Llazar Syziu
Historia nuk është një gjykatë morale; është një terren i pabarabartë ku fiton ai që ka më shumë forcë, jo domosdoshmërisht më shumë të drejtë. Dhe në këtë terren të ashpër, Shqipëria provoi dy herë të bëhej shtet: një herë për të lindur dhe një herë për t’u bërë moderne. Në krye të këtyre dy përpjekjeve qëndruan dy figura që nuk ngjajnë me njëra-tjetrën, por që ndahen nga i njëjti fat: Ismail Qemali dhe Fan Noli. I pari ishte një diplomat i vjetër i Perandorisë Osmane, një burrë që dinte të priste. I dyti ishte një prift me shpirt revolucionari, një njeri që nuk dinte të priste. Dhe historia, si zakonisht, u tregua më e ashpër me të dytin.
Historia shqiptare e fillimshekullit XX është një histori përpjekjesh të mëdha mbi një truall të brishtë. Në këtë kuptim, krahasimi midis qeverisë së Ismail Qemalit dhe asaj të Fan Nolit nuk është thjesht një krahasim midis dy figurave politike, por midis dy realiteteve ekzistenciale: lindjes së shtetit dhe përpjekjes për ta transformuar atë. Të dyja dështuan, por jo për të njëjtat arsye. Dhe pikërisht këtu qëndron domethënia e tyre historike. Qeveria e dalë nga Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë ishte, në thelb, një akt vullneti. Shqipëria e vitit 1912 nuk ishte një shtet në kuptimin klasik të fjalës: nuk kishte administratë, nuk kishte ushtri, nuk kishte financa dhe, mbi të gjitha, nuk kishte kontroll real mbi territorin. Ajo që ekzistonte ishte ideja e shtetit. Dhe kjo ide u përplas menjëherë me realitetin brutal të politikës ndërkombëtare, ku fatet e saj u vendosën në tryezat e Konferencës së Londrës 1912–1913. Në këtë kontekst, qeveria e Vlorës ishte më shumë një simbol sesa një mekanizëm funksional. Ajo përfaqësonte lindjen e Shqipërisë, por jo konsolidimin e saj. Në planin e brendshëm, kjo qeveri nuk arriti të shndërrohej në autoritet real. Shqipëria mbeti një mozaik krahinash, ku pushteti lokal shpesh ishte më i fortë se ai qendror. Në planin ndërkombëtar, ajo ishte e varur nga vullneti i Fuqive të Mëdha, të cilat e njohën Shqipërinë, por njëkohësisht e kufizuan sovranitetin e saj duke i imponuar forma kontrolli nga jashtë. Pra, ekzistenca e saj ishte e kushtëzuar: ajo ekzistonte, por nuk sundonte.
Kur Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë u bë në Vlorë, ajo nuk ishte një akt i një shteti, por i një shprese. Shqipëria nuk ekzistonte ende si realitet; ajo ishte një ide që kërkonte trup. Qeveria e Ismail Qemalit nuk kishte administratë, nuk kishte ushtri, nuk kishte para. Kishte vetëm një flamur dhe një besim të brishtë se Europa do ta pranonte këtë krijesë të re politike. Por Europa nuk beson në ideale; ajo beson në interesa. Në tryezat e Konferencës së Londrës 1912–1913, Shqipëria nuk u trajtua si një komb, por si një problem. Ajo u njoh, por njëkohësisht u vendos nën tutelë. Fuqitë e Mëdha i dhanë një princ të huaj, sikur t’i thoshin: “Ju mund të ekzistoni, por jo të vendosni vetë.” Ishte një pavarësi me kushte, një sovranitet i mbikëqyrur. Dhe megjithatë, Qemali kishte bërë të pamundurën: kishte krijuar një fakt. Ai nuk e ndërtoi shtetin, por e detyroi botën ta merrte në konsideratë. Ishte pak, por në historinë shqiptare të asaj kohe, ishte gjithçka.
Dymbëdhjetë vjet më vonë, skena ndryshon, por drama mbetet. Shqipëria ekziston tashmë si shtet; ajo është anëtare e Lidhjes së Kombeve. Ka kufij, ka institucione, ka një lloj rendi. Por është një shtet i lodhur, i kapur nga interesa lokale dhe nga një elitë që e sheh pushtetin si pronë. Në këtë Shqipëri hyn Fan Noli, jo si administrator, por si reformator. Ai nuk do ta krijojë shtetin; ai do ta ndryshojë atë. Revolucioni i tij, i lindur nga Revolucioni i Qershorit 1924, është një përpjekje për ta kthyer Shqipërinë nga një vend i bejlerëve në një shtet qytetar. Por Noli bën një gabim që idealistët e bëjnë shpesh: ai mendon se një vend mund të ndryshojë me dekret. Ai harron se strukturat shoqërore nuk rrëzohen me fjalime, por me kohë — dhe ndonjëherë me dhunë. Ai nuk ka ushtri të fortë, nuk ka para, nuk ka aleatë. Ka vetëm ide. Dhe idetë, në Ballkanin e viteve ’20, janë një luks që pak kush mund ta përballojë. Ndërkohë, kundërshtarët e tij nuk humbin kohë. Ata nuk flasin për reforma; ata organizohen. Dhe mbi të gjitha, ata kërkojnë ndihmë jashtë. Në këtë lojë, Ahmet Zogu tregohet më realist se Noli. Ai e kupton atë që Qemali e kishte kuptuar më herët: në Shqipëri, pushteti nuk fitohet vetëm brenda kufijve të saj. Kështu, qeveria e Nolit bie shpejt, pothuajse pa rezistencë. Jo sepse ishte e gabuar në qëllimet e saj, por sepse ishte e dobët në mjetet e saj. Dhe këtu historia mbyll rrethin e saj ironik.
Qeveria e Fan Noli nuk kishte nevojë të shpallte shtetin; ai ekzistonte tashmë si entitet juridik dhe ishte pjesë e Lidhjes së Kombeve. Problemi i saj nuk ishte lindja, por drejtimi. E ardhur nga Revolucioni i Qershorit 1924, kjo qeveri synonte të transformonte Shqipërinë nga një strukturë tradicionale në një shtet modern, me reforma të thella politike, ekonomike dhe shoqërore. Por këtu fillon tragjedia e saj. Ndryshe nga Qemali, që kishte përballë një boshllëk institucional, Noli kishte përballë një realitet të formuar, por të papajtueshëm me projektin e tij. Elitat tradicionale, pronarët e mëdhenj dhe strukturat lokale të pushtetit nuk ishin gati të pranonin ndryshime radikale. Për më tepër, qeveria e tij nuk arriti të sigurojë mbështetje ndërkombëtare. Në një kohë kur politika e jashtme përcaktonte shpesh fatet e vendeve të vogla, mungesa e aleatëve ishte fatale. Kundërshtarët e tij, të lidhur me Ahmet Zogun, gjetën mbështetje jashtë vendit dhe e përmbysën atë brenda pak muajsh.
Këtu qëndron dallimi thelbësor midis dy qeverive. Qeveria e Vlorës dështoi sepse Shqipëria nuk ishte ende një shtet i vërtetë. Qeveria e Nolit dështoi sepse Shqipëria nuk ishte ende një shoqëri e gatshme për shtetin që ai imagjinonte. E para luftoi për ekzistencën fizike të shtetit; e dyta për cilësinë e tij politike dhe morale. Megjithatë, të dyja kanë një vlerë të përbashkët: ato tregojnë kufijtë e vullnetit politik përballë realitetit. Qemali dështoi sepse Shqipëria nuk ishte ende një shtet. Noli dështoi sepse Shqipëria nuk ishte ende një shoqëri moderne. Njëri kishte realitetin kundër vetes; tjetri kishte kohën kundër vetes. Historia nuk është vetëm produkt i ideve, por edhe i kushteve konkrete. Qemali kishte idenë e shtetit, por jo mjetet për ta ndërtuar atë. Noli kishte projektin e reformës, por jo bazën shoqërore për ta mbështetur atë. Në të dy rastet, vizioni u përplas me një realitet që nuk ishte gati ta përballonte.
Në përfundim, nëse do të duhej të përkufizonim me një fjali fatin e këtyre dy qeverive, mund të themi: njëra ishte shumë përpara kohës së saj në aspektin e guximit historik, tjetra shumë përpara kohës së saj në aspektin e mendimit politik. Dhe historia, që rrallë fal, i rrëzoi të dyja — jo sepse ishin të gabuara, por sepse Shqipëria e atyre viteve nuk ishte ende ajo që ato kërkonin të ishte. Të dy mbeten figura tragjike. Qemali si njeriu që ndezi një dritë në errësirë, por nuk pati kohë ta mbajë ndezur. Noli si njeriu që pa një dritë më të madhe, por në një vend që ende nuk kishte mësuar të shihte. Historia shqiptare nuk i rrëzoi sepse ishin të vegjël. I rrëzoi sepse ishin, në mënyra të ndryshme, shumë më të mëdhenj se Shqipëria e kohës së tyre.
