasurinë shpirtërore,që ka mbushur këtë tokë për shekuj me radhë.
…Supozojmë se ky emër,par emri Vajzë, mund të lidhet me një tragjedi të dikurshme.Po ku është tragjedia këtu.Asnjë dokument nuk flet për këtë. Dhe aty mund të bëhej llaf për një vajzë që mund të ketë qenë simbol i shpresës për një të ardhme. Ose ndoshta është një shenjë e një femre, që ka luajtur një rol të rëndësishëm në këtë fshat.Pra duke dhënë mund, dashuri dhe përkushtim për ndërtimin e këtij vendi.
… Si një vajzë, ky fshat ka qenë gjithmonë një pasqyrë e rinisë dhe energjisë, e mbushur me mundësi. Që edhe pse e thjeshtë është e fuqishme.Si një vajzë, që rritet dhe përhumbet në botën, që e rrethon.Në një nivel më të thellë mund të jetë emri Vajzë.
Dhe mund të lidhet me idenë e lirisë dhe shpirtit të pacmuar. Ajo është si një vajzë, që mbart brenda saj një histori të shtrenjtë.Por që nuk mund të harrohet.Po të qe kështu.Duhet nderuar dhe ruajtur me cdo cast.Mirëpo dale njëherë ta gjejmë se cfarë është ky emër!
Së pari…Fshati Vajzë është si ajo vajzë e re që nuk ndalon së rrituri, së zhvilluar, së ruajturi lidhjen me të kaluarën.Por gjithashtu duke krijuar hapësirën e saj.
Së dyti:Historia e fshatit Vajzë e parë në rrugën poetike mund të lidhet ngushtësisht me traditat dhe legjendat e këtij rajoni. Dhe emri “Vajzë” duhet ketë një kuptim të thellë.Dhe mund të lidhet me ngjarje të caktuara historike ose mitologjike, që kanë shënuar formimin dhe identitetin e këtij vendi. Megjithatë,sa i përket origjinës konkrete të emrit.Ai mund të ketë disa mundësi dhe interpretime që mund të shpjegojnë asryen se përse ky fshat mban këtë emër.
Së treti:Një nga idet,që mund të lidhet me emrin është ajo,që lidhet me traditën popullore dhe figurat legjendare femërore. Në shumë raste, fshatrat dhe vendbanimet në Shqipëri kanë marrë emra nga ngjarje.Figura historike,mitologjike kanë pasur një ndikim të rëndësishëm .Pra emri “Vajzë” mund të ketë qenë një referencë për një figurë të vecantë femërore.Ndoshta ajo ka qenë një vajzë, që ka pasur një rol të shquar në historinë e këtij rajoni.Përse nuk mund të jetë një heroine ose një nënë ,që ka simbolizuar forcën dhe shpresën.Në disa raste, fshatrat kanë marrë emra femërorë për të nderuar figura të tilla.Si vajza të shquara, që ishin të lidhura me një periudhë historike të caktuar.Emri mund të simbolizojë gjithashtu një periudhë të rëndësishme.Por dhe një kohë kur kjo “vajzë” përmes forcës dhe karakterit të saj ka mundur të përballojë sfida të mëdha për këtë fshat dhe njerëzit.
Së treti:Një tjetër mundësi është se emri mund të lidhet me natyrën dhe bukurinë e fshatit.
Sic dihet, shumë fshatra në jug të Shqipërisë kanë marrë emra, që pasqyrojnë bukurinë e natyrës dhe energjinë e tokës.Fshati Vajzë mund të ketë marrë emrin për të përcuar një metaforë për natyrën e tij të paprekur dhe të pastër.Pra si një vajzë e re dhe e pafajshme. Në këtë kuptim, “Vajza” mund të jetë një simbol i rinisë dhe freskisë së natyrës që mbizotëronte në këtë zone,dje dhe sot.
Së katërti:Për më tepër, ndoshta emri “Vajzë” mund të lidhet me periudhën ilire dhe legjendat e lidhura me këtë periudhë, ku figura femërore luante një rol të rëndësishëm në mitologjinë dhe kultet lokale.Amantia është sipër tij.Fshati pas tij.Dhe vet fshati është zgjatim i qytetit ilir Amantia.Dhe vet fshati është pjesë e territorit të Amantias, që shtrihej gjeografikisht nga Matohasani në Orik dhe nga Armeni diku në Brataj.
…Në shumë kultura të lashta.Thuhet se emrat që lidhen me femrat mund të kenë pasur një kuptim simbolik dhe shenjtëror.Por duke reflektuar vlerat dhe besimet e komunitetit, që ka jetuar në këtë fshat.
Së pesti:emri “Vajzë”ka mundësi të shumta kuptimesh dhe interpretimesh nga një perspektivë historike.Mund të lidhet me një figurë femërore të rëndësishme historike ose mitologjike.
4.
…Ky katund, me emrin e tij të vecantë është më shumë se një vendbanim.Ai është një pjesë e shpirtit të jugorëve.Një pasqyrë e atyre, që kanë jetuar e luftuar për të ruajtur gjithcka, që ky vend simbolizon.Nuk është thjesht një katund.Por një histori, që ndjehet në ajrin e tij.Një histori që mbijetoi dhe u pasurua përmes cdo gjenerate, që ka kaluar këtu.Ata lanë shenja mbi dheun e tyre.E gjithë kjo histori është e thurur me fije kujtimeshDhe me atë lidhje të thellë mes natyrës dhe njeriut. Që vetëm këtu mund ta ndjesh si të vërtetë dhe të jetuar.
4.
Arsyetimi i dytë ecën në rrugën poetike,po jo historike.Dua ta shkruaj poetikisht këtë emërtim.Historia ka punën e saj.Në dokumentet historike dhe burimet e shkruara nuk ofrojnë informacion të detajuar dhe të qartë për origjinën e saktë të këtij emri.
1.Origjina e mundshme ilire.Fshati është zgjatim i qytetit ilir Amantia.Një mundësi,që mund të lidhet me emrin “Vajzë” është periudha ilire.Gjatë periudhës së lashtë.Toponimet shpesh lidhen me figura mitologjike.Heronj të legjendave ose elementë natyrorë që kanë pasur rëndësi për banorët. Fshatrat dhe vendet që kishin lidhje të ngushta me natyrën.Ato mund të kishin marrë emra që pasqyronin forcën dhe bukurinë e natyrës.Dhe duke përfshirë elemente femërore.
…Emri “Vajzë” mund të ketë qenë një aludim për një figurë femërore.Ndoshta me mitologjinë dhe histori të lashtë ilire.Ndoshta një vashë, ose një heroinë, që u nderua për sakrificat dhe veprat e saj për këtë vend…
2.Epo emri mund të lidhet edhe me kulturat popullore dhe traditat orale.Emri mund të ketë gjithashtu rrënjë në traditat popullore të zonës.Atje ku figura e vajzës ka simbolizuar tre pjesë, në një. Pastrimin, rinovimin dhe freskinë.Dhe ndoshta duke pasqyruar natyrën e këtij fshati.Që mund të ketë qenë më pak e prekur nga ndryshimet e mëdha.Dokumentet e hershme mund të kenë bërë referencë për fshatrat.
-Dhe ku gjëndet emri vajzë këtu?
Ja shpesh thuhet se ndiheshin si një “vajzë”, që rritej dhe zhvillohej.
3.Lidhja me ngjarje historike të pasluftës.Fshati mund të ketë marrë emrin “Vajzë”, pas një ngjarje historike të rëndësishme.Le të supozojmë se ndoshta një periudhë pasluftës.Atëherë ku figurat femërore,që luajtën një rol në ngjarjet e luftërave, forcimin e shoqërisë dhe strukturave të fshatit mund të kenë kontribuar. Më shumë se një thjesht emër. Mund të ketë pasur një kuptim simbolik për rinovimin dhe forcën e atij vendi pas periudhave të vështira.
Përsa i përket dokumenteve historike.Po ku ti gjejmë ato? Sepse burimet më të hershme,që mund të kenë pasur ndikim në emrat e fshatrave janë të kufizuara. Pjesa më e madhe e historisë lokale është ruajtur në formë gojore.Ajo është transmetuar përmes tregimeve dhe legjendave popullore.Por që shpesh janë të vështira ,për t’u verifikuar.Për të marrë një pamje më të qartë dhe të thelluar.Thuhet se mund të shqyrtohen dokumentet e periudhës osmane.Regjistrat kadastralë ose të dhënat historike të tjera,që mund të ofrojnë më shumë informacion për emrin e fshatit.Nëse edhe ato ruhen dhe ndikimin e tij, në kontekstin historik të kohës.
5.
…Ka një përshkrim që është një fragment shumë poetik dhe simbolik.Ai i cili tregon një histori të lashtë dhe interesante për emërtimin.Dhe kjo besoj se mund të shihet si një alegori e krijimit të kufijve dhe të identitetit të një fshati. Si dhe një reflektim mbi rolin e gjinive dhe ndryshimet, që ndodhin me kalimin e kohës.Kjo histori flet për një periudhë të kaluar.Aso kohe ku kufijtë e fshatrave vendoseshin përmes një praktike të thjeshtë dhe të natyrshme.
…Kështu besoj se djemtë e fshatit ,do të ecnin derisa të lodheshin dhe aty do të ishte kufiri i fshatit.Më kujtohet një tregim.Që kur ndaheshin kufijtë diku dhe ai eci dhe eci, zaptoi fusha,kodra,male.Deri sa arrit në një largësi të pamatshme.Kjo të ishte toka e tij.Dhe kur mbriti sipër majave.U lodh ,gulcoi nxori shkumë nga goja dhe ra i plandosur.Në fund toka ,që gëzoi,ishte vetëm 1.5 x 1.5 m.
…Kështu edhe sipas kësaj historie që tregon një lidhje të fortë me natyrën dhe thjeshtësinë e jetës që e karakterizonte atë kohë.Mirëpo duke ardhur te ky fakt gjejmë një pjesë interesante.Pjesa dhe e pazakontë është se ky fshat që po rrekimi ti gjejmë historin e emrit.Pra fshati i caktuar nuk kishte djem.Mirëpo një vajzë e mori këtë rol dhe eci ashtu si do të bënte një djalë.Kjo mund të shihet si një simbol i guximit dhe forcëhistorinë.Ky duke sfiduar normat tradicionale të shoqërisë dhe duke e mbajtur gjallë identitetin e fshatit. Kështu, “Fshati Vajzë” u bë emri i fshatit, duke na treguar se emrat dhe historitë janë shpesh ndikuar nga ngjarje të vecanta.Themi ne dhe banorët kështu e rrëfejnë historinë.Ky fragment ofron një pamje të bukur sigurisht, që është e bukur.Dhe të ndjeshme të një tradite të vjetër.Kjo histori në vetvete, përmban një metaforë të thellë dhe një pasqyrë, të cilën mund ta thellojmë.
…Kur fshatrat i ndanin kufijtë.Me ato praktika të thjeshta, që nuk ishin vetëm rregulla të ndarjes.Por pasqyronin një lidhje të thellë me natyrën dhe jetën rurale.Aso kohe ,asaj periudhe cdo fshat ishte një botë e mbyllur dhe e vetme.Flitej për kohë të mëparshme.
…Kjo ndarje e thjeshtë e kufijve, ku cdo shtëpi, conte një djalë dhe ku ai ecte derisa të lodhej.Të ecësh derisa të lodhesh është një akt i lidhur me kufizimet fizike të trupit.Mirëpo a nuk është, në të njëjtën kohë është një reflektim i njohjes së një territori!Një proces, që bëhet nëpërmjet përvojës personale dhe përpjekjeve individuale.Në këtë kontekst.Kjo histori merr një kthesë interesante.Kështu dhe një dritë të vecantë kur flitet për fshatin që “nuk kishte djem”.
-Pra shqip i themi, c’bëhet, kur fshati nuk ka djem ?
Kjo është një ngjarje,që dallohet nga të tjerat dhe që ka një simbolikë të vecantë. Vendimi për të dërguar një vajzë në vend të një djali për të shënuar kufirin e fshatit, sfidon ndarjen tradicionale të roleve gjinore.Aso kohe ku vetëm djemtë prisnin të merrnin pjesë në aktivitete të tilla.Ky akt është më shumë se një vendim praktikal.Është një shpërthim i kufijve të pritshmërive shoqërore dhe një hapje e mundësive.Për një individ,që mund të jetë i ndryshëm nga normat e zakonshme.
…Vajza që ecën dhe shënon kufirin është një shenjë e forcës dhe kurajës.Por edhe e ndryshimit dhe pranimit të ndryshimeve të natyrshme që ndodhin në jetën e një shoqërie.Fshati,që mori emrin e vajzës është gjithashtu shumë domethënës.Ky është një vend ku historia,indentiteti dhe emri janë formuar jo nga gjinia tradicionale.Mirëpo nga një akt,që ka thelluar dhe pasuruar kuptimin e atij fshati.
…”Fshati Vajzë” është jo vetëm një emër i thjeshtë, por edhe një simbol i ndryshimit dhe i një pranie të re. Që i dha formë historisë të gjithë fshatit. Kjo histori na tregon se si një individ, që mund të duket i vogël në pamje të parë.Mirëpo ai ka fuqinë të ndikojë në mënyrë të thellë në kulturën dhe identitetin e një komuniteti.
…Dhe së fundi nëse doni emërin e saktë, historik.Atëherë kërkoni në botimin, që i kushtohet Shevqet Musaraj.Në atë libër do gjeni një cak historik për fshatin.
