Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj
Katër jetë njerëzore, katër rrugë të ndryshme dhe një fat i përbashkët: rënia në krye të detyrës, në vitet e vështira të luftës dhe të përplasjeve të armatosura pas Çlirimit. Historia e një kombi nuk shkruhet vetëm në faqet e betejave të mëdha, në emrat e komandantëve apo në vendimet që ndryshojnë rrjedhën e ngjarjeve. Ajo ruhet edhe në jetën e djemve të rinj që sapo kishin nisur të ëndërronin, në guximin e luftëtarëve që nuk u tërhoqën përballë rrezikut dhe në qëndresën e njerëzve të thjeshtë që morën përsipër përgjegjësi të vështira për kohën në të cilën jetuan.
Vitet e para pas Çlirimit ishin vite të trazuara, të mbushura me pasiguri, përplasje të armatosura dhe humbje njerëzore. Në këtë realitet humbën jetën edhe shumë njerëz që kishin zgjedhur të shërbenin në radhët e forcave ushtarake, të mbronin pozicionet e caktuara apo të ushtronin detyra në shërbim të pushtetit vendor. Midis tyre ishin edhe katër bij të Lushnjës: Mustafa Bajram Lulja, Vesel Myftar Çako, Llazar Nasi Toromani dhe Naun Fani Maka. Ata vinin nga mosha, përvoja dhe mjedise shoqërore të ndryshme. Njëri ishte vetëm një djalosh 16-vjeçar, i tërhequr nga ëndrra për t’u bërë partizan; tjetri një luftëtar i sprovuar në betejat antifashiste; një tjetër kishte kaluar nga radhët e Brigadës I Sulmuese në forcat e pasluftës, ndërsa i katërti ishte një burrë i pjekur, të cilit bashkëfshatarët i kishin besuar drejtimin e këshillit nacionalçlirimtar.
Rrugët e tyre u kryqëzuan me ngjarjet e rënda të kohës dhe përfunduan në të njëjtën mënyrë tragjike: me humbjen e jetës. Kujtimi i tyre na fton të ndalemi përpara historisë, të njohim fatet njerëzore që fshihen pas datave dhe dokumenteve dhe të ruajmë me përgjegjësi kujtesën e atyre që u shpallën Dëshmorë të Atdheut.
Pushka e gjashtë kishte pushuar këngën…
Mustafa Bajram Lulja lindi në vitin 1930, në fshatin Golem të Lushnjës. Ishte ndër më të rinjtë e repartit të forcave të ndjekjes, një djalosh që, megjithëse ende në moshë të njomë, kishte zgjedhur të përfshihej në ngjarjet e vrullshme të kohës. Që në fillim të vitit 1944, Mustafa kishte dëshiruar të bëhej partizan. Në fillim nuk e pranuan për shkak të moshës, por kjo nuk e largoi nga lufta. Ai vazhdoi të ndihmonte çetën e Fier-Sheganit, duke shoqëruar partizanët dhe duke kryer detyra të ndryshme në shërbim të tyre. Me krenari tregonte se i ati i kishte dhënë një kapele oficeri italian, ndërsa nëna i kishte qepur mbi të një yll të kuq. Për të, ajo kapele ishte shenja e parë se ëndrra për t’u bërë partizan po merrte jetë.
Në vitin 1946, Mustafa u përfshi në forcat që morën pjesë në përballjen me grupet e armatosura gjatë ngjarjeve të Postribës. Ishte më i riu i repartit, ndaj shokët e donin dhe kujdeseshin për të. Por mosha e vogël nuk ia kishte zbehur vendosmërinë për të kryer detyrën. Një ditë, gjatë marshimit, kompania mori urdhër të zinte një shteg, për të mos lejuar kalimin e kundërshtarëve. Mustafai mezi priste të ishte aty ku dëgjoheshin krismat, por detyra e tij ishte të ruante pozicionin e caktuar. Ai nuk i ndau sytë nga shtegu.
Papritur, grupi kundërshtar u shfaq, duke menduar se do të kalonte pa u vënë re. Mustafa i zbuloi i pari dhe u dha shenjë shokëve. Të gjashtë hapën zjarr. Dy nga kundërshtarët mbetën të vrarë. Për disa çaste, nga pozicioni dëgjoheshin gjashtë pushkë. Pastaj, mes krismave të armëve, u vu re se njëra kishte heshtur. Pushka e gjashtë kishte pushuar këngën. Shokët vazhduan të qëllonin dhe, kur gjithçka u qetësua, shkuan drejt pozicionit të Mustafait. E gjetën të shtrirë përtokë, me pushkën ende të drejtuar nga shtegu. Djaloshi që kishte ëndërruar të bëhej partizan, që kishte kapërcyer pengesën e moshës me vullnetin e tij dhe që kishte qëndruar në pozicionin e caktuar, kishte rënë në krye të detyrës.
Mustafa Bajram Lulja ishte vetëm 16 vjeç. Jeta e tij u ndërpre në prag të rinisë, pa i dhënë mundësinë të njihte gëzimet dhe ëndrrat që i rezervon jeta një njeriu. Emri i tij mbeti në kujtesën e shokëve dhe në historinë e dëshmorëve të Lushnjës, si kujtim i një djaloshi që nuk u tërhoq përballë rrezikut. U shpall Dëshmor i Atdheut me vendim nr. 74, datë 25.10.1971, të Komitetit Ekzekutiv të Këshillit Popullor të rrethit të Lushnjës. Prehet në Varrezat e Dëshmorëve të Lushnjës.
Vazhdë trimërie
Vesel Myftar Çako lindi në vitin 1919, në Zmësht të Lushnjës, në trevën e Myzeqesë. Jeta e tij u lidh herët me luftën antifashiste, ku u dallua për guximin, vendosmërinë dhe gatishmërinë për të përballuar rreziqet. Gjatë luftës u arrestua në Vrion të Beratit dhe u nis drejt burgut së bashku me të arrestuar të tjerë. Gjatë rrugës u hodh nga makina dhe, megjithëse u qëllua nga gjermanët, mundi të shpëtonte e t’u bashkohej forcave partizane.
Më pas mori pjesë në luftime në zonën e Postenës, kundër forcave gjermane dhe atyre të drejtuara nga Abaz Ermenji. Në një nga përpjekjet, grupi partizan ku bënte pjesë u rrethua. Për të shpëtuar nga rrethimi, partizanët u hodhën nga një shkëmb. Vesel Çako mbeti i plagosur rëndë dhe u dërgua në spitalin partizan të qarkut, ku qëndroi për disa muaj.
Pas shërimit u bashkua me partizanët e Grupit të Skraparit dhe, me krijimin e Brigadës XVIII Sulmuese, u bë pjesë e saj. Në tetor të vitit 1943 u pranua kandidat i Partisë Komuniste. Bashkëluftëtarët e përshkruanin si njeri të gjallë, të vendosur dhe të gatshëm për të marrë përsipër vetë detyrat më të vështira.
Çlirimi e gjeti në Berat, në radhët e forcave të ndjekjes. Në mars të vitit 1946 mori pjesë në një përpjekje kundër një bande të armatosur në zonën e Urës së Mifolit. Pas asgjësimit të bandës, iu besua detyra e komandantit të vendit në postën e Urës së Mifolit.
Më 20 prill 1946, gjatë një operacioni në Ferras, Vesel Çako u përball me një pjesëtar të një grupi të armatosur, i cili deklaroi se po dorëzohej. Gjatë shoqërimit, ai e qëlloi papritur me revolver. Veseli u plagos rëndë, por arriti të kundërpërgjigjej me pushkë. Bashkëluftëtarët kapën sulmuesin, ndërsa Vesel Çako ndërroi jetë nga plagët gjatë rrugës për në postë. Ishte 27 vjeç. Pas vetes la kujtimin e një luftëtari që kishte kaluar nëpër rreziqe të shumta, kishte shpëtuar nga plagosjet dhe rrethimet, por nuk mundi t’i mbijetonte plagëve të marra gjatë kryerjes së detyrës.
Vesel Myftar Çako përfaqëson vazhdimësinë e një jete të kaluar në luftë dhe në shërbim, nga përballja me pushtuesit deri te përplasjet e armatosura të pasluftës. Trimëria e tij nuk qëndron vetëm te çastet e fundit, por edhe te rruga e vështirë që përshkoi, te qëndresa përballë rrezikut dhe te vendosmëria për të mos u shkëputur nga detyra që kishte marrë përsipër.
U shpall Dëshmor i Atdheut me vendim nr. 74, datë 25.10.1971, të Komitetit Ekzekutiv të Këshillit Popullor të rrethit të Lushnjës. Prehet në Varrezat e Dëshmorëve të Lushnjës.
Të gjithë ushtarë jemi
Llazar Nasi Toromani lindi në vitin 1925, në fshatin Lifaj të Lushnjës, në një familje të varfër fshatare. U rrit mes vështirësive të jetës dhe punës së rëndë, duke njohur nga afër varfërinë dhe pabarazinë shoqërore të kohës. Këto rrethana ndikuan në formimin e tij dhe në vendimin për t’u përfshirë në luftën për çlirimin e vendit. Llazari u rreshtua në Brigadën I Sulmuese dhe luftoi deri në ditët e Çlirimit. Pas përfundimit të luftës, rruga e tij nuk u shkëput nga shërbimi ushtarak. Ai u inkuadrua në forcat e Divizionit të Mbrojtjes së Popullit dhe veproi në zonën e Krujës, ku mori pjesë në operacione kundër grupeve të armatosura që vepronin në atë zonë.
Më 17 prill 1946, gjatë një përpjekjeje luftarake, forcat kundërshtare u rrethuan në një kullë. Luftimet vazhduan për një kohë. Në atë përballje, Llazari qëndroi në radhët e ushtarëve që kryenin detyrën e ngarkuar, mes rrezikut dhe krismave të armëve. Mes zhurmës së luftimeve dëgjohej edhe zëri i tij, derisa papritur u rrëzua. Shokët iu afruan dhe e morën në krahë. Por jeta e tij kishte marrë fund. Ai kishte rënë në krye të detyrës, larg fshatit të lindjes dhe njerëzve të familjes.
Llazar Nasi Toromani ishte një nga ata djem që e përjetuan luftën si një rrugë të gjatë, e cila nuk përfundoi me çlirimin e vendit. Nga Brigada I Sulmuese deri në radhët e forcave të pasluftës, ai përshkoi një udhë që e çoi drejt një fundi tragjik, në moshën kur jeta sapo kishte nisur të hapte horizonte të reja. Titulli “Të gjithë ushtarë jemi” përcjell simbolikisht frymën e një brezi që u thirr të shërbente në kohë të vështira. Por pas fjalës ushtar qëndronte një njeri konkret, me emër, me familje, me prejardhje dhe me një të ardhme që nuk arriti ta jetonte. Kujtimi i Llazarit na rikthen te kjo e vërtetë njerëzore: pas çdo emri të shënuar në historinë e dëshmorëve qëndron një jetë e ndërprerë dhe një vend bosh në sofrën familjare.
U shpall Dëshmor i Atdheut me vendim nr. 74, datë 25.10.1971, të Komitetit Ekzekutiv të Këshillit Popullor të rrethit të Lushnjës. Prehet në Varrezat e Dëshmorëve të Lushnjës.
Kryetari i këshillit
Naun Fani Maka lindi në vitin 1889, në fshatin Shënepremte të Martishit, në Lushnjë, në një familje atdhetare të njohur. Ndryshe nga tre të tjerët, të cilët u përfshinë në shërbimin ushtarak që në moshë të re, Nauni ishte një burrë i pjekur, me përvojë jetësore dhe me autoritet në komunitetin ku jetonte. Në verën e vitit 1943 u zgjodhën anëtarët e këshillit nacionalçlirimtar të fshatit. Midis tyre ishte edhe Naun Maka, të cilin bashkëfshatarët e zgjodhën njëzëri kryetar. Ky besim e bëri atë një nga njerëzit më aktivë të fshatit dhe e lidhi më ngushtë me zhvillimet e kohës. Nauni merrej me sigurimin e ushqimeve dhe të mjeteve të nevojshme për partizanët, ndihmonte banorët në zgjidhjen e problemeve të tyre dhe mbante lidhje me formacionet partizane, duke i njoftuar për lëvizjet e forcave kundërshtare. Edhe familja e tij u përfshi në këtë veprimtari: dy vëllezërit morën armët dhe dolën partizanë.
Pas Çlirimit, Naun Maka vazhdoi veprimtarinë si kryetar i këshillit dhe punoi për konsolidimin e pushtetit të ri. Roli i tij në jetën e fshatit dhe lidhjet me lëvizjen nacionalçlirimtare e bënë objekt kërcënimesh nga grupet e armatosura kundërshtare. Sipas rrëfimit historik, banda e Hamit Matjanit kishte marrë vendim për ta vrarë.
Ishte 10 gusht 1946. Po afrohej mesnata. Burra të armatosur iu afruan shtëpisë së Naunit. Dy prej tyre kapërcyen gardhin dhe nisën të kontrollonin oborrin. Në një cep panë një grumbull kashte dhe, pranë tij, Naunin që po flinte.
U hodhën mbi të. Filloi një përleshje e pabarabartë. Nauni rezistoi, por sulmuesit kishin armët dhe epërsinë e befasisë. Më pas, familja u vu nën kërcënimin e tyre. Vëllai i Naunit, Ngjeli, u nxor në oborr i lidhur dhe i gjakosur. Në atë skenë dhune, Naun Maka u godit për vdekje nga plumbat. Ra në oborrin e shtëpisë së vet, në vendin ku kishte jetuar, punuar dhe ushtruar detyrën që bashkëfshatarët i kishin besuar. Vdekja e tij ishte një goditje e rëndë për familjen dhe komunitetin. Me të humbi jetën një burrë që kishte hyrë në veprimtarinë publike jo si ushtar i ri, por si përfaqësues i zgjedhur nga njerëzit e fshatit.
Naun Fani Maka mbetet një figurë e lidhur me përgjegjësinë qytetare dhe me angazhimin në jetën e komunitetit gjatë viteve të luftës e të pasluftës. Fati i tij dëshmon se dhuna e asaj periudhe nuk preku vetëm ata që mbanin armë në front, por edhe njerëzit që kryenin funksione drejtuese në fshatrat e tyre dhe që, për shkak të rolit të marrë përsipër, u vunë përballë rrezikut.
U shpall Dëshmor i Atdheut me vendim nr. 74, datë 25.10.1971, të Komitetit Ekzekutiv të Këshillit Popullor të rrethit të Lushnjës. Prehet në Varrezat e Dëshmorëve të Lushnjës.
Kujtimi që nuk shuhet
Katër emra, katër histori dhe katër jetë të ndërprera në vitet e vështira të pasluftës. Mustafa Bajram Lulja, djaloshi që nuk priti të rritej për të marrë përsipër detyrën; Vesel Myftar Çako, luftëtari që u përball me rrezikun deri në çastet e fundit; Llazar Nasi Toromani, ushtari që vazhdoi shërbimin edhe pas Çlirimit; dhe Naun Fani Maka, burri që bashkëfshatarët e kishin zgjedhur për t’i përfaqësuar. Rrugët e tyre nuk ishin të njëjta, por kujtesa i bashkon në historinë e dëshmorëve të Lushnjës. Emrat e tyre nuk duhen parë vetëm si pjesë e një liste zyrtare, por si dëshmi të jetëve konkrete, të familjeve që humbën njerëzit e tyre dhe të një kohe kur përplasjet e armatosura morën shumë jetë njerëzore.
Sot, kur i rikthehemi këtyre historive, detyra jonë nuk është vetëm të përsërisim datat dhe ngjarjet. Është të ruajmë kujtesën, të përcjellim te brezat e rinj historinë me përgjegjësi dhe të mos lejojmë që pas emrave të harrohen njerëzit. Nëse pushka e gjashtë e Mustafait pushoi së kënduari, nëse Veseli, Llazari dhe Nauni nuk arritën të ktheheshin më në jetën e tyre të zakonshme, kujtimi i tyre vazhdon të jetojë në faqet e historisë dhe në ndërgjegjen e atyre që i nderojnë. Jeta e tyre u ndërpre, por emrat mbetën. Koha kalon, brezat ndërrohen, ndërsa kujtesa historike ruan përgjegjësinë për të mos i lënë në harresë ata që u shpallën Dëshmorë të Atdheut. Kjo është mënyra më e denjë për t’i kujtuar: duke njohur jetën e tyre, duke ruajtur të vërtetën e historisë dhe duke ua përcjellë brezave të ardhshëm si pjesë të kujtesës sonë kombëtare.
