Androkli Nika
Ky titull i gjatë i këtij shënimi nuk është vendosur rastësisht. Ai lindi nga një fotografi, nga një listë emrash dhe nga një pyetje që më mbeti në mendje: sa përputhet kujtesa jonë historike me dokumentin? Sa herë ka ndodhur që koha të krijojë bindje të forta, ndërsa më pas një dokument të na shtyjë të rikthehemi e të kërkojmë më thellë?
Një mik më dërgoi fotografinë e bustit të Heroit të Popullit Themo Vasi, të vendosur në vendlindjen e tij, si edhe listën e dëshmorëve të tjerë të krahinës së Zagorisë, vendosur po aty. Një monument i heshtur dhe disa emra të shkruar në një listë. Por pas atij bronzi dhe pas atyre emrave nuk qëndrojnë thjesht data e vite; qëndrojnë jetë njerëzish, sakrifica, dhimbje familjesh dhe kujtesa e një krahine të tërë.
Vështrimi ndalet natyrshëm te emri i Themo Vasit. E quaj “heroi i vonuar”, sepse vlerësimi zyrtar për të erdhi me vonesë. Jo sepse i mungonte madhështia e veprës së tij, jo sepse sakrifica e tij kishte më pak peshë, por sepse emri i tij nuk u përfshi në listën e parë të Heronjve të Popullit dhe njohja zyrtare erdhi më pas.
Themo Vasi ishte bashkënxënës dhe bashkëpunëtor me Qemal Stafën. Ai ishte ndër të rënët e hershëm të frontit të luftës, në një periudhë kur çdo përballje me pushtuesin ishte një provë e jashtëzakonshme guximi dhe sakrifice.
Në përpjekje të drejtpërdrejtë me trupat ndëshkimore të ushtrisë gjermane, të cilat kishin ndërmarrë një operacion pastrimi kundër forcave partizane në krahinën e Labërisë, ai u gjend në një nga ato momente ku fati i një njeriu lidhet me fatin e një epoke.
Në malet e Golemit, më 2 tetor 1943, ai u rrethua dhe u plagos në rrethana që kërkojnë të trajtohen me kujdesin e historianit. Një luftëtar i vetëm përballë një force të madhe, një jetë e ndërprerë në moshë të re dhe një emër që më vonë mori vendin që i takonte në kujtesën historike.
Por historia nuk është vetëm monumenti që ngrihet në sheshin e një fshati. Historia është edhe dokumenti, lista zyrtare, arkivi dhe e vërteta që kërkon të zbardhet.
Duke parë listën e dëshmorëve të Zagorisë, mendimi ndalet te çdo emër. Çdo emër aty është një histori më vete. Sa ëndrra u ndërprenë? Sa familje pritën kthimin e njerëzve të tyre dhe morën në vend të tyre vetëm lajmin e dhimbshëm? Sa emra mbetën të gdhendur në kujtesën e një krahine?
Por mes këtyre emrave lind një pyetje tjetër, një pyetje që nuk mund të anashkalohet: ku është emri i Alqi Kondit?
Për shumë vite ai është paraqitur në kujtesën publike si dëshmor. Emri i tij është lidhur me jetën shoqërore të Zagorisë; dikur kooperativa e krahinës mbante emrin e tij dhe emri i tij është vendosur në rrugë e vende të tjera publike. Për shumë njerëz kjo ishte një e vërtetë e pranuar prej vitesh.
Por përballë kësaj kujtese që është përcjellë ndër breza qëndron lista zyrtare. Dhe këtu lind pyetja: nëse një emër është mbajtur për dekada si emër dëshmori, përse ai nuk figuron në listën zyrtare?
A kemi të bëjmë me një mungesë dokumentacioni? A ka një vendim apo një dëshmi që duhet kërkuar më tej? Apo kemi një rast ku kujtesa e krijuar ndër vite nuk përputhet me dokumentin historik?
Pikërisht këtu qëndron edhe arsyeja e këtij shënimi. Jo për të gjykuar pa fakte, jo për të cenuar kujtimin e askujt, por për të kërkuar atë që historia ka më të shtrenjtë: të vërtetën.
Sepse nderimi për një figurë historike nuk matet vetëm me emra rrugësh, me pllaka përkujtimore apo me fjalët e përcjella brez pas brezi. Ai duhet të mbështetet edhe në dokumente, në prova dhe në një vlerësim të drejtë.
Historia nuk është vetëm ajo që kujtojmë; është edhe ajo që verifikojmë. Nuk është vetëm ajo që na është treguar; është edhe ajo që duhet ta zbulojmë.
Mes “heroit të vonuar” Themo Vasi dhe pyetjes së ngritur për “heroin e rremë”, qëndron një detyrë e përbashkët: të ruajmë me respekt kujtesën, por edhe të kërkojmë me përgjegjësi të vërtetën historike.
Sepse vetëm atëherë emrat e historisë marrin vendin që u takon.
