Llazar Syziu
Ka vende që ndryshojnë qeveri. Ka vende që ndryshojnë kufij. Dhe ka vende që, pa ndryshuar emrin, ndryshojnë pothuajse gjithçka tjetër. Shqipëria është një prej tyre. Në vitin 1929, Hugo Adolf Bernatzik zbriti në këtë vend të vogël ballkanik dhe e pa me sytë e një udhëtari që vinte nga një Evropë tashmë e elektrifikuar, e industrializuar dhe e urbanizuar. Ajo që gjeti ishte një Shqipëri që dukej sikur kishte mbetur disa dekada pas pjesës tjetër të kontinentit. Fshatra, male, rrugë të vështira, veshje tradicionale, zakone të forta, varfëri dhe një popullsi kryesisht rurale. Bernatziku nuk pa vetëm një vend të varfër. Pa një shoqëri. Dhe kjo është më interesante. Sepse varfëria është një gjendje ekonomike; tradita është një mënyrë jetese.
Shqiptari që ai takoi ishte ende shumë më tepër pjesëtar i familjes, fisit dhe komunitetit sesa qytetar i një shteti modern. Toka ishte pasuria, familja ishte sigurimi shoqëror, zakoni ishte ligji i pashkruar dhe feja ishte pjesë e natyrshme e jetës. Shteti ekzistonte, sigurisht. Por për shumë njerëz ai ishte ende larg.
Pastaj kaluan pesëdhjetë e pesë vjet. Dhe këtu fillon historia e çuditshme e Shqipërisë. Në vitin 1984, po të ringjallej Bernatziku dhe të zbriste përsëri në Tiranë, me siguri do të mendonte se kishte humbur rrugën. Shqipëria ishte ende e varfër sipas standardeve perëndimore. Por nuk ishte më Shqipëria që kishte fotografuar ai. Ishte një vend me afro tre milionë banorë, me një rrjet të gjerë shkollash, spitale, fabrika, hidrocentrale, rrugë dhe institucione shtetërore. Fëmijët shkonin në shkollë. Të rinjtë studionin. Gratë ishin futur masivisht në arsim dhe në punë. Në qytete rritej një klasë punëtore dhe teknike që në Shqipërinë e Bernatzikut ishte pothuajse e paimagjinueshme. Shqiptari kishte ndërruar profesion. Dhe bashkë me profesionin kishte ndërruar edhe jetën.
Në Shqipërinë e vitit 1929, fshatari ishte shtylla e vendit. Në Shqipërinë e vitit 1984, fshatari kishte filluar të bëhej një hallkë e një ekonomie të organizuar nga shteti. Kjo nuk ishte një ndryshim i vogël. Ishte një revolucion social. Në vend të plugut tradicional u shfaq traktori. Në vend të ekonomisë familjare u shfaq kooperativa. Në vend të zejtarit u shfaq punëtori industrial. Në vend të djalit që mund të mos kishte parë kurrë një shkollë u shfaq nxënësi, pastaj studenti, pastaj inxhinieri. Në 1929 një shqiptar mund të pyeste nëse do të kishte bukë për dimër. Në 1984 pyetja mund të ishte nëse do të gjente televizor, frigorifer, një makinë larëse apo makinë qepëse në dyqan. Këto janë dy lloje të ndryshme varfërie. Dhe pikërisht këtu duhet bërë dallimi. Shqipëria e vitit 1984 nuk ishte një vend i pasur. Por ishte një vend shumë më kompleks ekonomikisht.
Më i jashtëzakonshmi ishte revolucioni i arsimit. Bernatziku kishte parë një vend ku analfabetizmi ishte ende masiv. Shkolla ishte e rrallë, veçanërisht në fshat. Në shumë familje fëmija ishte krah pune për familjen dhe jo nxënës për shtetin. Pesëdhjetë vjet më vonë, fëmija shqiptar kishte një tjetër fat. Shkolla ishte bërë institucion masiv. Ky është ndoshta ndryshimi më i madh që mund të bëjë një shtet. Fabrika mund të ndërtohet për disa vjet. Një hidrocentral mund të ngrihet me beton dhe çelik. Por kur një popull mëson të lexojë, të shkruajë dhe të formohet profesionalisht, ndryshon vetë struktura e shoqërisë. Shqipëria e vitit 1984 kishte krijuar një brez shqiptarësh që nuk e njihnin më botën vetëm përmes fshatit të tyre. Ata njihnin biologjinë, matematikën, fizikën, letërsinë, inxhinierinë. Dhe kjo ishte një Shqipëri që Bernatziku nuk e kishte parë.
Por këtu historia fillon të bëhet më pak komode. Sepse modernizimi nuk është sinonim i lirisë. Shqipëria e vitit 1984 kishte shkolla, por jo pluralizëm politik. Kishte fabrika, por jo sindikata të pavarura. Kishte universitet, por jo debat të lirë politik. Kishte televizion, por jo një shtyp të lirë. Kishte rrugë, por kufijtë me botën ishin jashtëzakonisht të mbyllur. Kjo është kontradikta e madhe e Shqipërisë socialiste. Shteti i mësoi shqiptarit të lexonte, por i tregonte edhe çfarë duhej të lexonte. I dha profesionin, por i përcaktoi ku do të punonte. I dha sistemin shëndetësor, por nuk i dha lirinë politike. I dha siguri sociale, por kërkoi bindje politike. Historia, siç dihet, nuk është kontabilitet. Nuk mjafton të mbledhësh fabrikat dhe të zbresësh burgjet.
Dhe megjithatë, do të ishte po aq e gabuar të shohim Shqipërinë e vitit 1984 vetëm përmes represionit politik. Sepse kështu do të humbnim një fakt të madh historik. Shqipëria ishte transformuar realisht. Njeriu i vitit 1984 nuk ishte më njeriu i vitit 1929. Ai ishte më i arsimuar, më i urbanizuar, më i lidhur me institucionet dhe më pak i varur nga fisi, zakoni dhe struktura tradicionale. Shqiptari i Bernatzikut kishte pasur një botë të vogël, por të njohur. Shqiptari i vitit 1984 kishte një botë më të madhe, por të kontrolluar. Ky është paradoksi.
Edhe qyteti shqiptar e tregon këtë ndryshim. Në vitin 1929 qyteti ishte kryesisht një qendër administrative, tregtare dhe zejtare. Në vitin 1984 qyteti ishte edhe fabrikë. Tirana ishte zgjeruar. Durrësi ishte bërë port dhe qendër industriale. Elbasani ishte lidhur me metalurgjinë. Fieri dhe Ballshi me industrinë e naftës. Laçi me industrinë kimike. Kuçova me industrinë e naftës. Shqipëria kishte filluar të prodhonte gjëra që dikur i importonte. Ky ishte një ndryshim ekonomik, por edhe psikologjik. Një popull që prodhon makineri, energji, çimento, tekstile, pajisje dhe produkte kimike fillon ta shohë veten ndryshe. Nuk është më vetëm konsumator. Është prodhues.
Zhdukja graduale e botës së fisit. Bernatziku na tregon një Shqipëri ku familja, fisi dhe zakoni kishin peshë shumë të madhe. Në vitin 1984 kjo botë ishte dobësuar ndjeshëm. Shteti socialist kishte krijuar institucione që konkurronin me strukturat tradicionale: shkolla, ndërmarrje, kooperativa, organizata shoqërore dhe administratë shtetërore. Shqiptari nuk përcaktohej më vetëm nga familja apo fisi. Gjithnjë e më shumë përcaktohej edhe nga profesioni, arsimi dhe vendi i punës. Ky ishte një transformim i thellë antropologjik. Por transformimi material nuk duhet ngatërruar me lirinë
Dhe pastaj është energjia. Bernatziku kishte parë një Shqipëri ku moderniteti elektrik ishte ende një luks i kufizuar. Në vitin 1984 energjia elektrike ishte bërë pjesë e sistemit kombëtar. Hidrocentralet nuk ishin vetëm ndërtime betoni. Ishin simbol i një ideje: Shqipëria duhej të mos varej plotësisht nga jashtë për energjinë. Kjo ide shfaqej edhe në industri, bujqësi, arsim dhe ushtri. Ishte ideja e vetëmbështetjes. Dhe pikërisht këtu ndodhet një prej karakteristikave më të veçanta të Shqipërisë së asaj kohe. Ajo donte të modernizohej pa u bërë e varur. Problemi ishte se kjo dëshirë për vetëmbështetje, sidomos pas prishjeve me aleatët e saj, u shndërrua gradualisht në izolim. Vetëmbështetja u bë autarki. Dhe autarkia, siç ndodh shpesh, filloi të prodhonte jo vetëm pavarësi, por edhe mungesë.
Dy fotografi të shqiptarit. Në fund, krahasimi mund të shprehet përmes dy figurave. Në fotografinë e Bernatzikut kemi shqiptarin e vitit 1929: fshatar, malësor, zejtar ose banor të një qyteti të vogël; të lidhur me familjen, fisin, fenë dhe traditën; shpesh i varfër dhe me arsim të kufizuar, por me një kulturë të fortë mikpritjeje dhe identiteti komunitar. Në fotografinë e vitit 1984 kemi shqiptarin tjetër: nxënësin, studentin, punëtorin, teknikun, inxhinierin, mësuesin, mjekun dhe nëpunësin. Ai jeton në një shoqëri ku ekzistojnë shkolla, fabrika, hidrocentrale, spitale, rrugë dhe institucione shtetërore. Këto nuk janë thjesht dy portrete të ndryshme të të njëjtit popull. Janë dy etapa të një transformimi historik të jashtëzakonshëm.
Në fund të fundit, krahasimi Bernatzik–1984 na vendos përpara një pyetjeje të pakëndshme: Çfarë është më e rëndësishme: zhvillimi material apo liria? Historia nuk jep një përgjigje të thjeshtë. Shqipëria e 1929-s kishte më shumë botë tradicionale dhe më pak shtet modern. Shqipëria e 1984-s kishte shumë më tepër shtet modern dhe shumë më pak liri politike. E para kishte fshatin. E dyta kishte fabrikën. E para kishte fisin. E dyta kishte organizatën. E para kishte analfabetizmin. E dyta kishte universitetin. E para ishte e varfër dhe e prapambetur. E dyta ishte e zhvilluar në disa drejtime, por e izoluar dhe politikisht e mbyllur.
Por historia nuk duhet shkruar vetëm me bilancin e fabrikave dhe shkollave. Shqipëria e vitit 1984 kishte njëkohësisht një sistem politik autoritar, kufizime të forta të lirive dhe një izolim të pazakontë ndërkombëtar. Prandaj përfundimi më i drejtë nuk është se “Shqipëria e vitit 1984 ishte më e mirë në çdo drejtim”, por se ajo ishte një Shqipëri thellësisht e transformuar. Në vitin 1929 Bernatzik pa kryesisht një popull që përpiqej të ruante identitetin dhe të mbijetonte brenda një bote tradicionale. Në vitin 1984 ekzistonte një popull shumë më i arsimuar, me një strukturë ekonomike dhe shoqërore krejt tjetër.
Përfundimisht krahasimi midis Shqipërisë së vitit 1929, të parë nga Hugo Adolf Bernatzik, dhe Shqipërisë së vitit 1984 tregon një nga transformimet më të thella shoqërore të historisë moderne shqiptare. Nga një vend me rreth një milion banorë, kryesisht fshatarë, me analfabetizëm të lartë, ekonomi bujqësore dhe infrastrukturë primitive, Shqipëria u shndërrua në një shtet me afro tre milionë banorë, arsim masiv, industri, sistem energjetik kombëtar, rrjet shëndetësor dhe një shtresë të gjerë specialistësh. Kjo ishte një shkëputje e madhe nga Shqipëria tradicionale që kishte fotografuar Bernatziku.
Prandaj, kur shohim fotografinë e Bernatzikut dhe imagjinojmë Shqipërinë e vitit 1984, nuk duhet të pyesim vetëm: “Cila Shqipëri ishte më e mirë?”. Pyetja më serioze është: Çfarë Shqipërie u ndërtua midis tyre?”. Përgjigjja është: një Shqipëri krejt tjetër. Nga një popullsi kryesisht rurale prej rreth një milion banorësh u krijua një shoqëri prej afro tre milionësh. Nga analfabetizmi masiv u kalua te arsimi masiv. Nga bujqësia primitive u kalua te industria. Nga rrugët e vështira u kalua te një infrastrukturë kombëtare. Nga mungesa e energjisë u kalua te hidrocentralet dhe elektrifikimi. Nga familja dhe fisi si qendra të jetës shoqërore u kalua te shkolla, ndërmarrja dhe shteti. Por bashkë me këtë modernizim erdhi edhe një tjetër realitet: kontrolli politik, censura, mungesa e pluralizmit dhe izolimi. Kjo është arsyeja pse Shqipëria e vitit 1984 nuk duhet as të romantizohet, as të demonizohet. Ajo duhet kuptuar. Bernatziku na la fotografinë e një Shqipërie që po përpiqej të hynte në shekullin XX. Viti 1984 na tregon një Shqipëri që kishte hyrë tashmë në një formë të sajën të modernitetit. Ishte një modernitet i varfër, autoritar, i izoluar dhe kontradiktor. Por ishte modernitet.
Dhe ndoshta ky është paradoksi më i madh shqiptar: një vend mund të ndërtojë shkolla pa ndërtuar demokraci, fabrika pa ndërtuar pasuri, hidrocentrale pa ndërtuar liri dhe një shtet modern pa krijuar një shoqëri të lirë. Kjo është ajo që ndan Shqipërinë e Bernatzikut nga Shqipëria e vitit 1984. Jo vetëm pesëdhjetë e pesë vjet. Por një botë e tërë.
Nëse libri i Bernatzikut është një nga dëshmitë më interesante të Shqipërisë tradicionale, statistikat dhe realiteti i vitit 1984 janë dëshmi të Shqipërisë së industrializuar dhe të modernizuar nga shteti socialist. Në këtë kuptim, periudha 1929–1984 mund të shihet si kalimi i Shqipërisë nga shoqëria e fshatit në shoqërinë e shtetit modern — një transformim që ndryshoi jo vetëm peizazhin e vendit, por edhe vetë shqiptarin.
