A duhet të ketë kronikan në strukturat e misioneve paqeruajtëse?
Nga Nexhbedin Basha
Gazetar, major rezervë
Një pyetje që më mundon prej vitesh.
Nuk e ngre këtë çështje për ndonjë përfitim personal. Sot jam pensionist dhe nuk pres as detyrë, as privilegj. Por, si ushtarak që e kam prekur nga afër jetën e misioneve ndërkombëtare dhe si pjesëmarrës në një mision paqeruajtës gjatë periudhës janar–korrik 2012, kam një shqetësim që më rikthehet vazhdimisht:
Kush e shkruan historinë e një misioni ndërsa ai është duke u zhvilluar?
Ushtarakët shkojnë, kryejnë detyrën, përballen me vështirësi, bashkëpunojnë me kolegë nga vende të ndryshme dhe kthehen në atdhe. Raportet zyrtare dorëzohen, detyrat përfundojnë dhe kontingjentet ndërrohen. Por shumë nga ngjarjet, përvojat dhe dëshmitë njerëzore mbeten vetëm në kujtesën e atyre që kanë qenë pjesë e tyre.
Misionet tona paqeruajtëse nuk janë vetëm operacione ushtarake. Ato janë pjesë e historisë së Forcave të Armatosura të Republikës së Shqipërisë.
Prandaj, dokumentimi i tyre nuk duhet të mbetet vetëm në kujtesën e pjesëmarrësve, në nisma të rastësishme apo në raportet administrative. Ai duhet të marrë një formë të organizuar dhe institucionale.
Dikush mund të thotë: “Po pse pikërisht ty të ka mbetur të gjesh rrugëzgjidhje për këtë problem?”
Përgjigjja ime është e thjeshtë: çdo njeri që ka një mendim për të mirën e institucionit ku ka shërbyer, ka të drejtë dhe, pse jo, edhe detyrimin moral ta shprehë atë. Pastaj është detyrë e institucioneve ta vlerësojnë, ta analizojnë dhe të vendosin nëse ai mendim i shërben së ardhmes.
HISTORIA NUK DUHET TË MBETET PA SHKRUES
Që nga 9 shtatori 1996, kur Forcat e Armatosura shqiptare nisën angazhimin e tyre në Bosnje-Hercegovinë, Shqipëria ka krijuar një përvojë prej gati tri dekadash në misionet ndërkombëtare me një kontribut të veçantë si vend partnere dhe anëtare e Aleancës.
Deri në dhjetor të vitit 2024, në operacionet dhe misionet ndërkombëtare të drejtuara nga NATO, OKB-ja dhe Bashkimi Evropian kanë marrë pjesë gjithsej 8 998 ushtarakë shqiptarë.
Ky nuk është thjesht një numër.
Pas tij qëndrojnë dhjetëra kontingjente, komandantë të ndryshëm, sakrifica, situata të vështira, bashkëpunim me aleatët dhe mijëra përvoja njerëzore e profesionale.
Në Bosnje-Hercegovinë, për shembull, Shqipëria angazhoi 21 kontingjente dhe, në total, pjesëmarrja shqiptare në këtë mision ka përfshirë 1 473 ushtarakë.
Në Afganistan, vetëm në operacionin ISAF morën pjesë 3 041 ushtarakë shqiptarë, ndërsa përvoja shqiptare u shtri në Kabul, Herat, Mazar-e-Sharif, Kandahar dhe zona të tjera të këtij teatri të vështirë operacionesh.
Forcat tona kanë shërbyer gjithashtu në Irak, Çad, Gjeorgji, Mali, Kosovë, Letoni, Bullgari, Sudanin e Jugut, Detin Egje dhe në misione të tjera ndërkombëtare.
Por historia nuk ruhet vetvetiu.
Raportet zyrtare dokumentojnë detyrat dhe rezultatet. Ato janë të domosdoshme, por jo gjithmonë mund të pasqyrojnë gjithë jetën e një misioni: përvojën e kontingjentit, vështirësitë e shërbimit, bashkëpunimin me aleatët dhe dimensionin njerëzor të ushtarakut që shërben larg familjes dhe atdheut.
Raporti nuk është gjithmonë histori.
Dokumenti zyrtar evidenton detyrën e kryer.
Kronika ruan kujtesën e saj.
Një mision nuk është vetëm një urdhër operacional apo një statistikë.
Ai është edhe histori njerëzore, profesionale dhe kombëtare.
IDEJA IME NUK ËSHTË E SOTME
Kjo ide më rikthehet në kujtesë që nga viti 1996, kur punoja si gazetar në Shtypin Ushtarak.
Në atë kohë në Ministrinë e Mbrojtjes po përgatitej një urdhër që lidhej me median dhe rolin e saj në operacione, Shqipëria sapo kishte nisur angazhimin e saj në Bosnje-Hercegovinë.
Në projektin fillestar ishte hedhur ideja që, duke u mbështetur edhe në përvoja historike të luftërave të mëdha, të parashikohej në strukturën e misioneve një funksion i posaçëm: kronikani, ose, siç mund të quhej ndryshe, shkruesi i misionit.
Një person me përgjegjësi të përcaktuar për të dokumentuar jetën e kontingjentit.
Për arsye që nuk i njoh plotësisht, kjo ide u hoq.
Më vonë, në vitin 2012, kur shërbeja në strukturat e Bashkëpunimit Civilo-Ushtarak në Forcat Tokësore dhe diskutohej një projekt organik për misionet paqeruajtëse, me vëmendje të veçantë ndaj angazhimit në Afganistan, e hodha përsëri këtë ide.
Propozova që në strukturën e një kontingjenti të parashikohej një person përgjegjës për dokumentimin kronologjik të jetës së misionit.
Nuk ka shumë rëndësi se çfarë emri do të mbante ai funksion:
Kronikan.
Dokumentues i misionit.
Historian i kontingjentit.
Përgjegjës për dokumentimin dhe kujtesën historike.
Rëndësi ka funksioni: që dikush të ketë detyrë organike dhe përgjegjësi të përcaktuar për dokumentimin e përvojës së misionit.
Në atë kohë ideja ime u prit disi me shaka dhe, siç thuhet, u mbyt pa arritur të marrë frymë.
Por sot, pas përvojës së krijuar nga mijëra ushtarakë shqiptarë në misione ndërkombëtare, besoj se ajo meriton të rishikohet.
ÇFARË DO TË BËNTE KRONIKANI I MISIONIT?
Nuk po propozoj një detyrë ceremoniale, por një funksion me përgjegjësi konkrete.
Kronikani i misionit mund të mbante një ditar institucional të kontingjentit, ku të pasqyroheshin:
– përgatitja para nisjes në mision;
– përbërja dhe struktura e kontingjentit;
– drejtuesit dhe komandantët;
– detyrat kryesore të kryera;
– aktivitetet e përditshme me karakter jo të klasifikuar;
– bashkëpunimi me partnerët dhe aleatët;
-përvojat njerëzore dhe profesionale të ushtarakëve;
‘ ngjarjet më të rëndësishme;
veprimtaritë humanitare dhe marrëdhëniet me komunitetin;
– fotografi, filmime dhe materiale dokumentare të autorizuara;
– intervista me komandantë dhe pjesëtarë të kontingjentit;
– mësimet e nxjerra nga përvoja;
– një përmbledhje përfundimtare për arkivin e Forcave të Armatosura.
Natyrisht, çdo dokumentim do të respektonte rregullat e sigurisë, informacionin e klasifikuar dhe kufizimet që imponon natyra e operacioneve ushtarake.
Historia duhet të dokumentohet në kohën kur ajo po ndodh.
NJË PASURI PËR FORCAT E ARMATOSURA DHE PËR KOMBIN
Le të mendojmë për një çast.
Sikur çdo kontingjent shqiptar që ka shërbyer në Bosnje të kishte lënë një ditar të plotë të misionit…
Sikur çdo kontingjent në Afganistan të kishte dokumentuar përvojën e tij…
Sikur pjesëmarrësit në Irak, Çad, Gjeorgji, Mali, Kosovë dhe në misionet e tjera të kishin lënë pas një kronikë të organizuar…
Çfarë pasurie historike do të kishim sot!
Një pasuri për arkivat e ushtrisë.
Një burim për Akademinë e Forcave të Armatosura.
Një material studimor për pedagogët dhe studentët.
Një fond i çmuar për studiuesit e historisë ushtarake.
Një bazë për botime, monografi dhe studime shkencore.
Sepse brezi i ri i ushtarakëve duhet të dijë jo vetëm ku kanë shërbyer paraardhësit e tyre, por edhe çfarë kanë përjetuar dhe çfarë mësimesh kanë nxjerrë prej atyre misioneve.
Historia ushtarake nuk ndërtohet vetëm me urdhra, harta dhe statistika.
Ajo ndërtohet edhe me kujtesën e njerëzve.
NJË PROPOZIM PËR TË ARDHMEN
Kjo nuk është kritikë ndaj institucioneve dhe as pretendim se deri sot nuk është bërë asgjë. Janë realizuar botime dhe dokumentime në shtypin ushtarak, në gazetën “Ushtria”, revistën “Mbrojtja” dhe në botime të tjera. Por angazhimi gjithnjë e më i madh i Forcave tona të Armatosura në misione ndërkombëtare kërkon vijimësi dhe sistem, jo vetëm nisma individuale.
Prandaj, mendoj se është koha që kjo çështje të analizohet me seriozitet nga strukturat përkatëse të Forcave të Armatosura dhe të Ministrisë së Mbrojtjes.
Nuk po them se duhet patjetër të krijohet një post me emrin “Kronikan”. Emri mund të gjendet. Por misioni duhet të jetë i qartë:
Çdo kontingjent i madh ose çdo mision i rëndësishëm ndërkombëtar duhet të ketë një person ose strukturë përgjegjëse për dokumentimin historik dhe kronologjik të përvojës së tij.
Kjo përgjegjësi nuk duhet të kufizohet vetëm te kontingjentet. Edhe ushtarakët që kryejnë misione individuale në shtabet e NATO-s apo në struktura dhe detyra të tjera ndërkombëtare duhet të nxiten të dokumentojnë dhe të sjellin përvojën e tyre profesionale.
Kjo përvojë mund të pasqyrohet në përputhje me profesionin dhe funksionin organik që kanë kryer, duke evidentuar detyrat, vështirësitë dhe mësimet e nxjerra.
Ky funksion mund të lidhet me strukturat e komunikimit, të historisë ushtarake, të arkivave apo të marrëdhënieve publike. Por përgjegjësia duhet të jetë e përcaktuar.
Sepse ajo që nuk shkruhet sot, nesër mund të harrohet.
Një fjalë e popullit thotë: “Më mirë vonë se kurrë.”
A nuk është, pra, koha që kjo ide të rishikohet?
Vendimmarrja, natyrisht, u takon institucioneve përkatëse të dikasterit të mbrojtjes. Por, nisur nga përvoja e krijuar ndër vite dhe nga angazhimet që vazhdojnë, unë besoj se kjo çështje meriton një shqyrtim serioz.
Forcat e Armatosura të Republikës së Shqipërisë vazhdojnë edhe sot angazhimin e tyre në misione dhe operacione ndërkombëtare, si pjesë e Aleancës së Atlantikut të Veriut – NATO-s dhe në bashkëpunim me partnerët e saj.
Kjo do të thotë se misionet ndërkombëtare dhe angazhimi i ushtarakëve shqiptarë do të vazhdojnë edhe në të ardhmen.
Prandaj, nuk duhet të presim që të kalojnë edhe shumë vite të tjera për të krijuar një traditë të organizuar të dokumentimit të këtyre përvojave.
Misionet vazhdojnë. Brezat ndryshojnë. Kontingjentet ndërrohen. Por historia duhet të shkruhet.
Sepse ajo që dokumentohet sot, nesër bëhet kujtesë institucionale, burim studimi dhe pjesë e historisë së Forcave të Armatosura shqiptare.
Më mirë vonë se kurrë. Nëse kjo ide nuk u realizua dje, ndoshta është koha të shqyrtohet sot – për të mos u vonuar përsëri nesër.
HISTORIA E PAQES DUHET TË SHKRUHET
Mijëra ushtarakë shqiptarë kanë përfaqësuar Shqipërinë larg kufijve të saj.
Kanë shërbyer nën flamurin kombëtar dhe krahas ushtrive të vendeve aleate.
Kanë përballuar vështirësi, rreziqe dhe përgjegjësi.
Pas çdo kontingjenti qëndrojnë njerëz me përvoja që meritojnë të ruhen.
Prandaj, pyetja ime nuk është vetëm:
Kush po e shkruan historinë e misioneve tona paqeruajtëse?
Por edhe:
A po bëjmë sot mjaftueshëm që kjo histori të mos humbas nesër?
Unë besoj se përgjigjja duhet të jetë një zgjidhje institucionale.
Të dokumentosh një mision do të thotë të ruash përvojën e tij.
Të ruash përvojën do të thotë t’ia përcjellësh atë brezit tjetër.
Ata po shkruajnë historinë.
Dhe historia, që të mos humbasë, duhet shkruar dhe ruajtur.
2 shtator 2026
