Llazar Syziu
Ka regjime që ndërtojnë ura me gurë. Ka të tjera që ndërtojnë monumente me bronz. Regjimi i Enver Hoxhës ndërtoi diçka më të padukshme dhe më të qëndrueshme se të dyja: ndërtoi një kulturë politike ku gabimi nuk matej me pasojën që sillte, por me njeriun që e bënte. Në çdo sistem politik, mënyra se si trajtohen gabimet e njerëzve zbulon më shumë për natyrën e atij sistemi sesa vetë deklaratat e tij programore. Një regjim demokratik priret ta shohë gabimin si pjesë të procesit të të nxënit dhe të përmirësimit institucional, ndërsa një regjim autoritar rrezikon ta shndërrojë gabimin në provë të mungesës së besnikërisë. Shqipëria socialiste nuk përbënte përjashtim nga ky rregull. Në fjalimet dhe shkrimet e Enver Hoxhës gjenden vazhdimisht thirrje për të mos u trembur nga gabimet, për t’i analizuar ato dhe për t’i korrigjuar me frymë vetëkritike. Megjithatë, zhvillimet historike tregojnë se midis teorisë dhe praktikës ekzistonte shpesh një hendek i thellë. Asnjë rend shoqëror nuk mund të kuptohet vetëm nga ligjet që shpall ose nga parimet që shkruan në programet e tij. Thelbi i tij zbulohet në mënyrën se si i zbaton ato parime në praktikë. Historia nuk gjykon deklaratat, por marrëdhëniet reale që krijohen midis pushtetit dhe shoqërisë. Pikërisht për këtë arsye, qëndrimi i Enver Hoxhës ndaj gabimeve në punë përbën një fushë të rëndësishme analize: jo për të gjykuar moralisht një individ, por për të kuptuar funksionimin e një sistemi politik.
Në letër, gjithçka dukej e arsyeshme. Enver Hoxha përsëriste se njerëzit gabojnë, se nuk duhet të tremben nga gabimet, se Partia duhet t’i ndihmojë të korrigjohen. Ishte një ligjërim që, i lexuar pa njohur historinë, tingëllon pothuajse humanist. “Gabime njerëzit bëjnë”, shkruante ai, duke shtuar se Partia duhej t’u jepte dorën atyre që i pranonin. Vështirë të mos biesh dakord me një mendim të tillë. Në fund të fundit, qytetërimet kanë ecur përpara pikërisht sepse njerëzit kanë gabuar, kanë mësuar dhe kanë provuar përsëri. Por historia ka zakonin e keq të mos kënaqet me deklaratat. Ajo kërkon prova. Dhe provat tregojnë një realitet më të ndërlikuar. Enver Hoxha e konsideronte gabimin si një fenomen të pashmangshëm të veprimtarisë njerëzore. Në një nga fjalimet e tij ai shprehej: “Të mos u trembemi gabimeve dhe të mos i poshtërojmë ata që kanë bërë gabime dhe i njohin ato. Gabime njerëzit bëjnë, po njeriu është gjëja më e vlefshme në botë dhe Partia përpiqet deri në pikën e fundit që njerëzve që gabojnë t’u jepet dora dhe t’i ndreqin gabimet e tyre.” Ky formulim përfaqësonte një parim që, në plan teorik, përputhej me traditën leniniste të vetëkritikës: gabimi nuk duhej fshehur, por duhej pranuar dhe korrigjuar. Në planin teorik, udhëheqja e Partisë së Punës pohonte se gabimet ishin të pashmangshme gjatë ndërtimit të socializmit. Enver Hoxha deklaronte se njerëzit gabojnë dhe se Partia duhet t’i ndihmojë të korrigjojnë gabimet e tyre. Ky parim lidhej me konceptin leninist të kritikës dhe vetëkritikës, sipas të cilit një organizatë revolucionare forcohet duke analizuar dobësitë e veta dhe jo duke i fshehur ato. Në këtë kuptim, gabimi nuk paraqitej si shenjë tradhtie, por si pjesë e zhvillimit të praktikës revolucionare.
Në Shqipërinë socialiste nuk mjaftonte të dije se kishe gabuar. Duhej të dije edhe se kush do ta gjykonte gabimin tënd. Sepse midis gabimit dhe fajit ekzistonte një kufi i padukshëm, të cilin nuk e përcaktonte ligji, as logjika profesionale, por politika. Ishte një kufi që lëvizte sipas rrethanave dhe, mbi të gjitha, sipas nevojave të pushtetit. Ky qëndrim mbështetej në idenë se ndërtimi i socializmit ishte një proces i ri dhe i ndërlikuar. Kjo nënkuptonte se gabimet nuk përbënin domosdoshmërisht dështim, por një pjesë normale të përvojës së ndërtimit të një rendi të ri shoqëror. Në këtë këndvështrim, rëndësi kishte jo mungesa absolute e gabimeve, por aftësia për t’i identifikuar dhe korrigjuar ato. Po aq i rëndësishëm ishte edhe roli që Hoxha i atribuonte vetëkritikës. Në kulturën politike të Partisë së Punës së Shqipërisë, vetëkritika paraqitej si shenjë pjekurie ideologjike dhe besnikërie ndaj Partisë. Komunisti ideal nuk duhej të fshihte gabimet, por t’i pranonte publikisht dhe të nxirrte mësime prej tyre. Në teori, kjo synonte të krijonte një organizatë që përmirësohej vazhdimisht përmes kritikës dhe autokritikës. Një inxhinier mund të gabonte në një projekt. Një agronom mund të parashikonte gabim rendimentin. Një drejtor fabrike mund të mos realizonte planin. Në çdo vend të botës këto janë gabime pune. Në Shqipërinë e asaj kohe ato mund të mbeteshin të tilla, por mund të bëheshin edhe diçka shumë më e rëndë: mungesë vigjilence, dobësi ideologjike, ndikim borgjez ose, në fund të zinxhirit, veprimtari armiqësore.
Megjithatë, pikërisht këtu fillon kontradikta kryesore. Gabimi tolerohej vetëm për aq kohë sa Partia e konsideronte të paqëllimshëm dhe të korrigjueshëm. Sapo ai interpretohej si devijim ideologjik ose si mungesë besnikërie politike, nuk trajtohej më si gabim, por si kërcënim ndaj pushtetit. Kjo fjali përmbledh filozofinë politike të regjimit. Prandaj vetëkritika u bë një ritual kombëtar. Në teori ishte ushtrim ndërgjegjeje. Në praktikë ishte provë besnikërie. Njeriu nuk duhej vetëm të pranonte se kishte gabuar; duhej të pranonte edhe arsyen politike të gabimit. Nuk mjaftonte të kishe bërë një llogari të gabuar. Duhej të shpjegoje se si në atë llogari kishte depërtuar ndikimi i ideologjisë armike. Ky mekanizëm kishte një elegancë të ftohtë. Nuk të dënonte menjëherë. Fillimisht të ftonte të reflektosh. Pastaj të kërkosh falje. Pastaj të bësh autokritikë. Vetëm në fund vinte ndëshkimi. Dhe pikërisht kjo e bënte më të fortë: sepse ndëshkimi paraqitej si përfundim logjik i një procesi që vetë i dënuari dukej sikur e kishte pranuar. Ky ishte sekreti i sistemit. Ai nuk e mohonte ekzistencën e gabimit. Përkundrazi, e pranonte. Madje e konsideronte të pashmangshëm. Por nuk pranonte që gabimi të ishte thjesht njerëzor. Ai duhej gjithmonë të kishte një shpjegim politik.
Enver Hoxha e shprehte qartë filozofinë e tij kur paralajmëronte se durimi i Partisë kishte kufij dhe se, kur ata kapërceheshin, Partia bëhej e pamëshirshme. Fjalia është e shkurtër, por përmbledh gjithë mekanizmin e pushtetit. Fillimisht të jepet mundësia të korrigjohesh. Pastaj vendoset se nuk je korrigjuar. Dhe, në fund, pamëshirshmëria paraqitet si domosdoshmëri. Prandaj, në praktikë u krijua një dallim i fortë midis gabimeve profesionale dhe atyre që cilësoheshin politike. Një specialist mund të gabonte në organizimin e prodhimit, një inxhinier në projektim ose një administrator në planifikim, dhe teorikisht këto mund të korrigjoheshin. Por nëse i njëjti gabim interpretohej si rezultat i “liberalizmit”, “revizionizmit”, “mungesës së vigjilencës” ose “qëndrimeve armiqësore”, ai kalonte menjëherë nga fusha profesionale në atë politike. Historia shqiptare është plot me njerëz që e përjetuan këtë transformim. Shumë prej tyre nuk hynë në jetën publike si armiq. Përkundrazi, hynë si heronj të regjimit. Disa kishin luftuar për të, disa kishin ndërtuar institucionet e tij, disa kishin hartuar planet ekonomike, kishin komanduar ushtrinë ose kishin drejtuar kulturën. Megjithatë, pothuajse të gjithë kaluan të njëjtën rrugë: nga “kuadër i shquar” në “gabimtar”, nga “gabimtar” në “devijues”, nga “devijues” në “armik”. Ky nuk ishte paradoks. Ishte metoda. Historia e regjimit ofron shumë shembuj të kësaj logjike. Figura të rëndësishme të Partisë si Koçi Xoxe, Liri Belishova, Beqir Balluku, Abdyl Këllezi, Fadil Paçrami, Todi Lubonja apo Mehmet Shehu kaluan nga pozita të larta shtetërore në shpalljen si “armiq” ose “tradhtarë”. Në dokumentet zyrtare, fillimisht përmendeshin “gabimet”, por me kalimin e procesit ato shndërroheshin në “gabime të rënda politike”, “veprimtari armiqësore” ose “tradhti”. Në këtë mënyrë, kufiri midis gabimit dhe fajit politik mbetej në dorën e udhëheqjes.
Por analiza historike nuk ndalet te formulimet teorike. Ajo pyet se çfarë ndodhi në realitet. Këtu shfaqet kontradikta themelore. Ndërsa teoria e konsideronte gabimin një dukuri normale të veprimtarisë njerëzore, praktika institucionale e lidhte gjithnjë e më shumë atë me besnikërinë politike. Një gabim teknik nuk mbetej domosdoshmërisht teknik. Ai mund të interpretohej si shfaqje e dobësisë ideologjike, e mungesës së vigjilencës ose e ndikimit të forcave armiqësore. Kështu, analiza profesionale zëvendësohej nga analiza politike. Sepse pushteti absolut ka nevojë që gabimi të mos jetë kurrë vetëm gabim. Nëse ai do të mbetej profesional, do të zgjidhej nga specialistët. Nëse do të mbetej administrativ, do të korrigjohej nga administrata. Por kur gabimi shndërrohet në çështje politike, vetëm pushteti mund ta falë ose ta dënojë. Dhe kështu çdo problem, sado teknik të ishte, përfundonte në tavolinën e politikës. Në këtë pikë Shqipëria nuk ishte një përjashtim. Ajo ndiqte një traditë më të gjerë të sistemeve komuniste të shekullit XX, ku autokritika ishte njëkohësisht instrument edukimi dhe disipline. Dallimi ishte se Shqipëria e çoi këtë logjikë deri në skajet e saj më të ashpra, duke e bërë besnikërinë politike kriterin përfundimtar të çdo vlerësimi. Megjithatë, do të ishte e pasaktë të thuhej se çdo gabim përfundonte në ndëshkim. Në administratën shtetërore dhe në ekonomi kishte edhe raste kur gabimet profesionale korrigjoheshin pa pasoja të rënda politike. Problemi ishte mungesa e një kriteri të pavarur juridik për të përcaktuar se kur një gabim mbetej profesional dhe kur shndërrohej në çështje ideologjike. Ky vlerësim varej kryesisht nga interpretimi i udhëheqjes së Partisë.
Kjo kontradiktë nuk ishte vetëm shqiptare. Shumë regjime komuniste të shekullit XX përdorën të njëjtin mekanizëm. Bashkimi Sovjetik gjatë periudhës së Stalinit dhe Kina gjatë Revolucionit Kulturor e ngritën vetëkritikën në parim zyrtar, por shpesh ajo shërbente si faza e parë e një procesi ndëshkimi. Shqipëria ndoqi një model të ngjashëm, ku vetëkritika nuk garantonte domosdoshmërisht faljen, por mund të paraprinte përjashtimin, internimin ose dënimin. Ky transformim nuk ishte rastësor. Ai buronte nga vetë struktura e pushtetit. Kur një parti identifikohet me shtetin, ndërsa shteti identifikohet me të vërtetën historike, çdo kundërshtim ndaj vendimeve të saj rrezikon të paraqitet si kundërshtim ndaj vetë interesit shoqëror. Në këto kushte, gabimi nuk matet më sipas rezultateve konkrete të punës, por sipas marrëdhënies që individi ka me qendrën politike të pushtetit. Kjo është kontradikta dialektike e sistemit. Sa më shumë flitet për lirinë e kritikës brenda Partisë, aq më tepër kufizohet mundësia që kritika të prodhojë mendim të pavarur. Sa më shumë theksohet domosdoshmëria e korrigjimit të gabimeve, aq më shumë zgjerohen kompetencat e aparatit politik për të përcaktuar se cili gabim është i falshëm dhe cili konsiderohet armiqësor. Në këtë mënyrë, koncepti i gabimit humbet karakterin objektiv dhe fiton përmbajtje politike.
Megjithatë, do të ishte e padrejtë të thuhej se gjithçka ishte hipokrizi. Enver Hoxha besonte sinqerisht se një parti revolucionare nuk mund të mbijetonte pa disiplinë dhe pa vigjilencë ideologjike. Problemi nuk ishte mungesa e bindjes. Problemi ishte se, kur bindja bëhet burimi i vetëm i së vërtetës, çdo gabim merr përmasat e një herezie. Atëherë nuk korrigjohen më vetëm veprimet; gjykohen edhe mendimet. Prandaj vetëkritika merr një funksion të dyfishtë. Nga njëra anë, ajo paraqitet si instrument edukimi ideologjik. Nga ana tjetër, shndërrohet në mekanizëm disiplinues. Punonjësi nuk duhet vetëm të korrigjojë veprimin e gabuar; ai duhet të pranojë edhe interpretimin politik të gabimit të tij. Vetëkritika nuk kufizohet në analizën e punës, por depërton në ndërgjegjen politike të individit. Historia e Shqipërisë socialiste e ilustron qartë këtë zhvillim. Shumë figura të rëndësishme të Partisë, të shtetit, të ushtrisë, të ekonomisë dhe të kulturës nuk u larguan nga jeta publike sepse u provua se kishin kryer vetëm gabime profesionale. Në dokumentet zyrtare ato fillimisht kritikoheshin për “gabime”, më pas për “devijime ideologjike”, për “shkelje të vijës së Partisë” dhe në fund shpalleshin “armiq”. Kështu, procesi politik e transformonte gabimin në faj dhe fajin në armiqësi. Nga pikëpamja e analizës institucionale, kjo nuk duhet parë si pasojë e karakterit të një individi të vetëm. Ajo lidhet me logjikën e përqendrimit të pushtetit. Kur kontrolli politik shtrihet mbi ekonominë, administratën, ushtrinë, arsimin dhe kulturën, çdo mosrealizim ekonomik ose administrativ fiton domosdoshmërisht dimension politik. Në këto kushte, kufiri midis përgjegjësisë profesionale dhe përgjegjësisë ideologjike bëhet gjithnjë e më i paqartë.
Megjithatë, analiza objektive kërkon të pranojë edhe një fakt tjetër. Shqipëria e pasluftës ishte një vend me nivel të ulët zhvillimi ekonomik, me mungesë specialistësh, kapitali dhe infrastrukture. Në një shoqëri që përpiqej të industrializohej me ritme të shpejta, gabimet teknike ishin të pashmangshme. Pikërisht për këtë arsye, nevoja për kritikë profesionale ishte më e madhe se kurrë. Por kur mekanizmi politik fillon ta interpretojë kritikën si kërcënim ndaj unitetit ideologjik, aftësia korrigjuese e sistemit dobësohet. Në këtë kuptim, kontradikta nuk ishte vetëm morale; ajo ishte edhe funksionale. Një sistem që kërkon përsosmëri politike nga individët, ndërkohë që ekonomia dhe administrata përballen me vështirësi objektive, prodhon një prirje për të kërkuar fajtorë në vend që të analizojë shkaqet strukturore të problemeve. Gabimi individual bëhet zëvendësues i analizës së mangësive institucionale. Historia dëshmon se çdo organizim shoqëror ka nevojë për mekanizma korrigjimi. Por korrigjimi bëhet i pamundur kur institucioni që përcakton gabimin është njëkohësisht edhe institucioni që gjykon, dënon dhe interpreton kuptimin politik të tij. Atëherë kritika humbet funksionin e saj emancipues dhe shndërrohet në instrument riprodhimi të pushtetit. Prandaj, analiza e qëndrimit të Enver Hoxhës ndaj gabimeve në punë nuk është vetëm analizë e një periudhe historike shqiptare. Ajo është edhe një mësim më i gjerë mbi natyrën e çdo sistemi që përqendron pushtetin në një qendër të vetme vendimmarrjeje. Sa herë që kontrolli politik zëvendëson vlerësimin profesional, gabimi pushon së qeni burim përmirësimi dhe shndërrohet në mjet disiplinimi. Ndërsa aty ku kritika kufizohet nga frika, edhe përparimi bëhet i kufizuar.
Në përfundim, qëndrimi i Enver Hoxhës ndaj gabimeve në punë përfaqëson një nga paradokset më domethënëse të sistemit socialist shqiptar. Në planin teorik ai predikonte pranimin e gabimeve, analizën objektive dhe ndihmën për korrigjimin e tyre. Në planin praktik, sidomos në nivelet e larta politike, shumë gabime u interpretuan si devijime ideologjike dhe u shoqëruan me masa të rënda ndëshkuese. Kështu, kultura e vetëkritikës, e konceptuar fillimisht si instrument përmirësimi, u shndërrua shpesh në një mekanizëm kontrolli politik. Kjo është kontradikta themelore që historia na lejon të vëzhgojmë: sistemi shpallte se gabimet ishin të pashmangshme dhe duhej të korrigjoheshin, por në të njëjtën kohë ndërtoi mekanizma që, në shumë raste, i trajtonin ato si prova të devijimit politik. Pikërisht në këtë tension midis teorisë së vetëkritikës dhe praktikës së centralizimit të pushtetit qëndron një nga çelësat për të kuptuar funksionimin e regjimit të Enver Hoxhës dhe marrëdhënien e tij me individin, institucionin dhe shtetin. Pikërisht kjo mospërputhje midis parimit dhe praktikës mbetet një nga karakteristikat më të rëndësishme për të kuptuar funksionimin e regjimit të Enver Hoxhës dhe marrëdhënien e tij me individin, përgjegjësinë dhe pushtetin. Ndoshta kjo është ironia më e madhe e historisë. Një sistem që predikonte vazhdimisht vetëkritikën krijoi një shoqëri ku kritika u bë gjithnjë e më e rrallë. Jo sepse njerëzit nuk shihnin gabime, por sepse e dinin se, në një regjim ku pushteti vendos edhe ku mbaron gabimi dhe ku fillon tradhtia, fjala më e sigurt është ajo që nuk thuhet. Ky është mësimi që historia na lë pas. Gabimet janë të pashmangshme në jetën e çdo shoqërie. Ato nuk e shkatërrojnë një shtet. Ajo që mund ta shkatërrojë është frika për të gabuar. Sepse kur njerëzit mësojnë se gabimi mund t’u kushtojë jo vetëm detyrën, por edhe dinjitetin, lirinë ose jetën, ata pushojnë së menduari. Dhe një shoqëri që pushon së menduari nuk ka më nevojë për gabime për të dështuar; mjafton heshtja.
