Nga Agim Lika Poet, studiues dhe historian
“Për vendlindjen, tërë mundin; për historinë, tërë shpirtin.” — Profesor Xheladin Sh. Subashi Ka njerëz që profesionin e zgjedhin si një mënyrë për të siguruar jetën, por ka edhe njerëz që profesionin e shndërrojnë në mision. Ka njerëz që punojnë për kohën e tyre dhe ka të tjerë që, përmes punës së tyre, përpiqen t’u lënë brezave një dëshmi të kohës që jetuan. Profesor Xheladin Sh. Subashi i përket padyshim kësaj kategorie të dytë. Mësues, drejtues shkolle, studiues, publicist dhe krijues, ai është një prej atyre figurave të arsimit dhe kulturës që nuk e kanë parë dijen si një pasuri personale, por si një përgjegjësi ndaj shoqërisë. Për më shumë se katër dekada, ai ia kushtoi jetën arsimit, ndërsa më pas vijoi një tjetër mision po aq të rëndësishëm: të kërkojë, të mbledhë, të dokumentojë dhe t’u përcjellë brezave kujtesën historike e kulturore të vendlindjes. Në këtë kuptim, jeta e Profesor Subashit mund të lexohet si një udhëtim nga klasa e mësimit drejt arkivit të kujtesës, nga edukimi i brezave te ruajtja e historisë së tyre. Nga Marikaj drejt dijes.
Profesor Xheladin Sh. Subashi u lind më 1 prill 1941, në Marikaj, një trevë që do të bëhej jo vetëm vendi i lindjes së tij, por edhe një prej burimeve kryesore të frymëzimit të tij jetësor e krijues. Arsimin fillor e përfundoi në Marikaj, ndërsa arsimin shtatëvjeçar e kreu në Maminas gjatë viteve 1952–1957. Rruga e tij drejt dijes vijoi në Elbasan, në Shkollën Pedagogjike “Normalja”, ku u përgatit për profesionin e mësuesit të arsimit fillor. Më pas, gjatë viteve 1964–1965, përfundoi Institutin Pedagogjik Dyvjeçar në Shkodër, duke u përgatitur si mësues i gjuhës, letërsisë dhe historisë për shkollat shtatëvjeçare. Etja për dije nuk u ndal këtu. Gjatë viteve 1970–1974 vijoi studimet e larta në Universitetin e Tiranës, ku u diplomua si mësues i gjuhës dhe letërsisë për shkollat e mesme. Kjo rrugë e gjatë arsimimi është një dëshmi e qartë se për Profesor Subashin dija nuk ishte një destinacion, por një udhëtim i përhershëm. Ai mësoi për të mësuar të tjerët dhe, pasi mësoi të tjerët, vijoi të mësonte vetë nga historia, nga njerëzit, nga vendlindja dhe nga kujtesa e saj. Dyzet e katër vite në shërbim të arsimit. Veprimtaria e tij pedagogjike nisi në vitin 1959, si mësues në shkollën fillore të Rrubjekës. Më pas shërbeu në shkollën fillore të Hamallajt, në shkollën tetëvjeçare të Baldushkut, në Gërdec dhe në Marikaj. Në Marikaj, krahas detyrës së mësuesit, shërbeu si nëndrejtor dhe më pas si drejtor gjatë viteve 1973–1985. Më tej drejtoi shkollën tetëvjeçare të Kuçit gjatë viteve 1986–1988, ndërsa nga viti 1988 deri në vitin 1992 drejtoi shkollën tetëvjeçare të Vorës. Për plot 44 vjet, ai i shërbeu arsimit shqiptar si mësues, drejtues shkolle dhe më pas si specialist në INSTAT. Këto nuk janë thjesht vite pune. Janë 44 vite përpara brezave të nxënësve. 44 vite në klasë 44 vite në përballje me librin, dijen dhe edukimin. 44 vite në të cilat mësuesi nuk ishte vetëm ai që shpjegonte një mësim, por edhe ai që përpiqej të formonte karaktere, të ushqente dashurinë për dijen dhe të mbillte tek nxënësit respektin për vendin, gjuhën dhe kulturën.
Për Profesor Subashin, shkolla nuk ishte thjesht një institucion administrativ. Ajo ishte një vatër e formimit njerëzor dhe qytetar. Vlerësime për një jetë në shërbim të dijes. Një jetë e tillë pune dhe përkushtimi nuk mund të kalonte pa u vënë re. Ndër vlerësimet që i janë akorduar spikat Medalja “Naim Frashëri”, në vitin 1970. Më vonë, puna dhe personaliteti i tij u nderuan edhe me vlerësime të tjera, ndër të cilat “Ambasador për Paqen”, në vitin 2016, dhe “Fisnikëria e Tiranës”, në vitin 2022. Por për njerëz si Profesor Subashi, dekoratat janë vetëm një pjesë e jashtme e një vlerësimi shumë më të madh. Vlerësimi më i rëndësishëm është ai që mbetet në kujtesën e nxënësve, kolegëve, bashkëpunëtorëve dhe njerëzve të vendlindjes. Sepse një mësues mund të marrë një medalje, por gjurma që lë në mendjen dhe shpirtin e nxënësve është medalja e tij më e madhe. Nga mësuesi te studiuesi i kujtesës Pas dekadash në arsim, Profesor Subashi nuk u tërhoq nga puna me dijen. Përkundrazi. Ai e zgjeroi fushën e veprimtarisë së tij. Nga edukimi i brezave kaloi në një tjetër formë edukimi: ruajtjen e kujtesës së brezave. Ai e kuptoi se historia e një vendi nuk përbëhet vetëm nga ngjarjet e mëdha kombëtare, nga emrat e figurave të njohura apo nga dokumentet zyrtare. Historia jeton edhe në një shkollë të vjetër. Në një fotografi. Në një këngë. Në një rit dasme. Në një gojëdhënë. Në emrin e një fshati. Në kujtimin e një të moshuari. Në jetën e një mësuesi. Në historinë e një familjeje. Në një objekt që po zhduket. Në një fjalë të vjetër që rrezikon të mos përdoret më. Dhe pikërisht këto copëza të vogla të kujtesës, të cilat shpesh duken të parëndësishme përballë historisë së madhe, përbëjnë mozaikun e vërtetë të identitetit të një treve. Kjo është një prej vlerave më të mëdha të punës së Profesor Subashit. Studiuesi i Vorës, Prezës dhe Marikajt Një pjesë e rëndësishme e veprimtarisë së tij studimore i është kushtuar hapësirës Vorë–Prezë dhe vendlindjes së tij, Marikajt. Ai ka kërkuar në dokumente, ka mbledhur dëshmi, ka sistemuar të dhëna dhe ka sjellë në botim materiale që ndihmojnë në rindërtimin e historisë lokale. Në këtë mënyrë, ai është bërë një prej atyre studiuesve që nuk e shohin historinë vetëm nga lart, por edhe nga poshtë. Nga njerëzit.
Nga komuniteti. Nga vendi ku historia ka ndodhur dhe ku kujtesa e saj vazhdon të jetojë. Studimet e tij mbi Vorën, Prezën, Marikajn, arsimin, zakonet, këngët dhe trashëgiminë kulturore kanë një vlerë të veçantë pikërisht sepse dokumentojnë një realitet që ndryshon me shpejtësi. Koha ecën. Fshatrat ndryshojnë. Shkollat ndryshojnë. Njerëzit largohen. Traditat zbehen. Disa zakone harrohen. Por ajo që është dokumentuar mbetet. Dhe pikërisht këtu qëndron rëndësia e punës së tij. Një bibliografi e ndërtuar me përkushtim Veprimtaria krijuese dhe studimore e Profesor Subashit përfshin 16 botime, me një shtrirje prej rreth 2564 faqesh.
Ndër veprat e tij studimore përmenden: • Marikaj dhe Marikasit në shekuj • Vora – biografi e shkollave të saj • Vora, qendër administrative 1929–2012 • Preza në rrjedhën e historisë • Vora në foto, album historiko-gjeografik • Arsimi fillor në Vorë, 1912–1944 • Rite dhe këngë dasmash • Vëzhgime historike, etnografike dhe omanistike • 110 vite mësim shqip në Vorë–Prezë Këto tituj, të marrë së bashku, tregojnë gjerësinë e interesave të tij. Ai nuk është marrë vetëm me një periudhë historike. Nuk është kufizuar vetëm në një fushë.
Ka studiuar arsimin, administrimin, historinë, gjeografinë, etnografinë, traditat, këngët dhe jetën e komunitetit. Në këtë mënyrë, veprat e tij plotësojnë njëra-tjetrën dhe krijojnë një panoramë të gjerë të trevës. Studiuesi dhe poeti Por Profesor Subashi nuk është vetëm studiues. Brenda tij jeton edhe poeti. Këtë e dëshmojnë veprat: • Verbëri • E dua jetën • Me shpresën jetoj • Për vendlindjen • Mos e vrisni shpresën • Mozaik vargjesh • Jeta në vargje Nëse në librat studimorë ai kërkon të ruajë kujtesën e vendit, në poezi kërkon të ruajë ndjenjën e njeriut.
Në studim flet dokumenti. Në poezi flet zemra. Në histori kërkon të vërtetën e ngjarjeve. Në varg kërkon të vërtetën e shpirtit. Dhe këto dy botë nuk janë të ndara. Përkundrazi, ato bashkohen në të njëjtin burim: dashurinë për jetën dhe vendlindjen. Një arkiv i gjallë i kujtesës Nëse do të duhej të përmblidhej në një fjali kontributi i Profesor Xheladin Sh. Subashit, mund të thuhej: Ai nuk ka shkruar vetëm libra; ai ka ndërtuar një arkiv të kujtesës së një treve. Në faqet e veprave të tij gjenden dëshmi për shkollën, arsimin, vendbanimet, historinë, zakonet, traditat, këngët dhe njerëzit e Vorës, Marikajt, Prezës dhe zonave përreth. Prandaj, veprat e tij nuk duhen parë vetëm si libra që lexohen sot. Ato duhen parë edhe si dokumente për të nesërmen. Një ditë, kur brezat e ardhshëm të kërkojnë të dinë se si ishte kjo trevë, si jetonin njerëzit, si mësohej në shkolla, cilat ishin zakonet, cilat ishin këngët dhe cilat ishin rrënjët e komunitetit, ata do të kthehen te këto faqe. Dhe aty do të gjejnë një pjesë të vetvetes. Përtej veprës, njeriu Por një personalitet nuk matet vetëm me numrin e librave që ka shkruar. Ka diçka tjetër që e bën të veçantë Profesor Subashin: modestia. Ai nuk e ka vendosur veten në qendër të veprës së tij. Ka zgjedhur të flasë për vendin, për njerëzit, për historinë dhe për kujtesën. Kjo përulësi e bën edhe më të madh kontributin e tij. Sepse dijen e ka parë jo si pronë, por si përgjegjësi. Jo si privilegj, por si shërbim. Jo si mënyrë për t’u ngritur mbi të tjerët, por si mënyrë për t’u shërbyer të tjerëve.
Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron madhështia e vërtetë e një intelektuali. Një mirënjohje edhe për familjen Në këtë rrugëtim të gjatë jetësor e krijues meriton një vlerësim të veçantë edhe Znj. Vera, bashkëshortja e Profesorit. Pas një njeriu që i kushton kaq shumë kohë librit, kërkimit, shkrimit dhe historisë, shpesh qëndron një familje që e mbështet në heshtje. Mbështetja, mirëkuptimi dhe prania e saj kanë qenë pjesë e rëndësishme e këtij udhëtimi. Prandaj, mirënjohja për veprën e Profesor Subashit është edhe një mirënjohje për familjen që e ka shoqëruar në këtë rrugë. Përfundim – Emri që mbetet në kujtesë Profesor Xheladin Sh. Subashi është një nga ata njerëz që dëshmojnë se vendlindja mund të bëhet një universitet i përjetshëm, nëse e sheh me dashuri, e studion me përkushtim dhe e dokumenton me përgjegjësi. Ai na ka dhënë më shumë se libra. Na ka dhënë dëshmi. Na ka dhënë kujtesë. Na ka dhënë rrënjë.
Na ka dhënë një pjesë të historisë së një treve që meriton të njihet, të studiohet dhe të ruhet. Në një kohë kur shumë gjëra harrohen shpejt, puna e tij është një thirrje për të mos e humbur kujtesën. Sepse një popull që harron historinë e vet humbet një pjesë të identitetit të tij. Dhe pikërisht për këtë arsye, puna e studiuesve të historisë lokale është kaq e çmuar. Ata nuk shkruajnë vetëm për të shkuarën. Ata ndërtojnë urën midis së shkuarës, së tashmes dhe së ardhmes. Profesor Xheladin Sh. Subashi e ka kaluar jetën duke ndërtuar një urë të tillë. Nga Marikaj në Vorë. Nga klasa e mësimit te faqet e librave. Nga kujtimet e njerëzve te dokumenti historik. Nga dashuria për vendlindjen te përgjegjësia për ta ruajtur atë. Prandaj, mirënjohje të thellë për Profesor Xheladin Sh. Subashin, për dekadat në shërbim të arsimit, për punën kërkimore, për krijimtarinë letrare dhe, mbi të gjitha, për dashurinë e pakushtëzuar ndaj vendlindjes. Sepse njerëz të tillë nuk i përkasin vetëm kohës së tyre. Ata i përkasin kujtesës së një vendi. Dhe emri i tyre mbetet aty ku duhet të mbetet çdo vepër e mirë: në kujtesën e njerëzve, në faqet e historisë dhe në zemrën e vendit që deshën dhe i shërbyen.
