Teuta Sadiku
Dashuria, si një nga përvojat më të hershme dhe më universale të qenies njerëzore, ka qenë vazhdimisht objekt i filozofisë, letërsisë dhe artit. Që nga mitet antike deri tek poetika moderne, ajo është konceptuar jo vetëm si ndjenjë, por edhe si mënyrë ekzistence, si kërkim për pavdekësi dhe si përpjekje për të kapërcyer kufijtë e kohës dhe të vdekjes. Në këtë kuptim, koncepti i përjetësisë në dashuri nuk lidhet domosdoshmërisht me kohëzgjatjen reale të saj, por me intensitetin shpirtëror dhe ontologjik që ajo krijon.
Në poezinë e Emi Krosi, dashuria shfaqet si një gjendje që lëviz midis trupit dhe metafizikës, midis dëshirës dhe transcendencës, midis erotikes dhe përjetësisë. Poetja nuk ndërton një dashuri abstrakte apo ideale në kuptimin romantik klasik, por një dashuri të mishëruar, të prekshme, ku trupi bëhet portë hyrëse drejt përjetësisë shpirtërore. Pikërisht këtu qëndron edhe origjinaliteti i poezisë së saj: në aftësinë për ta kthyer përvojën intime në një përvojë ekzistenciale.
Ky studim synon të analizojë konceptin e përjetësisë së dashurisë në poezinë e Krosit përmes disa rrafsheve: filozofik, ontologjik, estetik dhe kritik. Në këtë analizë do të mbështetemi edhe në konceptin heideggerian të së vërtetës si “zbulesë” (aletheia), si dhe në debatet moderne mbi raportin autor–tekst–lexues.
Dashuria në kërkim të përjetësisë
Koncepti i përjetësisë në dashuri është i pranishëm në pothuajse të gjitha qytetërimet njerëzore. Në mitologjitë e lashta, dashuria përfytyrohej si forcë që sfidonte vdekjen dhe kohën. Në traditën biblike, dashuria merr dimension sakral dhe shpirtëror, ndërsa në modernitet ajo shpesh shfaqet si tension midis dëshirës për pavdekësi dhe vetëdijes për humbjen.
Në poezinë e Krosit kjo ide përjetohet si një nevojë ekzistenciale:
“të kam pritur
deri në thellësitë e përndezjes sime”
Pritja këtu nuk është vetëm pritje fizike e tjetrit, por gjendje ontologjike. Qenia femërore ekziston përmes mungesës dhe dëshirës për bashkim. Dashuria bëhet mënyrë për të mbushur boshësinë ekzistenciale dhe për t’i dhënë kuptim vetë qenies.
Po kështu, vargjet:
“Të paktën mos harresën ma ler,
hajmali”
e lidhin dashurinë me kujtesën. Kujtesa bëhet forma më e afërt e përjetësisë. Edhe kur dashuria rrezikon të humbasë, subjekti lirik kërkon të mbijetojë përmes gjurmës së saj.
Erotika dhe transcendenca e trupit
Një nga tiparet më të rëndësishme të poezisë së Emi Krosi është mënyra sesi erotika nuk mbetet vetëm në nivelin fizik, por ngrihet në një dimension metafizik. Në shumë poezi, trupi nuk është thjesht objekt dëshire; ai është medium përmes të cilit arrihet transcendenca.
Kjo shfaqet qartë në vargjet:
“Sa herë më mbështillesh,
rreth meje si kulpër,
nën lakuriqësitë e mia,
shqyhet mëkati i mishit dhe trupit,
…
trupëzohemi në eter.”
Këtu kemi një transformim poetik të trupit. Fillimisht kemi prekjen, mishin, sensualitetin, por më pas subjekti poetik kalon drejt “eterit”, pra drejt një hapësire jo materiale. Trupi nuk zhduket; ai sublimon. Dashuria shndërrohet në përvojë transcendente.
Në këtë pikë poezia e Krosit afrohet me konceptin filozofik të Martin Heidegger mbi zbulimin e qenies. Për Heidegger-in, e vërteta nuk është thjesht përfaqësim racional, por proces “çshfaqjeje”, proces ku thelbi zbulohet. Edhe tek Krosi dashuria nuk maskohet pas simboleve të errëta; ajo zbulohet në mënyrë të drejtpërdrejtë përmes trupit dhe ndjenjës.
Femra në poetikën e Krosit si subjekt i dëshirës
Një tjetër dimension i rëndësishëm në poezinë e Krosit është pozicionimi i femrës si subjekt aktiv i dashurisë dhe erotikes. Poezia shqipe tradicionale shpesh e ka paraqitur femrën si objekt adhurimi ose pritjeje. Ndërsa tek Krosi femra kërkon, zgjedh, dëshiron dhe shpall hapur pasionin e saj.
Vargu:
“Për një puthje,
botën do ta vras”
është një deklarim ekstrem i intensitetit emocional. Dashuria shfaqet si forcë dionisiake, që kapërcen normat morale dhe racionalitetin. Kjo e çliron figurën femërore nga kufizimet tradicionale dhe e vendos atë në qendër të përvojës poetike.
Po kështu:
“Asgjë nuk dua
veçse netë të purpurta
mbi gjoksin tënd leshtor”
krijon një poezi ku femra nuk fsheh dëshirën. Erotika nuk paraqitet si mëkat, por si afirmim i qenies.
Në këtë kuptim, poezia e Krosit mund të lexohet edhe në një këndvështrim feminist modern, sepse ajo e çliron zërin femëror nga heshtja dhe turpi tradicional.
Poezia dhe debati kritik modern
Një nga çështjet më interesante që ngre poezia e Krosit është raporti midis autorit, tekstit dhe interpretimit kritik. Kritika moderne ka kaluar nga leximi tradicional i veprës si shprehje e autorit, drejt leximeve që e shkëpusin tekstin nga biografia.
Roland Barthes, në esenë e tij të famshme “Vdekja e autorit”, argumenton se kuptimi i tekstit nuk kontrollohet më nga autori, por krijohet nga lexuesi.
Në këtë kontekst lind pyetja:
A duhet lexuar poezia e Krosit përmes jetës së saj personale, apo si tekst autonom?
Poezia duket sikur refuzon maskat dhe kodet e fshehta. Ajo është e drejtpërdrejtë, intime dhe e ekspozuar emocionalisht. Megjithatë, kjo nuk do të thotë se poezia është thjesht autobiografi. Përkundrazi, përvoja personale universalizohet dhe kthehet në përvojë kolektive njerëzore.
Prandaj, kritika nuk duhet të bjerë në reduktimin biografik të poezisë, as në patologjizimin e autores, siç ndodh shpesh në disa lexime paragjykuese të letërsisë erotike femërore.
Dashuria si estetikë e modernitetit
Marrëdhëniet njerëzore shpesh reduktohen në imazh dhe sipërfaqe, kurse poezia e Krosit rikthen dimensionin shpirtëror të dashurisë. Bukuria tek ajo nuk është vetëm fizike; ajo buron nga intensiteti emocional dhe nga drita e brendshme e qenies.
Vargjet:
“Një dashuri e dalë prej lirisë,
liri që kalon në tejdritën time”
e lidhin dashurinë me lirinë dhe ndriçimin shpirtëror. Kjo është arsyeja pse poezia e saj fiton dimension estetik modern: ajo bashkon erotiken me metafiziken, trupin me shpirtin, dëshirën me përjetësinë.
Dashuria tek Krosi nuk është thjesht ndjenjë romantike, është formë rezistence kundër boshësisë moderne dhe vetmisë ekzistenciale.
Poezia e Emi Krosi ndërton një koncept të dashurisë që lëviz midis sensualitetit dhe transcendencës. Përjetësia në poezinë e saj nuk paraqitet si pavdekësi abstrakte, por si intensitet i përvojës emocionale dhe shpirtërore.
Erotika tek Krosi nuk mbetet në nivelin fizik; ajo bëhet mënyrë zbulimi e qenies. Femra poetike nuk është objekt pasiv i dashurisë, por subjekt aktiv i dëshirës dhe i lirisë emocionale.
Në të njëjtën kohë, poezia e saj hap debate të rëndësishme mbi interpretimin kritik, raportin autor–tekst dhe kufijtë e leximit modern. Pikërisht kjo ndërthurje midis ndjeshmërisë poetike dhe dimensionit filozofik e bën krijimtarinë e saj një dukuri të rëndësishme në poezinë bashkëkohore shqipe.
Referenca
- Roland Barthes, La mort de l’auteur, në: Le Bruissement de la langue, Paris: Seuil, 1984.
- Martin Heidegger, koncepti i “aletheia”-s dhe i zbulimit të qenies.
- Bruce Fleming, What Literary Studies Could Be, and What It Is, University Press of America, 2008.
- Rita Felski, The Limits of Critique.
- Mark A. Wrathall, Heidegger and Unconcealment: Truth, Language and History, Cambridge University Press, 2010.
