Llazar Syziu
Historia ka një zakon të çuditshëm: kur nuk arrin të kuptojë një ngjarje, e rregullon. Kur nuk arrin ta shpjegojë, e thjeshton. Dhe kur nuk arrin ta përballojë kompleksitetin e saj, e kthen në një listë. Kështu ndodhi edhe me Vlorën e vitit 1912 , me Shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë. Një ngjarje e ngjeshur, e nxituar, e mbushur me improvizim historik, u shndërrua më pas në një tabelë të qetë: “40 firmëtarët”. Por historia e vërtetë nuk është tabelë. Është një dhomë me shumë zëra, ku disa flasin, disa ndërpresin, disa firmosin, dhe disa thjesht shikojnë derën duke pritur çfarë do të ndodhë më pas. Në këtë dhomë, përjashtimi nuk është një gabim. Është një domosdoshmëri e mëvonshme. Sepse çdo listë që kërkon të bëhet e mbyllur, duhet të vendosë kufij. Dhe kufijtë, në histori, janë gjithmonë të padrejtë.
Historia shqiptare ka një dobësi të vjetër: dëshirën për të qenë e pastër. E rregullt. E numëruar. Si një regjistër kishe ku çdo emër është në vendin e vet dhe çdo firmë ka bojën e vet. Por historia e vërtetë nuk shkruhet kështu. Ajo shkruhet me nxitim, me pasiguri, me interesa—dhe shpesh rishkruhet më shumë sesa shkruhet. Kështu ndodhi edhe me listën e firmëtarëve të Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë. Në fillim ishte një akt. Një moment. Një vendim i marrë në një dhomë ku askush nuk mendonte për tekstet shkollore, por për mbijetesën e një kombi. Burrat që u mblodhën në Vlorë nuk erdhën për të lënë firmën në histori. Ata erdhën për të krijuar historinë. Disa firmosën. Disa përfaqësuan. Disa munguan fizikisht, por ishin aty politikisht. Askush nuk numëroi. Numërimi erdhi më vonë. Në rastin e Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë, delegatët që morën pjesë në aktin e firmosjes nuk ishin njerëz të rastësishëm. Përkundrazi, shumica dërrmuese e tyre ishin figura me formim të mirë: administratë osmane, arsimtarë, klerikë, tregtarë të kulturuar apo intelektualë të kohës. Emra si Ismail Qemali, Luigj Gurakuqi apo Lef Nosi janë dëshmi e qartë e këtij niveli.
Në kohën e konsolidimit të shtetit shqiptar, sidomos gjatë periudhës së Ahmet Zogu, historia u kthye në një mjet ndërtimi institucional. Ajo duhej të ishte e qartë, e mësueshme, e padiskutueshme. Një komb i ri nuk mund të jetojë gjatë në mjegull. Dhe kështu, kompleksiteti i Vlorës u shndërrua në një formulë: një numër, një listë, një rend. Por historia nuk i bindet rendit aq lehtë. Sepse ndërsa disa figura u futën në listë për të përfaqësuar ekuilibra krahinorë, fetarë dhe politikë, disa të tjera u lanë jashtë jo për mungesë roli, por për mungesë vendi në narrativën që po ndërtohej. Përjashtimi nuk ishte gjithmonë harresë; shpesh ishte zgjedhje. Shteti shqiptar, i brishtë dhe i pasigurt në vitet e para, kishte nevojë për rend. Dhe rendi fillon gjithmonë me lista. Në kohën e Ahmet Zogut, historia nisi të vishej me uniformë: duhej të kishte etër themelues, duhej të kishte një panteon, duhej të kishte një numër. Jo shumë i madh që të mos shpërndahej merita, jo shumë i vogël që të mos dukej i varfër. Dhe kështu, diku mes dokumentit dhe nevojës, u kristalizua ideja e “40 firmëtarëve”. Nuk ishte një mashtrim. Ishte një përzgjedhje. U zgjodhën figura që përfaqësonin një Shqipëri të balancuar: veri e jug, myslimanë e të krishterë, qytet e malësi. Një tablo e bukur, pothuajse pedagogjike. Por si çdo tablo e bukur, ajo kishte hequr rrudhat.
Pastaj erdhi një regjim që nuk i donte rrudhat—por as tablotë e gatshme. Regjimi i Enver Hoxhës nuk e mori historinë ashtu siç ishte. Ai e mori dhe e rimodeloi. Jo duke e rrëzuar krejt, por duke e riformatuar. Lista e firmëtarëve nuk u zhduk. Ajo u zgjerua në mënyrë të padukshme. U rrethua nga figura që nuk kishin firmosur, por që duhej të ishin aty—të paktën simbolikisht. Figura që sillnin me vete pushkën, kryengritjen, gjakun. Figura që e bënin pavarësinë të dukej jo si një akt diplomatësh, por si një shpërthim popullor. Kështu ndodh që pranë tavolinës së Vlorës fillojnë të qëndrojnë hijet e burrave që nuk kanë qenë aty. Isa Boletini bëhet pothuajse i pandashëm nga akti, edhe pse historia nuk e vendos në rreshtin e firmëtarëve klasikë. Bajram Curri dhe Azem Galica afrohen simbolikisht, si për të dëshmuar se pavarësia nuk ishte vetëm një firmë, por një luftë. Dhe kjo nuk është rastësi. Regjimi kishte nevojë për një vijë të drejtë: nga pushka te shteti, nga shteti te revolucioni, nga revolucioni te pushteti i tij. Historia duhej të ishte një rrugë që të çonte aty ku ai ndodhej.
Na erdhi një epokë tjetër, që nuk donte rend, por drejtim. Në kohën e Enver Hoxhës, e njëjta ngjarje u rishkrua me një logjikë krejt tjetër. Nuk mjaftonte më të tregohej se Shqipëria ishte themeluar; duhej të tregohej se ajo ishte “çliruar” në mënyrë të vazhdueshme nga vetvetja e saj e vjetër. Dhe këtu lista fillon të lëvizë. Disa figura zmadhohen derisa dalin jashtë kornizës së dokumentit. Disa të tjera afrohen më shumë nga sa kanë qenë ndonjëherë në kuptimin strikt historik. Figura si Isa Boletini ose Bajram Curri nuk janë më thjesht pjesëmarrës të një kohe—bëhen ura simbolike mes kryengritjes dhe shtetit. Në këtë fazë, lista nuk është më një dokument. Është një tregim moral. Dhe tregimi moral ka gjithmonë një rrezik: ai nuk pyet çfarë ka ndodhur, por çfarë duhet të kishte ndodhur. Në epokën e Enver Hoxhës, ky proces u bë edhe më i sofistikuar. Historia nuk ishte më vetëm kujtesë kombëtare; ajo ishte edhe edukim ideologjik. Dhe edukimi kërkon thjeshtësi. Në këtë fazë, disa figura u zmadhuan për t’iu përshtatur narrativës së “popullit në luftë”. Të tjera u zbehën sepse përfaqësonin elita që nuk përshtateshin me modelin e ri. Dhe disa u zhvendosën në një zonë të mjegullt, ku nuk ishin as të mohuar, as të theksuar. Kështu ndodh që përjashtimi bëhet më i rrezikshëm kur nuk është i dukshëm. Sepse nuk të thotë “nuk ekziston”, por “nuk është i rëndësishëm”. Dhe në këtë proces, lind një paradoks i çuditshëm: sa më shumë përpiqemi ta bëjmë historinë të saktë, aq më shumë ajo humb nga e vërteta e saj e gjallë.
Por ndërsa disa hynin në histori pa firmë, të tjerë dilnin prej saj pa zhurmë. Elitat që kishin lidhje me diplomacinë, me administratën osmane, me botën perëndimore, filluan të zbehen. Jo sepse nuk kishin qenë aty, por sepse nuk i shërbenin më tregimit të ri. Historia nuk i përjashtoi—ajo i uli zërin. Dhe kështu lista nuk ishte më një dokument. Ishte një filtër. Një nga arsyet e asaj liste firmëtarësh mjaft të crregullt, është përpilimi nxituar. Një arsye tjetër e verifikueshme është dobësia e madhe në mënyrën e të shkruajturit në gjuhën shqipe nga debutuesit. Në fund të fundit procesi i ngjante më tepër një votimi, pavarësisht se shumica e firmëtarëve ishin pro pothuajse me një zë te vetëm. Kështu që cdo votim ka edhe pjesën e votave të dëmtuara as pro, as kunder. Aq e crregullt është ajo listë, sa edhe një hetues i mirfilltë, nuk besoj se do të verifikonte saktë me tepër se gjysmën e tyre. Të tjerët do të etiketoheshin të mundshëm.
Por këtu qëndron edhe ironia më e thellë: historia që ne mësojmë si një listë e mbyllur, në fakt është një proces i hapur përjashtimesh të njëpasnjëshme. Dhe çdo përjashtim na tregon më shumë për ata që shkruan historinë më vonë, sesa për ata që e jetuan atë moment. Sepse në Vlorën e 1912-ës nuk kishte një “listë të 40-ve”. Kishte një vendim. Një rrezik. Një akt të pakthyeshëm. Lista erdhi më vonë—kur vendimi tashmë ishte kthyer në kujtim, dhe kujtimi kërkonte rend. Në shkollë, kjo histori u bë edhe më e thjeshtë. Fëmijët nuk mësonin më për paqartësitë, për përfaqësimet, për mungesat. Ata mësonin një numër. Një listë. Një rend. Sepse arsimi nuk duron dyshimin. Dhe ideologjia nuk e lejon.
E vërteta është më pak e rregullt dhe më e ndershme: në Vlorë nuk kishte një listë të përkryer. Kishte një moment të përkryer në papërsosmëri. Një akt që nuk kishte nevojë për 40 emra për të qenë i madh. Por ne, që erdhëm më vonë, nuk u kënaqëm me madhështinë. Deshëm edhe rregullin. Dhe kur historia nuk na e dha, ne ia dhamë vetë. Në fund, ndoshta pyetja nuk është kush u përjashtua, por pse ne kemi nevojë për lista që përjashtojnë. Sepse lista na jep siguri. Historia jo. Dhe mes këtyre të dyjave, kombet zakonisht zgjedhin sigurinë.
Në fund, ndoshta e vërteta më e pakëndshme është kjo: Shqipëria nuk ka pasur kurrë një listë të vetme firmëtarësh. Ka pasur vetëm një moment, dhe shumë mënyra për ta bërë atë moment të tregueshëm. Dhe historia, si gjithmonë, nuk është ajo që ka ndodhur në Vlorë. Është ajo që ne kemi vendosur të besojmë për Vlorën.
