Llazar Syziu
Historia ka disa paradokse që duken të padrejta vetëm derisa t’i shikosh nga afër. Pastaj kupton se drejtësia e tyre është pikërisht në absurditetin e tyre. Enver Hoxha kishte kaluar dyzet vjet duke u kujdesur që askush pranë tij të mos bëhej aq i fuqishëm sa të mund të thoshte: “Pas teje vij unë.” Dhe, kur erdhi momenti që dikush duhej të thoshte pikërisht këtë, zbuluam se askush nuk kishte mbetur për ta thënë me bindje. Ky është ndoshta paradoksi më i madh i trashëgimisë politike të Hoxhës.
Në pamje të parë, faji duket i thjeshtë: Ramiz Alia ishte pasardhësi i gabuar. Por historia rrallëherë është kaq bujare sa të na japë një fajtor të vetëm. Ramiz Alia nuk ra nga qielli në Bllokun e udhëheqjes shqiptare. Ai ishte prodhim i atij sistemi, një prej atyre njerëzve që kishin mbijetuar politikisht pikërisht sepse nuk ishin bërë aq të fuqishëm sa të frikësonin Enver Hoxhën. Dhe këtu fillon historia e vërtetë.
Një diktator ka gjithmonë një problem me numrin dy. Çdo pushtet personal ka një sëmundje të çuditshme: e do numrin dy, por vetëm derisa numri dy të mos harrojë se është numri dy. Hoxha e kuptonte këtë më mirë se kushdo. Ai kishte parë gjatë gjithë historisë së komunizmit se si revolucionarët hanë revolucionarët, se si bashkëluftëtarët bëhen rivalë dhe se si njeriu që dje quhej “shoku më i besuar” mund të quhet nesër “armik”. Në shumë raste, konflikti ishte njëkohësisht ideologjik dhe politik.
Në Shqipërinë komuniste, devijimi ideologjik nuk ishte e kundërta e luftës për pushtet; shpesh ishte gjuha ideologjike përmes së cilës lufta për pushtet zhvillohej. Kjo është mënyra më historikisht e ekuilibruar për ta parë problemin. Dhe ka një dallim shumë të rëndësishëm: të pranosh se disa nga figurat e goditura kishin devijime reale nga vija e Hoxhës nuk do të thotë të justifikosh dënimet, gjyqet apo represionin ndaj tyre.
Në Bashkimin Sovjetik, Stalini kishte bërë të njëjtën gjë në përmasa shumë më të mëdha. Në Shqipëri, Hoxha e aplikoi në përmasat e veta. Koçi Xoxe u zhduk nga skena. Tuk Jakova u godit. Liri Belishova u rrëzua. Beqir Balluku dhe figura të tjera ushtarake u eliminuan politikisht. Më pas erdhën spastrime të tjera. Historia zyrtare gjithmonë gjente një arsye. Dhe arsyeja ishte gjithmonë e përshtatshme: armiku kishte qenë aty. Problemi është se, në fund, kur një sistem ka zbuluar shumë armiq brenda shtëpisë së vet, fillon të ketë një pyetje të vogël dhe aspak komode: Kush do të mbetet në shtëpi kur të largohet i zoti?
Mehmet Shehu: njeriu që ishte tepër i përshtatshëm për të qenë pasardhës. Mehmet Shehu ishte ndoshta përgjigjja më e natyrshme. Kryeministër për 27 vjet, figurë e rëndësishme e regjimit, me një histori të gjatë politike dhe ushtarake, Shehu nuk ishte një sekretar që mund të ndërrohej me një tjetër sekretar. Ai ishte një peshë. Dhe pesha në politikë është një cilësi e çuditshme: të bën të dobishëm dhe të rrezikshëm në të njëjtën kohë.
Një Shqipëri pas Hoxhës do të kishte nevojë për një njeri me peshë. Por pikërisht një njeri me peshë mund të bëhej problem për një sistem që ishte ndërtuar rreth peshës së një njeriu të vetëm. Shehu ishte i fortë. Ndoshta tepër i fortë. Dhe kjo, në një sistem të tillë, nuk ishte domosdoshmërisht një meritë.
Në dhjetor 1981 ai vdiq. Regjimi e shpalli më pas armik dhe filloi goditja ndaj njerëzve të lidhur me të. Historia shqiptare e atyre viteve mbetet ende e mbushur me debate mbi rrethanat e vdekjes së tij. Por një gjë është e sigurt politikisht: pas Shehut, një pjesë e rëndësishme e elitës së fuqishme shqiptare u godit ose u eliminua. Dhe kjo ishte një humbje që Hoxha mund ta përballonte si udhëheqës. Por Shqipëria e vitit 1985 nuk mund ta përballonte lehtë si trashëgimi.
Ramiz Alia ishte pasardhësi ideal për një Enver që kishte frikë nga pasardhësi. Këtu historia bëhet pothuajse ironike. Ramiz Alia ishte një zgjedhje logjike. Jo sepse ishte Enveri i dytë. Por pikërisht sepse nuk ishte. Ai ishte figurë e rëndësishme e Partisë, me eksperiencë dhe besnikëri të gjatë ndaj sistemit. Nuk kishte profilin e një kryeministri si Shehu dhe nuk përfaqësonte të njëjtin rrezik për krijimin e një qendre alternative pushteti. Pra, nga pikëpamja e Enver Hoxhës, Alia kishte një avantazh të madh: ishte i sigurt.
Por siguria dhe forca nuk janë e njëjta gjë. Një kapiten mund të zgjedhë një zëvendës që nuk e kundërshton kurrë. Problemi fillon kur kapiteni vdes dhe anija hyn në stuhi. Atëherë ekuipazhi nuk ka nevojë për njeriun më të bindur. Ka nevojë për njeriun më të aftë për të drejtuar.
Hoxha kishte harruar një rregull të thjeshtë të historisë. Një pushtet personal mund të jetë shumë i fortë gjatë jetës së themeluesit. Por pushteti personal ka një defekt teknik: themeluesi vdes. Kjo është një e vërtetë që nuk mund të eliminohet me asnjë dekret, me asnjë Kongres Partie dhe me asnjë fjalim. Enver Hoxha ndërtoi institucione, por autoritetin e sistemit e lidhi në masë të madhe me figurën e tij. Për shumë shqiptarë të asaj kohe, sidomos për brezin që e kishte njohur periudhën e luftës dhe rindërtimit, Hoxha ishte më shumë se një drejtues partie. Ai ishte pjesë e vetë historisë së regjimit. Ramiz Alia trashëgoi zyrën. Por nuk trashëgoi historinë. Dhe kjo është një diferencë që në politikë mund të kushtojë shumë.
Në vitin 1985 sistemi nuk ishte ende i rrëzuar. Këtu duhet bërë drejtësi ndaj historisë. Do të ishte shumë e lehtë të thuhej se Enver Hoxha vdiq më 1985 dhe komunizmi ra menjëherë. Nuk ndodhi kështu. Për disa vite Ramiz Alia arriti ta ruante sistemin. Partia vazhdoi të kontrollonte shtetin. Aparati administrativ dhe politik funksionoi. Shqipëria nuk kaloi menjëherë në pluralizëm. Kjo tregon se sistemi kishte ende fuqi. Por fuqia ishte gjithnjë e më shumë institucionale, ndërsa legjitimiteti personal ishte dobësuar.
Pastaj erdhi viti 1989. Muri i Berlinit ra. Regjimet komuniste të Europës Lindore filluan të bien njëra pas tjetrës. Në Rumani, Çauçesku përfundoi para skuadrës së pushkatimit. Në Europën Lindore po ndodhte diçka që për vite ishte dukur e pamundur. Dhe Shqipëria nuk mund të jetonte përgjithmonë në një ishull politik.
Këtu Ramiz Alia nuk duhet të bëhet kurban i historisë. Ka një tundim të madh për ta shpjeguar gjithë fundin e komunizmit shqiptar me paaftësinë e Ramiz Alisë. Kjo është e thjeshtë. Dhe pikërisht për këtë arsye është e dyshimtë. Alia trashëgoi një sistem që kishte probleme të akumuluara: ekonomike, institucionale, shoqërore dhe ndërkombëtare. Ai gjithashtu trashëgoi një kulturë politike ku reforma ishte e rrezikshme, por mosreformimi bëhej gjithnjë e më i rrezikshëm. Pra, Alia nuk ishte arkitekti i vetëm i krizës. Ai ishte njeriu që u gjend në timon kur anija kishte hyrë tashmë në një det shumë më të trazuar. Dhe këtu duhet t’i kthehemi Hoxhës.
Gabimi nuk ishte vetëm zgjedhja e Alisë. Nëse Hoxha do të kishte zgjedhur Mehmet Shehun si pasardhës, a do të kishte mbijetuar sistemi? Nuk e dimë. Mund të kishte ndodhur. Mund të mos kishte ndodhur. Shehu mund të kishte sjellë stabilitet. Por mund të kishte sjellë edhe një luftë tjetër për pushtet. Mund të kishte drejtuar një tranzicion shoqëror më të butë dhe njerëzor, ndoshta edhe përplasje më të ashpra. Kjo është arsyeja pse historia nuk duhet të shkruhet me “Nëse”.
Megjithatë, mund të bëjmë një konstatim më të sigurt: Hoxha nuk ndërtoi një mekanizëm ku pasardhës të ndryshëm mund të konkurronin në mënyrë institucionale për të drejtuar sistemin. Ai ndërtoi një piramidë. Dhe në majë të piramidës ishte ai. Problemi i piramidës është se, kur heq majën, duhet të kesh menduar më parë se çfarë do të bësh me peshën që ajo mbante.
Kur forca kthehet në dobësi; Historia e Enver Hoxhës mund të lexohet si një histori e një kontradikte. Ai ndërtoi një sistem të aftë për të mbijetuar për dekada. Por pikërisht duke e centralizuar atë sistem rreth një qendre të vetme, ai e bëri më të vështirë zëvendësimin e asaj qendre. Ai nuk mund të lejonte që një tjetër të bëhej Enver. Dhe në këtë mënyrë, pa dashur ose duke e pranuar si kosto të pushtetit të tij, ai krijoi një sistem ku askush nuk mund të bëhej vërtet pasardhësi i tij.
Mehmet Shehu ishte shumë i fuqishëm. Ramiz Alia ishte më i sigurt. Por problemi nuk ishte thjesht zgjedhja midis dy individëve. Problemi ishte vetë struktura. Një sistem që pretendon të jetë i bazuar mbi një klasë shoqërore nuk mund të jetë përjetësisht i varur nga vullneti i një individi. Një aparat që kërkon të kontrollojë çdo qendër alternative të pushtetit, në momentin e krizës mund të zbulojë se ka kontrolluar aq shumë sa nuk ka më energji politike autonome për të vepruar.
Kjo është dialektika e historisë: ajo që në një periudhë shërben si forcë, në një periudhë tjetër mund të bëhet dobësi. Centralizimi që i dha Hoxhës mundësinë të qeveriste për dekada u bë një nga problemet e trashëgimisë së tij. Eliminimi i rivalëve që forcoi pushtetin e tij dobësoi elitën që duhej ta trashëgonte atë.
Dhe Ramiz Alia, në këtë kuptim, nuk ishte fillimi i fundit. Ai ishte shenja se fundi kishte filluar të prodhohej shumë më herët, brenda vetë mekanizmave të pushtetit. Prandaj pyetja historike nuk duhet të jetë vetëm: “A zgjodhi Hoxha njeriun e gabuar?” Por: “A mund të ndërtonte një sistem që të mbijetonte pa Enverin, ndërkohë që kishte kaluar dekada duke mos lejuar askënd tjetër të bëhej aq i fuqishëm sa ai?”. Këtu qëndron kontradikta themelore. Një sistem që kishte eliminuar vazhdimisht figurat e fuqishme e kishte zvogëluar vetë kapacitetin e tij për t’u përshtatur. Dhe historia e viteve 1985–1991 është, në një masë të madhe, historia e shpërthimit të kësaj kontradikte.
Ironia e fundit. Nëse do të kërkonim një fjali për të përmbledhur gjithë këtë histori, mund të ishte kjo: Enver Hoxha u kujdes aq shumë që askush të mos bëhej pasardhësi i tij, sa në fund nuk kishte më pasardhës që mund ta zëvendësonte. Ramiz Alia ishte zgjedhje e sigurt. Mehmet Shehu ishte zgjedhje e fuqishme. Një kolektiv udhëheqës do të kishte qenë ndoshta zgjedhja më institucionale. Por Hoxha nuk zgjodhi një sistem ku pushteti mund të trashëgohej në mënyrë kolektive. Ai zgjodhi vazhdimisht sigurinë e kontrollit. Dhe kjo ishte një zgjedhje që funksionoi për aq kohë sa ai ishte gjallë. Pastaj ndodhi ajo gjë e vogël që diktatorët, pavarësisht gjithë fuqisë së tyre, nuk kanë mundur kurrë ta anulojnë: vdekja.
Më 11 prill 1985, Enver Hoxha vdiq. Ramiz Alia mori drejtimin. Por Hoxha kishte lënë pas një problem që nuk zgjidhej me një emër të ri në krye të Partisë: kishte lënë një sistem që ishte mësuar të bindet ndaj një njeriu, jo një sistem që dinte të jetonte pa të. Njerëzit e thjeshtë vajtuan per vdekjen e tij. Dhe kjo tregon shumë per efektin e tij në jetët e tyre. Kjo është arsyeja pse rënia e sistemit nuk duhet shpjeguar vetëm me Ramiz Alinë. Alia ishte kapitulli i fundit. Problemi ishte shkruar shumë më herët. Dhe emri i atij problemi ishte trashëgimia.
Sepse në politikë mund të ndërtosh një shtet me duart e tua, mund të ndërtosh një parti me disiplinën e frikës, mund të ndërtosh një aparat që të bindet për dekada. Por nëse nuk ndërton edhe mënyrën se si pushteti do të jetojë pas teje, atëherë ke ndërtuar diçka që është e fortë vetëm për sa kohë që je vetë aty. Dhe kjo është, ndoshta, ironia më e madhe e Enver Hoxhës: njeriu që për dyzet vjet u përpoq të siguronte vazhdimësinë e sistemit, mund të ketë bërë pikërisht gabimin që e bëri atë vazhdimësi më të brishtë: nuk lejoi që sistemi të mësonte të jetonte pa të.
