Llazar Syziu
Respekti historik me kusht
Historia, siç e di mirë historiani, është shpesh një gjykatë ku fitimtarët shkruajnë aktakuzën dhe të mundurit nuk kanë avokat. Në Shqipërinë e pas vitit 1944, kjo gjykatë kishte vetëm një gjyqtar, një prokuror dhe një stenograf: Partinë. Ajo vendoste kush duhej të hynte në panteonin kombëtar, kush duhej të përfundonte në varrin e harresës dhe kush mund të shpëtohej vetëm me kushtin që të hiqte dorë, qoftë edhe pas vdekjes, nga pjesët më të rëndësishme të identitetit të vet. Kur Enver Hoxha mori pushtetin në fund të vitit 1944, Shqipëria nuk ndryshoi vetëm qeverinë; ajo ndryshoi edhe kujtesën. Në vendet normale, historia shkruhet për të kuptuar të kaluarën. Në regjimet totalitare, ajo shkruhet për të justifikuar të tashmen. Dhe kështu ndodhi edhe në Shqipëri: e kaluara u fut në uniformë dhe u urdhërua të marshonte sipas hapit të Partisë.
Regjimi komunist nuk kishte luksin të mohonte krejt historinë kombëtare. Shqipëria kishte nevojë për heronj, për poetë, për mendimtarë dhe për figura që t’i jepnin legjitimitet moral shtetit të ri. Por Partia kishte një kusht: këta njerëz duhej të flisnin vetëm atë që ajo donte të dëgjonte. Nëse kishin thënë diçka tjetër, ajo pjesë fshihej. Nëse kishin besuar në Zot, besimi lihej në errësirë. Nëse kishin qenë liberalë, demokratë ose kozmopolitë, këto cilësi konsideroheshin gabime biografike. Nëse nuk mund të shndërroheshin në pararendës të socializmit, atëherë shndërroheshin në hije. Kjo është domethënia e shprehjes “u trajtuan me një farë respekti”. Ishte një respekt i pjesshëm, i kushtëzuar dhe utilitar. Regjimi nuk i pranonte në tërësinë e tyre, por vetëm në ato fragmente që i shërbenin propagandës. Ishte si të marrësh një statujë të lashtë dhe t’i ruash vetëm pjesët që përshtaten me dekorin e një salle partie.
Komunistët, sapo morën pushtetin, e kuptuan se nuk mund të ndërtonin një shtet pa paraardhës. Edhe revolucioni më arrogant ka nevojë për stërgjyshër. Një regjim që pretendonte se po krijonte “njeriun e ri” kishte po aq nevojë për heronj sa një kishë për shenjtorë. Por, si çdo kishë dogmatike, edhe kjo zgjodhi shenjtorët e saj sipas ortodoksisë. Nuk kishte rëndësi çfarë kishin menduar në të vërtetë; rëndësi kishte çfarë mund të thuhej për ta në tekstet shkollore. Kështu lindi ajo formulë hipokrite dhe elegante: “u trajtua me një farë respekti”. Në gjuhën e zakonshme kjo tingëllon si mirënjohje. Në gjuhën e diktaturës do të thotë amputim. Figura historike pranohej, por jo në tërësi. Regjimi i ruante emrin, portretin dhe ndonjë varg të dobishëm; pjesën tjetër e fshinte me të njëjtën qetësi me të cilën censori heq një paragraf të padëshiruar.
Naim Frashëri (1846–1900). Regjimi e ngriti në piedestal si poet të popullit dhe këngëtar të atdheut. U theksuan: dashuria për Shqipërinë, përkushtimi për gjuhën shqipe, idealet humaniste dhe iluministe. U heshtën ose u zbutën: dimensioni i tij fetar bektashi, universalizmi shpirtëror, lidhjet me traditën mistike orientale. Naimi u paraqit si një “poet përparimtar”, pothuajse si pararendës i socializmit, edhe pse mendimi i tij ishte thellësisht romantik dhe spiritualist. Naim Frashëri u shpall poet i popullit, por jo mistik bektashi. Sami Frashëri (1850–1904). U vlerësua si ideolog i kombit dhe autor i Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet. Regjimi vuri në dukje: programin për shtetin shqiptar, arsimin, modernizimin e shoqërisë. U minimizuan: liberalizmi i tij, mendimi enciklopedik, orientimi i tij reformist dhe jo revolucionar. Sami Frashëri u nderua si ideolog i kombit, por jo si mendimtar liberal dhe enciklopedist universal. Abdyl Frashëri (1839–1892). U paraqit si patriot dhe luftëtar kundër Perandorisë Osmane dhe pretendimeve të fqinjëve. Regjimi theksoi: veprimtarinë në Lidhjen Shqiptare të Prizrenit, sakrificat për autonominë shqiptare. Si figurë politike, ai përputhej lehtësisht me narrativën e rezistencës kombëtare. Abdyl Frashëri u paraqit si luftëtar kundër sundimit të huaj, sikur gjithë jeta e tij të kishte qenë një parathënie e revolucionit proletar. Naim Frashëri mbeti në piedestal, por jo si mistik bektashi që kërkonte harmoninë shpirtërore të njeriut me universin. Ai u shndërrua në një poet pothuaj proletar, një lloj socialisti romantik para kohe. Sami Frashëri u lavdërua si arkitekt i idesë kombëtare, por jo si liberal dhe enciklopedist që besonte në modernizimin përmes dijes e jo përmes terrorit. Abdyl Frashëri u paraqit si luftëtar kundër shtypjes, sikur veprimtaria e tij të kishte qenë një provë gjenerale për revolucionin e ardhshëm.
Andon Zako Çajupi (1866–1930). U konsiderua veçanërisht i përshtatshëm për propagandën zyrtare sepse: kritikoi prapambetjen shoqërore, satirizoi fanatizmin, mbrojti emancipimin. Regjimi e paraqiti si shkrimtar “progresist”. Andon Zako Çajupi u pranua sepse tallte prapambetjen. Migjeni (1911–1938). Figura më e dashur për kritikën marksiste. U interpretua si: poet i mjerimit social, akuzues i padrejtësive, pararendës ideologjik i realizmit socialist. Dimensioni i tij ekzistencial dhe filozofik shpesh u la në plan të dytë. Migjeni u shndërrua në profet të mjerimit social, megjithëse ankthi i tij ishte më i thellë se çdo formulë marksiste. Asdreni (Aleksandër Stavre Drenova, 1872–1947). Autor i himnit kombëtar Himni i Flamurit. Regjimi e nderoi për: poezinë patriotike, frymën kombëtare, lidhjen me idealin e pavarësisë. Asdreni u nderua sepse kishte shkruar Himnin e Flamurit, dhe himnet janë gjithmonë të dobishme për pushtetin, pavarësisht se kush i ka shkruar. Andon Zako Çajupi ishte i dobishëm sepse ironizonte fanatizmin dhe prapambetjen. Migjeni u shndërrua në profetin zyrtar të mjerimit social, megjithëse dhimbja e tij ishte shumë më metafizike sesa ekonomike. Asdreni u nderua sepse kishte shkruar Himnin e Flamurit, dhe regjimet, sado revolucionare të jenë, nuk heqin dorë kurrë nga himnet.
Fan Noli (1882–1965). Regjimi e respektoi pjesërisht për: Revolucioni i Qershorit, retorikën kundër Ahmet Zogu, qëndrimet demokratike. Por u heshtën: roli i tij fetar, liberalizmi, jeta e gjatë në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Fan Noli pati fatin dhe fatkeqësinë të ishte një figurë tepër e madhe për t’u fshirë. Prandaj regjimi e përdori me kursim. U kujtua Revolucioni i Qershorit dhe polemika e tij me Ahmet Zogun; u la në hije peshkopi ortodoks, demokrati pluralist dhe intelektuali amerikan. Parashqevi Qiriazi dhe Sevasti Qiriazi u respektuan si edukatore të grave shqiptare, por jo si protestante të lidhura me botën perëndimore. Lasgush Poradeci (1899–1987). U pranua me rezervë si poet i madh kombëtar, por jo i favorizuar nga realizmi socialist. Respekti ishte formal, ndërsa liria krijuese mbeti e kufizuar. Lasgush Poradeci u tolerua me atë lloj nderimi të ftohtë që regjimet u rezervojnë artistëve që admirojnë, por nuk i kuptojnë. Aleksandër Moisiu (1879–1935). U nderua si figurë që i dha emër Shqipërisë në kulturën evropiane. Origjina dhe suksesi i tij ndërkombëtar i shërbyen prestigjit kombëtar. Edhe Aleksandër Moisiu u bë i pranueshëm, sepse lavdia e tij ndërkombëtare zbukuronte vitrinën kulturore të vendit. Partia e mori famën e tij, por jo frymën kozmopolite që e kishte bërë të mundur atë famë. Fan Noli u trajtua me konsideratë, por vetëm deri aty ku mund të përdorej kundër Ahmet Zogu. Peshkopi, intelektuali perëndimor dhe demokrati pluralist u lanë në plan të dytë. Parashqevi Qiriazi dhe Sevasti Qiriazi u vlerësuan për arsimin e grave, por jo për frymën e tyre protestante dhe lidhjet me botën anglo-saksone. Lasgush Poradeci u tolerua si monument letrar, por me kujdesin që zakonisht u kushtohet monumenteve të cilat admirohen, por nuk duhen dëgjuar shumë. Edhe Aleksandër Moisiu u nderua, sepse fama e tij ndërkombëtare i jepte Shqipërisë një shkëlqim që Partia e përdorte me kënaqësi. Lavdia e tij ishte e mirëpritur, për sa kohë nuk sillte me vete lirinë artistike dhe frymën kozmopolite që e kishin bërë të madh.
Në këtë mënyrë, regjimi krijoi një panteon të redaktuar. Heronjtë e kombit nuk u zhdukën plotësisht, por u censuruan. Atyre iu ruajtën emrat, por iu korrigjuan idetë. U ngritën bustet, por u amputuan bindjet. U botuan veprat, por me shënime ideologjike që shpjegonin se çfarë duhej admiruar dhe çfarë duhej harruar. Ky ishte mekanizmi i pushtetit totalitar: të mos e vrasë domosdoshmërisht figurën historike, por ta riedukojë pas vdekjes. T’i japë lavdi, por jo liri. T’i japë respekt, por vetëm me kusht. Dhe ky kusht ishte i thjeshtë: historia kishte të drejtë të ekzistonte vetëm nëse pranonte të shërbente si parathënie e Partisë. Çdo figurë që mund të përdorej, u përdor. Çdo ide që nuk përshtatej, u fshi. Në fund, Shqipëria komuniste ndërtoi një muze të madh kombëtar ku statujat qëndronin në këmbë, por flisnin vetëm me zërin e regjimit.
Në fund, diktatura nuk i ringjalli këto figura; i balsamosi. U ngriti monumente, por u mbylli gojën. U ruajti portretet, por u korrigjoi mendimet. U dha respekt, por vetëm pasi u hoqi lirinë për të qenë vetvetja. Dhe ky është paradoksi i madh i regjimeve totalitare: ato i druhen aq shumë të gjallëve, sa përpiqen të kontrollojnë edhe të vdekurit. Në Shqipërinë komuniste, as varri nuk garantonte pavarësinë e mendimit. Për të hyrë në panteonin kombëtar, duhej të pranoje një kusht absurd: të lejoje që jeta jote të rrëfehej jo ashtu siç e kishe jetuar, por ashtu siç e kërkonte Partia. Ky nuk ishte respekt. Ishte censurë e veshur me kurorë dafine.
