| Llazar Syziu |
Historia ka një ves të çuditshëm: ajo nuk i pëlqen përjashtimet. Kur një popull bindet se tragjedia e tij është unike, zakonisht mjafton të hapësh arkivat e një vendi tjetër për të kuptuar se njerëzimi ka përsëritur të njëjtat gabime me gjuhë të ndryshme. Edhe Shqipëria komuniste nuk bën përjashtim. Historia nuk gjykon vetëm atë që ndodhi. Ajo gjykon edhe hendekun midis asaj që u tha dhe asaj që u bë. Dhe pikërisht në këtë hendek, më shumë sesa në çdo statistikë apo proces gjyqësor, fshihet një nga paradokset më të mëdha të Shqipërisë së Enver Hoxhës. Është bërë pothuajse zakon që spastrimet politike të periudhës së Enver Hoxhës të paraqiten si një fenomen krejtësisht shqiptar, sikur ato të kishin lindur në ndonjë zyrë të Komitetit Qendror në Tiranë. Kjo është një mënyrë e thjeshtë për të shkruar histori, por jo domosdoshmërisht një mënyrë e saktë. Shqipëria nuk shpiku mekanizmin që e shndërronte gabimin profesional në devijim ideologjik. Nuk ishte një fenomen ekskluzivisht shqiptar. Revolucionet kanë një prirje të njohur: sa më shumë besojnë se zotërojnë të vërtetën absolute, aq më pak tolerojnë dyshimin. Revolucioni Francez, që nisi duke shpallur të drejtat e njeriut, përfundoi te gijotina. Revolucioni Rus, që premtoi çlirimin e proletariatit, prodhoi spastrimet e Stalinit. Shqipëria nuk shpiku këtë mekanizëm; ajo e adoptoi dhe, në shumë drejtime, e çoi deri në skajin e tij më konsekuent. Ajo e trashëgoi atë nga një kulturë politike shumë më e gjerë, e ndërtuar në Bashkimin Sovjetik dhe e riprodhuar, me variante të ndryshme, në pjesën më të madhe të botës socialiste. Kjo nuk e zvogëlon përgjegjësinë e regjimit shqiptar. Përkundrazi, e vendos atë në kontekstin e duhur. Historia nuk është gjykatë morale; ajo është krahasim. Dhe krahasimi na mëson më shumë sesa indinjata.
Në Bashkimin Sovjetik të Stalinit, revolucioni nuk konsiderohej një fitore e përfunduar, por një fortesë e rrethuar. Sa më shumë ndërtohej socializmi, aq më shumë thuhej se armiqtë do të përpiqeshin ta shkatërronin atë. Në këtë logjikë, çdo problem ekonomik, çdo dështim industrial dhe çdo debat politik mund të merrte menjëherë një kuptim tjetër. Një makinë që prishej nuk ishte domosdoshmërisht pasojë e teknologjisë së dobët; mund të ishte rezultat i sabotimit. Një plan prodhimi që nuk realizohej nuk ishte vetëm gabim organizativ; mund të ishte provë e veprimtarisë armiqësore. Procesi i Shakhtyt në vitin 1928 është një nga shembujt më domethënës. Inxhinierë, teknikë dhe specialistë u akuzuan se kishin dëmtuar me qëllim industrinë sovjetike. Shumë prej tyre përfunduan në burg ose para skuadrave të pushkatimit. Sot, edhe shumë studiues rusë pranojnë se procesi kishte një funksion politik: të krijonte bindjen se dështimet nuk buronin nga vetë sistemi, por nga armiqtë e tij. Ky është një mekanizëm që historia e njeh mirë. Çdo pushtet ka nevojë për përgjegjës. Dallimi është se në demokraci përgjegjësia zakonisht kërkohet te politika, ndërsa në regjimet ideologjike ajo kërkohet te armiku. Është një ndryshim i vogël në dukje, por me pasoja të mëdha. Spastrimet e mëdha të viteve 1936–1938 e çuan këtë logjikë në ekstrem. Figura si Bukharini, Zinovievi dhe Kamenevi, njerëz që kishin qenë ndër ndërtuesit e revolucionit bolshevik, u shpallën papritur tradhtarë. Në ushtri, marshalë të njohur si Mihail Tukaçevski u ekzekutuan si komplotistë. Historia sovjetike u rishkrua me një shpejtësi që vetëm pushteti absolut mund ta imponojë. Heroi i djeshëm bëhej armiku i sotëm dhe emri i tij zhdukej nga fotografitë, librat dhe kujtesa zyrtare.
Nëse Bashkimi Sovjetik përdori aparatin shtetëror për të ndërtuar këtë mekanizëm, Kina e Maos zgjodhi një rrugë tjetër. Gjatë Revolucionit Kulturor nuk mjaftonte që shteti të dënonte; duhej që shoqëria të merrte pjesë në dënim. Gardat e Kuqe nuk ishin vetëm organizata rinore; ato u shndërruan në instrumente të një revolucioni që kërkonte të gjykonte jo vetëm veprimet, por edhe mendimet. Profesorët u detyruan të mbanin tabela poshtëruese në qafë. Shkrimtarët u dërguan në fshat për “riedukim”. Një kritikë ndaj politikës ekonomike nuk interpretohej si debat profesional, por si provë e infiltrimit borgjez. Peng Dehuai, një nga komandantët më të respektuar të ushtrisë kineze, nuk u dënua sepse humbi një betejë; ai u godit sepse guxoi të vinte në dyshim pasojat e “Hapit të Madh Përpara”. Liu Shaoçi, President i Republikës Popullore të Kinës, përfundoi i poshtëruar dhe vdiq në izolim. Ironia e historisë është se pak vite më vonë, i njëjti shtet që e kishte shpallur tradhtar e rehabilitoi zyrtarisht. Këto rehabilitime nuk janë një detaj administrativ. Ato tregojnë se edhe regjimet që kishin ndërtuar akuzat pranuan më vonë se një pjesë e tyre nuk mund të mbroheshin më as politikisht, as juridikisht.
Shqipëria ndoqi të njëjtën logjikë, por në një shkallë tjetër. Vendi ishte i vogël, elita politike ishte e kufizuar dhe izolimi ndërkombëtar ishte shumë më i madh. Kjo e bënte çdo spastrim më të dukshëm. Kur largohej një ministër në Bashkimin Sovjetik, aparati kishte dhjetëra zëvendësues. Kur largohej një drejtues në Shqipëri, shpesh humbte një pjesë e konsiderueshme e përvojës administrative të vendit. Regjimi komunist shqiptar e ndërtoi legjitimitetin e vet mbi një moral politik të qartë: Partia nuk ishte vetëm organizata që qeveriste shtetin; ajo ishte shkolla që edukonte njeriun e ri. Në librat, raportet dhe fjalimet e Enver Hoxhës përsëritej vazhdimisht se gabimi nuk duhej fshehur, por pranuar; se kritika dhe autokritika ishin armët më të forta të revolucionit; se shoku që gabonte nuk duhej braktisur, por ndihmuar të ngrihej përsëri. Ishte një vizion që, në letër, dukej pothuajse pedagogjik. Revolucioni nuk premtonte vetëm të ndërtonte fabrika dhe hidrocentrale; ai premtonte të ndërtonte edhe karaktere. Por historia, si zakonisht, nuk u mjaftua me teorinë. Kur historiani shfleton dokumentet e regjimit, ai ndesh dy Shqipëri. Njëra është ajo e fjalimeve, ku gabimi trajtohet si dobësi njerëzore dhe autokritika paraqitet si rruga drejt përmirësimit. Tjetra është Shqipëria e vendimeve politike, ku i njëjti gabim mund të shndërrohej brenda natës në tradhti, në komplot ose në veprimtari armiqësore. Midis këtyre dy Shqipërive nuk qëndron vetëm një kontradiktë teorike; qëndrojnë qindra jetë të thyera. Një inxhinier mund të gabonte në një projekt. Një agronom mund të parashikonte gabim rendimentin. Një drejtor fabrike mund të mos realizonte planin. Në çdo vend të botës këto janë gabime pune. Në Shqipërinë e asaj kohe ato mund të mbeteshin të tilla, por mund të bëheshin edhe diçka shumë më e rëndë: mungesë vigjilence, dobësi ideologjike, ndikim borgjez ose, në fund të zinxhirit, veprimtari armiqësore.
Viti 1948 ishte prova e parë e madhe. Deri atëherë Koçi Xoxe ishte një nga njerëzit më të fuqishëm të regjimit. Ishte bashkëluftëtar, organizator dhe një nga arkitektët e shtetit të ri. Por mjaftoi që marrëdhëniet midis Moskës dhe Beogradit të ndryshonin që edhe biografia e tij të rishkruhej. Ai nuk ndryshoi brenda një nate; ndryshoi interpretimi politik i figurës së tij. Nga drejtues i lartë u kthye në armikun më të rrezikshëm të shtetit. Dënimi me vdekje nuk ishte vetëm fundi i një njeriu; ishte fillimi i një metode. Historia politike shpesh sillet si një teatër ku aktorët mbajnë të njëjtën fytyrë, por regjisorët ndryshojnë tekstin. Në Shqipërinë komuniste, ndryshimi i vijës politike mjaftonte që edhe protagonistët e djeshëm të shpalleshin fajtorë. Nuk ishte e nevojshme të ndryshonin faktet; mjaftonte të ndryshonte interpretimi i tyre. Në vitin 1956, pas Kongresit XX të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik, shumë vende socialiste filluan të diskutonin për kufijtë e pushtetit dhe për gabimet e së kaluarës. Në Shqipëri ndodhi e kundërta. Debati nuk u konsiderua shenjë pjekurie politike, por simptomë e një sëmundjeje ideologjike. Tuk Jakova, Bedri Spahiu dhe të tjerë nuk u kritikuan thjesht sepse mendonin ndryshe; ata u paraqitën si rrezik për vetë ekzistencën e Partisë. Kulmi i kësaj logjike u arrit pas vdekjes së Mehmet Shehut në vitin 1981. Brenda pak muajsh, një numër i madh drejtuesish të Ministrisë së Brendshme dhe aparatit shtetëror u akuzuan për komplot dhe tradhti. Kadri Hazbiu, Feçor Shehu, Llambi Ziçishti dhe të tjerë u pushkatuan, ndërsa familjet e tyre u internuan dhe u stigmatizuan. Në një sistem ku besnikëria ndaj udhëheqjes konsiderohej kriteri themelor politik, ndryshimi i vlerësimit për një individ mund të sillte kalimin e menjëhershëm nga statusi i drejtuesit të lartë në atë të armikut. Në një sistem ku Partia identifikohej me shtetin dhe shteti me kombin, çdo kritikë ndaj udhëheqjes merrte përmasa ekzistenciale.
Kjo ishte logjika që shpjegon edhe valët pasuese të spastrimeve. Prishja me Bashkimin Sovjetik solli ndëshkimin e atyre që konsideroheshin më pranë Hrushovit. Revolucioni kulturor i vitit 1967 nuk u kufizua në mbylljen e institucioneve fetare; ai goditi një mënyrë të të menduarit. Festivali i 11-të nuk u interpretua vetëm si një debat estetik, por si hyrja e “degjenerimit borgjez” në kulturën shqiptare. Në ushtri, mosmarrëveshjet profesionale mbi doktrinën ushtarake u shndërruan në akuza për puç. Në ekonomi, debatet mbi planifikimin përfunduan në procese për sabotim. Megjithatë, bilanci i përgjithshëm mbetet domethënës. Një numër i madh drejtuesish të lartë, artistësh, ushtarakësh, ekonomistësh dhe intelektualësh kaluan nga statusi i “bijve besnikë të Partisë” në atë të “armiqve të popullit”. Ky transformim ndodhi aq shpesh, sa vështirë të besohet se të gjithë ndryshuan njëkohësisht; më e besueshme është se ndryshoi mënyra se si pushteti i lexonte ata. Është e lehtë, pas shumë dekadash, të shohësh vetëm fundin tragjik të këtyre historive. Më e vështirë është të kuptosh mekanizmin që i prodhoi ato. Regjimi nuk funksiononte mbi logjikën e kompromisit. Ai funksiononte mbi bindjen se ekzistonte vetëm një vijë e drejtë politike. Kush largohej prej saj nuk ishte thjesht gabimtar; ai bëhej pengesë për historinë. Pikërisht këtu qëndron dallimi midis një shteti të zakonshëm autoritar dhe një sistemi ideologjik. Një diktaturë klasike kërkon bindje. Një regjim ideologjik kërkon besim. Dhe kur politika shndërrohet në besim, herezia bëhet më e rrezikshme sesa krimi. Heretiku nuk është armik sepse ka bërë diçka; është armik sepse mendon ndryshe.
Megjithatë, historia nuk duhet të shkruhet me emocione. Shqipëria e atyre viteve jetonte në një mjedis ndërkombëtar të jashtëzakonshëm. Lufta e Ftohtë nuk ishte metaforë akademike; ishte realitet politik. Vendi kishte kaluar pushtime, luftë civile, përplasje me Jugosllavinë, me Bashkimin Sovjetik dhe më vonë me Kinën. Udhëheqja e konsideronte vendin të rrethuar nga armiq të jashtëm dhe të brendshëm. Në këtë klimë, çdo dyshim interpretohej si çarje në murin mbrojtës të shtetit. Por pikërisht këtu lind pyetja që historia nuk mund ta shmangë: deri ku është e ligjshme mbrojtja e një sistemi politik dhe nga cili moment ajo shndërrohet në frikë nga çdo mendim ndryshe? Çështja që vazhdon të debatohet nga historiografia është nëse të gjitha proceset gjyqësore pasqyronin kërcënime reale apo nëse një pjesë e tyre u ndikua nga luftërat për pushtet, interpretimet ideologjike dhe mungesa e garancive të një drejtësie të pavarur. Çështja që ngre historiografia nuk është nëse këto mekanizma duhej të ekzistonin, por se deri në çfarë mase ato u zgjeruan përtej mbrojtjes së shtetit dhe u përdorën edhe për administrimin e mospajtimeve politike brenda sistemit. Përgjigjja nuk është e thjeshtë. Ka raste kur shtetet janë përballur me komplote reale. Ka raste kur shërbimet e huaja kanë ndërhyrë në politikën e vendeve të vogla. Do të ishte po aq ideologjike të mohohej çdo kërcënim sa edhe të pranohej pa diskutim çdo akuzë e ngritur nga regjimi. Prandaj, Shqipëria nuk ishte një ishull i shkëputur nga historia e shekullit XX. Ajo ishte pjesë e një bote ku revolucioni dhe pushteti shpesh u ngatërruan me njëri-tjetrin, ku besnikëria politike mori përparësi ndaj debatit profesional dhe ku gabimi administrativ, në rrethana të caktuara, mund të interpretohej si krim ideologjik. Por pikërisht krahasimi me Bashkimin Sovjetik dhe Kinën na ndihmon të shmangim dy tundime të rrezikshme: ta paraqesim Shqipërinë si një përjashtim absolut ose ta konsiderojmë atë thjesht një kopje të të tjerëve.
Pikërisht për këtë arsye historiografia bashkëkohore kërkon të shqyrtojë çdo proces më vete, duke dalluar provat nga propaganda dhe rrethanat reale nga interpretimet politike. Ndoshta ky është mësimi më i rëndësishëm që ofron kjo periudhë. Një sistem politik bëhet i brishtë jo vetëm kur nuk pranon gabimet, por edhe kur nuk arrin më të dallojë gabimin nga tradhtia. Në atë çast, kritika pushon së qeni instrument përmirësimi dhe shndërrohet në provë fajësie. Autokritika nuk është më ushtrim ndërgjegjeje; është rit për mbijetesë. Heshtja nuk është më virtyt; është formë vetëmbrojtjeje. Megjithatë, analiza historike nuk duhet të rrëshqasë në përgjithësime absolute. Do të ishte e pasaktë të thuhej se çdo gabim u trajtua si devijim politik ose se çdo kritikë përfundoi në ndëshkim. Institucionet zhvillonin analiza pune, shumë mangësi korrigjoheshin në rrugë administrative dhe një pjesë e konsiderueshme e jetës institucionale funksiononte mbi bazën e procedurave të zakonshme. Por kjo nuk e zhbën kontradiktën themelore. Mjafton që aparati të ruajë të drejtën për ta shndërruar, kur e konsideron të nevojshme, një gabim profesional në çështje politike, që marrëdhënia midis individit dhe pushtetit të marrë një karakter cilësisht të ndryshëm. Pra, historia nuk fiton asgjë nëse zëvendëson propagandën e djeshme me propagandën e sotme. Lufta e Ftohtë ishte një realitet. Shërbimet sekrete të fuqive të mëdha vepronin në të dy kampet. Përpjekjet për ndikim politik ekzistonin. Shqipëria kishte arsye të shqetësohej për sigurinë e saj, ashtu si edhe shtetet e tjera të vogla të kohës. Problemi nuk qëndron te ekzistenca e kërcënimeve, por te mënyra se si ato interpretoheshin dhe trajtoheshin. Kur çdo kritikë shihet si komplot dhe çdo dështim si sabotim, kufiri midis mbrojtjes së shtetit dhe mbrojtjes së pushtetit fillon të zbehet.
Historia e Shqipërisë komuniste nuk mund të reduktohet as në një kronikë suksesesh dhe as në një regjistër tragjedish. Ajo është historia e një shteti që ndërtoi institucione, industrializoi një vend të prapambetur dhe kërkoi të krijonte një shoqëri sipas një ideali revolucionar, por është njëkohësisht edhe historia e një pushteti që, në përpjekjen për të ruajtur unitetin absolut, e ngushtoi hapësirën e debatit deri në atë pikë sa mospajtimi u bë sinonim i armiqësisë. Pas prishjes me Jugosllavinë u goditën “titistët”. Pas prishjes me Bashkimin Sovjetik u goditën “revizionistët”. Pas Festivalit të Njëmbëdhjetë u goditën “liberalët”. Pas vdekjes së Mehmet Shehut u zbuluan “komplotistët”. Kjo tregon një kontradiktë të rëndësishme teorike. Në analizën materialiste, zhvillimi i shoqërisë kërkon debat mbi kontradiktat reale. Por kur çdo kritikë identifikohet me armiqësinë, vetë mekanizmi dialektik i zhvillimit fillon të kufizohet. Në vend që kontradiktat të analizohen, ato personalizohen; në vend që të diskutohen marrëdhëniet shoqërore, dënohen individët. Emërtimet ndryshonin sipas kohës, por mekanizmi mbetej pothuajse i njëjtë: problemi nuk paraqitej si pasojë e kufizimeve të sistemit, por si veprim i individëve që kishin devijuar nga vija e Partisë. Kjo krijonte një paradoks. Partia kërkonte: iniciativë, krijimtari, përgjegjësi. Por njëkohësisht: një iniciativë e pasuksesshme mund të interpretohej politikisht. Si rezultat, shumë drejtues preferonin: të mos merrnin rreziqe; të prisnin udhëzime nga lart; të ndiqnin me përpikëri direktivat. Në administratën publike ky fenomen njihet si: ‘’kulturë e shmangies së përgjegjësisë.’’. Dhe ndoshta këtu historia jep mësimin e saj më të thjeshtë. Asnjë regjim nuk rrëzohet sepse pranon gabimet. Përkundrazi, regjimet fillojnë të dobësohen kur gabimin e shohin si tradhti dhe kritikën si armik. Në atë moment, pushteti nuk humbet vetëm kundërshtarët; ai humbet edhe aftësinë për të korrigjuar vetveten. Dhe kur një sistem nuk korrigjon më vetveten, historia zakonisht fillon ta korrigjojë atë.
Çdo rend shoqëror krijon mekanizmat e vet për të ruajtur ekzistencën. Asnjë klasë sunduese, pavarësisht nëse mbështetet mbi pronën private apo mbi pronën shtetërore, nuk mund të mbijetojë pa ndërtuar një aparat politik që garanton riprodhimin e pushtetit të saj. Në këtë kuptim, historia e spastrimeve politike në Shqipërinë socialiste nuk mund të kuptohet vetëm si histori e individëve të dënuar; ajo duhet parë si shprehje e kontradiktave të vetë procesit të ndërtimit të shtetit socialist në kushtet e izolimit, të Luftës së Ftohtë dhe të përqendrimit të pushtetit politik. Në teori ekzistonte centralizmi demokratik. Ai parashikonte: diskutim të lirë para marrjes së vendimit; unitet pas marrjes së vendimit. Por me kalimin e viteve, vendimmarrja u përqendrua gjithnjë e më shumë në udhëheqjen e lartë. Si pasojë: shumë drejtues lokalë shmangnin dhënien e mendimeve që mund të interpretoheshin si kundërshtim. Kjo krijoi atë që studiuesit e administratës e quajnë: vetëcensurë institucionale. Në vend që problemet të raportoheshin hapur, shpesh ato zbukuroheshin. Regjimet ideologjike nuk kanë frikë vetëm nga armiku; ato kanë frikë edhe nga pasiguria. Dhe për ta zhdukur pasigurinë, kërkojnë të eliminojnë çdo zë që mund të krijojë dyshim. Por historia ka një ligj të vetin: dyshimi nuk zhduket duke heshtur njerëzit. Përkundrazi, ai grumbullohet në heshtje, derisa një ditë shpërthen me forcë më të madhe. Historia është më pak e thjeshtë se kaq. Ajo nuk njeh kopje të përsosura. Çdo vend i përshtat modelet sipas frikërave, traditave dhe rrethanave të veta. Shqipëria bëri pikërisht këtë. Ajo mori një model politik ndërkombëtar dhe e zbatoi në përmasat e saj. Pikërisht për këtë arsye, për ta kuptuar atë nuk mjafton të shohim vetëm Tiranën; duhet të shohim edhe Moskën dhe Pekinin. Vetëm atëherë fotografia bëhet e plotë dhe historia fillon të flasë me zërin e saj, jo me zërin e propagandës.
