Gezim Llojdia
1.
Ka disa botime akademike shumë të mira për dëbimin e hebrenjve nga Spanja në vitin 1492:
Jonathan Ray -After Expulsion: 1492 and the Making of Sephardic Jeëry (2012) .Një nga studimet më të vlerësuara për jetën e hebrenjve sefardë pas dëbimit nga Spanja. Analizon migrimin drejt Perandorisë Osmane, Italisë, Afrikës së Veriut dhe formimin e identitetit sefard.
Moshe Lazar & Stephen Haliczer (red.) – The Jeës of Spain and the Expulsion of 1492 .Përmbledhje studimesh nga historianë të njohur.
Trajton shkaqet e dëbimit, jetën e hebrenjve në Spanjën mesjetare dhe pasojat e vitit 1492.
Haim Beinart – The Expulsion of the Jeës from Spain .Konsiderohet një nga veprat klasike mbi këtë temë. Bazohet në dokumente arkivore spanjolle dhe përshkruan procesin e dëbimit dhe pasojat e tij.
Yitzhak Baer – A History of the Jeës in Christian Spain
Dy vëllime që mbulojnë historinë e hebrenjve në Spanjë deri në vitin 1492. Është një referencë themelore për studiuesit.
Henry Kamen -The Spanish Inquisition: A Historical Revision
Nuk fokusohet vetëm te dëbimi, por shpjegon rolin e Inkuizicionit dhe kontekstin politik e fetar që çoi në dekretin e vitit 1492.
Burime në spanjisht, edhe autorë si Julio Valdeón, Joseph Pérez dhe Luis Suárez Fernández, të cilët kanë botuar studime mbi dekretin e Alhambrës dhe historinë e hebrenjve në Spanjën mesjetare.
2.
Cili prej tyre flet per hebrenjte e ardhur ne Shqiperi?
Jo të gjithë e trajtojnë Shqipërinë në të njëjtën masë.
Jonathan S. Ray – After Expulsion: 1492 and the Making of Sephardic Jeëry përmend edhe vendosjen e hebrenjve sefardë në territoret e Perandorisë Osmane, përfshirë qytete shqiptare si Vlora (Valona), Berati dhe Elbasani.
Megjithatë, Shqipëria nuk është tema kryesore e librit; trajtohet si pjesë e diasporës sefarde në Mesdhe.
A Concise History of Albania nga Bernd J. Fischer dhe Oliver Jens Schmitt – ka një seksion që shpjegon vendosjen e hebrenjve sefardë në Shqipëri pas vitit 1492.
Harvey Sarner -Rescue in Albania , fokusohet te hebrenjtë në Shqipëri, sidomos gjatë Luftës së Dytë Botërore, por jep edhe një përmbledhje të shkurtër të vendosjes së sefardëve pas dëbimit nga Spanja.
Studimet e historianit shqiptar Apostol Kotani, veçanërisht libri “Shqipëria dhe Hebrenjtë”, trajtojnë historinë e hebrenjve në Shqipëri që nga ardhja e sefardëve në shekujt XV–XVI.
1.Jonathan S. Ray – për kontekstin e dëbimit dhe diasporës sefarde.
2.Apostol Kotani -për historinë e hebrenjve në Shqipëri.
3.Bernd Fischer & Oliver Schmitt ,për kontekstin historik shqiptar.
Mund citojme nga keta autore per hebrenjte e ardhur ne Vlore.
Duhet bërë një dallim të rëndësishëm: as Jonathan S. Ray as Haim Beinart nuk japin një citim të drejtpërdrejtë që thotë “hebrenjtë u vendosën në Vlorë”.
Ata flasin për shpërnguljen e hebrenjve sefardë drejt Perandorisë Osmane në përgjithësi, ndërsa të dhënat specifike për Vlorën gjenden në burime të tjera historike.
Jonathan S. Ray shkruan se …pas dëbimit të vitit 1492, hebrenjtë sefardë u shpërndanë në të gjithë Mesdheun, duke krijuar bashkësi të reja në territoret e Perandorisë Osmane, ku përfshiheshin edhe qytetet bregdetare të Ballkanit.
Për Vlorën, burimet historike japin të dhëna më konkrete:
Në shekullin XVI, regjistrat osmanë tregojnë se në Vlorë jetonin rreth 2 600 hebrenj, të ardhur kryesisht si sefardë pas dëbimit nga Spanja dhe Portugalia.
Ata luajtën një rol të rëndësishëm në tregtinë mesdhetare dhe përbënin një pjesë të konsiderueshme të popullsisë së qytetit.
Apostol Kotani -Shqipëria dhe Hebrenjtë;
Noel Malcolm -Agents of Empire;
dokumente osmane të botuara nga studiues si Machiel Kiel.
Këto janë burime më të përshtatshme për të dokumentuar historinë e hebrenjve sefardë në Vlorë sesa veprat e Ray ose Beinart.
3.
Sipas burimeve historike, hebrenjtë sefardë që u vendosën në Vlorë ië në fund të shekullit XV .
Rruga e tyre ishte zakonisht kjo:
u dëbuan nga Spanja në vitin 1492 (dhe më vonë edhe nga Portugalia)
udhëtuan me anije nëpër Mesdhe
u pritën në portet e Perandorisë Osmane;
një pjesë e tyre zbarkoi drejtpërdrejt në portin e Vlorës, ku u vendos dhe krijoi një komunitet të madh tregtar.
…”Pas dëbimit nga Spanja në vitin 1492, një pjesë e hebrenjve sefardë mbërriti me rrugë detare nl Vlorë (Valona).
Megjithatë, duhet theksuar se nuk dihet emri i anijeve ose dita e saktë e mbërritjes.
Burimet historike dokumentojnë vendosjen e tyre në Vlorë, por jo detaje të tilla logjistike.
4.
Thuhet se kanë zbarkuar në Triport te Vlorës.
Ekziston një traditë historike dhe lokale që thotë se hebrenjtë sefardë të dëbuar nga Spanja në vitin 1492 zbarkuan në Triport (Treport), në veriperëndim të Vlorës. Megjithatë, është e rëndësishme të dallohet mes traditës dhe provës dokumentare.
Burimet thonë:
Revista Hadassah Magazine shkruan:
“Në Triport thuhet se hebrenjtë e dëbuar nga Spanja në vitin 1492 zbarkuan në Shqipëri.”
Një raport i European Bank for Reconstruction and Development përmend se:
“Triporti do të kishte vlerë të veçantë historike nëse do të vërtetohej se ishte pikërisht vendi ku hebrenjtë sefardë që iknin nga Inkuizicioni spanjoll zbarkuan para se të vendoseshin në Vlorë.” Raporti shton se nuk kishte prova të mjaftueshme dokumentare për ta konfirmuar përfundimisht këtë pretendim, megjithëse ai ishte paraqitur nga studiues dhe përfaqësues të komunitetit hebre.
“Sipas traditës historike lokale, hebrenjtë sefardë të dëbuar nga Spanja në vitin 1492 zbarkuan në Triport të Vlorës, përpara se të vendoseshin në qytet. Megjithatë, deri më sot nuk është gjetur një dokument bashkëkohor që ta vërtetojë përfundimisht këtë si vendin e saktë të zbarkimit.”
5.
Sa ishte numri hebrenjëve të zbarkuar në vitin 1492?
Këtu ka një keqkuptim që vjen nga fakti se burimet flasin për periudha të ndryshme.
…
25-30 familje i referohen zakonisht grupit të parë të hebrenjve sefardë që mbërritën në Vlorë menjëherë pas dëbimit nga Spanja në vitin 1492.
…
Disa autorë japin shifra si: 20, 25 ose 30 familje për valën e parë të emigrantëve.
528 familje është shifra që del nga defteri osman i viteve 1519-1520.
Kjo nuk përfaqëson vetëm grupin e parë të vitit 1492, por të gjithë komunitetin hebre që ishte krijuar në Vlorë pas rreth 30 vjetësh.
Pse u rrit kaq shumë numri?
Pas vitit 1492, hebrenjtë nuk erdhën në një valë të vetme. Për disa dekada mbërritën vazhdimisht refugjatë nga:
Spanja;
Portugalia (sidomos pas vitit 1497)
Italia jugore dhe Sicilia, ku gjithashtu pati dëbime.
Perandoria Osmane i inkurajoi këto vendosje, sepse hebrenjtë ishin tregtarë, zejtarë dhe financierë me përvojë.
Vlora, si port i rëndësishëm osman, u bë një nga qendrat kryesore të vendosjes së tyre.
Prandaj, 25-30 familje dhe 528 familje nuk janë shifra kontradiktore, ato i përkasin dy momenteve të ndryshme historike:
-rreth 1492-1493: vala e parë (25-30 familje, sipas disa autorëve)
-1519-1520: komuniteti i konsoliduar me 528 familje, sipas regjistrit osman.
6.
Hebrenjtë nuk gjetën toka bosh kur mbërritën në Vlorë. Ata u vendosën në një qytet që ishte tashmë i banuar.
Në fund të shekullit XV, Vlora ishte:
një qytet i rëndësishëm portual i Perandorisë Osmane (i pushtuar nga osmanët në vitin 1417)
i banuar kryesisht nga shqiptarë të krishterë, me një numër më të vogël myslimanësh,
një qendër aktive tregtare me lidhje me Venedikun, Raguzën (Dubrovnikun) dhe portet e tjera të Adriatikut.
…
Hebrenjtë sefardë u vendosën krahas popullsisë ekzistuese, duke krijuar lagjet dhe institucionet e tyre (sinagogë, varreza, rrjete tregtare). Me kalimin e kohës, komuniteti u rrit dhe u bë një pjesë shumë e rëndësishme e qytetit.
Regjistri osman i viteve 1519-1520 tregon qartë se në Vlorë kishte:
945 familje të krishtera
528 familje hebreje
85 familje myslimane .
Kjo do të thotë se kur komuniteti hebre ishte tashmë i zhvilluar, qyteti ishte ende me shumicë të krishterë, ndërsa hebrenjtë përbënin rreth një të tretën e familjeve.
Historianët mendojnë se osmanët ua lehtësuan vendosjen hebrenjve duke u dhënë mundësi të banonin në qytet dhe të merreshin me tregti, por nuk ka prova që ata të kenë zënë toka të pabanuara. Ata u integruan në një qendër urbane që ekzistonte prej kohësh.
Regjistrat osmanë të viteve 1519-1520 dëshmojnë praninë e 945 familjeve të krishtera dhe 85 familjeve myslimane, çka tregon se komuniteti hebre u integrua në një qendër urbane tashmë të zhvilluar.
7.
Pra sa banore kishte Vlora?
Po të mbështetemi në defterin osman të viteve 1519-1520, Vlora kishte:
945 familje të krishtera
528 familje hebreje
85 familje myslimane
Gjithsej: 1 558 familje.
Për të llogaritur numrin e banorëve, historianët zakonisht përdorin një mesatare prej 4.5-5.5 persona për familje.
Kjo jep:
Me 5 persona/ familje rreth 7 790 banorë.
Me 4.5 persona/ familje rreth 7 000 banorë.
Prandaj, vlerësimi më i pranueshëm është se Vlora kishte rreth 7 000-8 000 banorë në fillim të shekullit XVI.
Nga kjo:
Hebrenjtë: rreth 2 600-2 700 banorë.
Të krishterët dhe myslimanët: rreth 4 .400-5. 300 banorë.
Këto janë vlerësime, sepse defterët osmanë regjistronin familjet (shtëpitë), jo individët.
Numri i banorëve nxirret duke shumëzuar numrin e familjeve me madhësinë mesatare të një familjeje në atë periudhë.
…
Burimi kryesor për këto shifra është analiza e defterit osman e botuar nga historiani Pëllumb Xhufi në Studime Historike, e mbështetur edhe nga studime të tjera mbi demografinë osmane të Vlorës.
8.
Ka pasur kontestime per numrin e familjeve hebre në Vlorë?
Ka pasur diskutime, por jo një kontestim serioz të shifrës 528 familje kur bëhet fjalë për regjistrin osman të viteve 1519-1520.
Në historiografi dallohen dy çështje:
1.Shifra 528 familje kjo pranohet gjerësisht, sepse vjen nga një defter osman (regjistër zyrtar).
Historiani Pëllumb Xhufi e citon regjistrin si vijon: në Vlorë kishte 1 558 familje, prej të cilave 528 hebreje, 945 të krishtera dhe 85 myslimane.
2.Origjina e këtyre 528 familjeve këtu ka debat. Jo të gjithë historianët bien dakord se:
të gjitha ishin refugjatë të ardhur menjëherë pas vitit 1492;
apo komuniteti ishte formuar gradualisht gjatë disa dekadave nga valë të ndryshme migrimi nga Spanja, Portugalia, Sicilia, Italia Jugore dhe qendra të tjera osmane si Thessaloniki.
…
Pra, debati nuk është mbi numrin e regjistruar, por mbi prejardhjen dhe kohën e vendosjes së këtij komuniteti.
Gjithashtu, disa autorë japin shifra si 25-30 familje ose 70 familje për valën e parë të hebrenjve sefardë që mbërritën në Vlorë menjëherë pas dëbimit nga Spanja.
Këto nuk kundërshtojnë shifrën 528, sepse i referohen një momenti shumë më të hershëm (1492-1493), ndërsa defteri osman pasqyron gjendjen rreth 30 vjet më vonë, kur komuniteti ishte rritur ndjeshëm.
Shifra prej 528 familjesh hebreje nuk është objekt kontestimi të rëndësishëm në historiografi, pasi bazohet në regjistrin osman të viteve 1519-1520.
Debati lidhet kryesisht me numrin e familjeve që mbërritën fillimisht në Vlorë pas vitit 1492 dhe me ritmin e rritjes së komunitetit gjatë dekadave pasuese
PJESA E PARE……..
Sa hebrenj kishte në Vlorë në vitin 1492
1.
Në rrjetet social ka shpërthyer një polemikë e ndezur nga hebrea Ana Kohen sipas rrjeteve sociale të cilët paraqesin foton e saj dhe një thenie sipas saj që Vlora kishte 90% hebre dhe vetëm 10% popullsi shqiptare.
A e ka thënë ekzaksisht kështu Kohen dhe cila ishte arsye?
Në Vlorë ka dëshmi për ekzistencëne e hebrenjët.Psh Rruga e Herbenjëve dhe Jerico.Kjo e dyta flitet se në mesjetë qyteti antik i Orikut u quajt Jerico.
Qyteti Jeriko ndodhet në pjesën lindore të Bregut Perëndimor, pranë Lumit Jordan dhe rreth 10-15 km në veri të Detit të Vdekur. Jeriko është një nga qytetet më të vjetra të banuara vazhdimisht në botë, me histori që daton rreth 10-11 mijë vjet më parë, dhe është i njohur edhe nga rrëfimet biblike për rënien e mureve të Jerikos.Mos vall hebrenjtë e ikur nga Spanja erdhën fillimisht këtu sepse gjiu i Vlorës ishte një gji i rëndëishëm që në antikitet?
Apo në fillim zbarkuan në Triport dhe më pas u shërngulën në Orik që e quajtën Jeriko.Këto janë teza dhe deri tani janë të paverifikueshme.
2.
Pas Ediktit të Granadës në vitin 1492, rreth 100,000 deri në 200,000 hebrenj ikën nga Spanja. Shumica dërrmuese u shpërndanë në të gjithë pellgun e Mesdheut , duke u vendosur në Afrikën e Veriut (Marok, Algjeri) dhe Perandorinë Osmane (Turqi, Greqi dhe Itali) .
Shpërndarja e hebrenjve të dëbuar (Viti 1492)
Portugali : Mbi 80.000 deri në 120.000 persona.
(Ishte destinacioni më i madh dhe i menjëhershëm, por u dëbuan edhe nga aty 5 vite më vonë, në 1497).
Perandoria Osmane ( Ballkani , Greqia , Turqia ): Rreth 40.000 deri në 60.000 persona. Sulltan Bajaziti II i mirëpriti zyrtarisht. Shumë u vendosën në Selanik(Greqi), Stamboll dhe Izmir , e prej andej disa familje kaluan edhe në sanxhakët shqiptarë si: Vlora e Berati .
Marok dhe Afrika e Veriut : Rreth 20.000 deri në 30.000 persona(Kryesisht në Fez, Tuan dhe rrethinat bregdetare).
Mbretëria e Napolit dhe Italia : Rreth 10.000 deri në 15.000.
Navarra (Spanjë Veriore) dhe Francë : Rreth 5.000 persona.
Vdiqën gjatë rrugëtimit: Historianët vlerësojnë se personat humbën jetën nga mbjetja e anijes, ose sulmet e piratëve në det.
3.
Për të kuptuar ndikimin specifik në Shqipëri , më poshtë janë shifrat dhe vendndodhjet kryesore:Mbërritja në shekullin e 15-të (Diaspora Sefardike).
Termi diasporë do të thotë “shpërndarje” ose “shpërngulje” e një populli jashtë vendit të tij të origjinës.Diaspora Sefardike quhet kështu sepse i referohet hebrenjve sefardikë që u shpërndanë nga gadishulli Iberik, veçanërisht pas vitit 1492, kur Dekreti i Alhambrës urdhëroi dëbimin e hebrenjve nga Spanja. Më vonë, edhe Portugalia dëboi ose detyroi shumë hebrenj të konvertoheshin. Fjala “Sefarad” është emri hebraik për Spanjën. Prandaj:Sefardikë = hebrenj me origjinë nga Spanja dhe Portugalia. Diaspora Sefardike = komunitetet sefardike që u vendosën në vende të tjera pas dëbimit.
Ata ruajtën për shekuj gjuhën e tyre tradicionale, Ladino (e njohur edhe si judeo-spanjishtja), si dhe zakonet dhe traditat e trashëguara nga Spanja mesjetare.
Numri: Vlerësohet se disa mijëra refugjatë u vendosën në tokat shqiptare nën sundimin e Perandorisë Osmane, duke u integruar me komunitetet lokale hebraike.
Vendndodhjet: Të dhënat osmane nga viti 1506 dhe 1520 tregojnë se qyteti port i Vlorës ishte shtëpia e rreth 528 familjeve hebraike (afërsisht 2,600 persona). Komunitete të rëndësishme u formuan gjithashtu në Berat , Durrës , Elbasan dhe Lezhë .
Bumi gjatë Luftës së Dytë Botërore.
Shifra: Paradoksalisht, Shqipëria kaloi nga vetëm 200 deri në 300 hebrenj vendas para luftës në më shumë se 2,000 në fund të saj.
Streha: Shqipëria ishte i vetmi vend nën pushtimin nazist që pa popullsinë e saj hebraike të rritej. Falë traditës së kodit të nderit shqiptar ( Besa ), mijëra refugjatë që iknin nga Gjermania, Austria, Jugosllavia dhe Greqia u fshehën dhe u mbrojtën nga popullsia vendase.
4.
Shpërthimi demografik në defterët e Vlorës (1506–1520).Defteri i vitit 1506 :Regjistrimi i fillimit të parë masiv të familjeve sefardike. Hebrenjtë nuk janë veçuarnë një gjë të veçantë (xhama’at) sipas qyteteve të pakta nga Spanja.
Defteri i vitit 1519–1520 :Ky është dokumenti më i mbresëlënës. Ai thotë se në Vlorë banojnë 528 familje çifute. Nëse llogaritet mesatarja e asaj kohe me 5 persona për familje, Vlora numëronte mbi 2.600 hebrenj.
Krahasimi me popullsinë vendase: Në këtë periudhë, komuniteti hebraik lokalitetet 35% deri 40% të popullsisë totale të qytetit të Vlorës , duke e kthyer atë në një nga qendrat më të rëndësishme në Ballkan.
5.
Çfarë taksash paguanin? (Sistemi i Xhizjes ).Në defterët osmanë, popullsia ndahej në myslimanë dhe dhimi . Hebrenjtë sefardikë kanë rënë në faqet e Xhizjes (taksë për kokë) dhe Ispenxhës (taksë mbi tokën ose statusin e banimit).
Profesionet dhe Tregtia sipas Regjistrave
Defterët osmanë nuk mblidhnin vetëm emra, por edhe burimet e të ardhurave që shteti do të taksonte. Nga këto shënime mësojmë se sefardikët e Vlorës sollën teknologji të reja:
Tekstilet dhe Lëkura: Ata u bënë mjeshtrit kryesorë të përpunimit të lëkurës dhe ngjyrosjes së rrobave (veçanërisht të kadifesë dhe mëndafshit).
Tregtia Ndërkombëtare: Defterët e portit tregojnë se hebrenjtë e Vlorës menaxhonin rrugët tregtare detare me Ankonën, Venecian dhe Napolin në Italinë fqinje, duke eksportuar kripë (nga kriporet e Nartës), vaj ulliri dhe grurë.
Integrimi sipas Regjistrave Gjyqësorë (Sicilat).
Edhe pse jo defterë kadastralë, sicilat (regjistrat e gjykatës së kadiut) të Vlorës plotësojnë tablonë: Hebrenjtë sefardikë shfaqen shpesh në gjykatat osmane të Vlorës për të zgjidhur mosmarrëveshjet tregtare me tregtarët e krishterë vendas ose venedikas.
Dokumentet tregojnë se dëshmia e tyre pranohej si “shuhūd al-hāl” (dëshmitarë të besueshëm), gjë që vërteton statusin e lartë ligjor dhe integrimin e shpejtë në shoqërinë vlonjate të asaj kohe.
6.
Rënia në Defterët e mëvonshëm (Fundi i Shekullit XVI).Nëse analizojmë defterët e viteve 1583 dhe më vonë, shihet një rënie e numrit të hebrenjve në Vlorë. Kjo ndodhi sepse shumë familje u zhvendosën drejt Beratit (ku u krijua një komunitet i fortë sefardik) ose drejt kryeqendrave më të mëdha si Selaniku dhe Stambolli, të cilat ofronin tregje më gjigante.
Regjistrimi i Vitit 1520 .Vetëm 14 vite më vonë, pas ardhmërisë masive të hebrenjve nga Spanja dhe zhvendosjes së banorëve të krishterë nga Kanina e rrethinat, Vlora u bë qyteti më i madh në Shqipëri:
Krishterë: 803 familje (shumica kishin statusin “tuzxhinj” sepse punonin në kriporet e Nartës).
Hebrenj: 528 deri në 531 familje (të ndarë në lagje sipas qyteteve të origjinës nga Spanja e Italia).
Totali: 1.367 familje, çka përkthehej në mbi 6.500 deri në 6.800 banorë.
Struktura e Popullsisë (1520)
Në vitin 1520, popullsia e qytetit kishte këtë përbërje drastike:
60% e qytetit ishte e krishterë vendase.
40% e qytetit përbëhej tërësisht nga komuniteti hebraik sefardik.
Kjo shifër prej rreth 6.500 banorësh e bënte Vlorën e asaj kohe një qendër urbane shumë të madhe për standardet e Ballkanit të shekullit XVI, duke kaluar edhe qytete të tjera të rëndësishme shqiptare që në atë kohë ishin kryesisht fshatra të mëdhenj ose qendra të vogla administrative.
Kush jetonte në Vlorë në vitet 1506-1520?
Të krishterët vendas: Përbënin shumicën e popullsisë (mbi 60% në vitin 1520).
Ata ishin kryesisht shqiptarë që erdhën nga rrethinat dhe kështjella e Kaninës për të punuar në kriporet e Nartës dhe në port.
Hebrenjtë Sefardikë: Përbënin rreth 40% të qytetit (531 familje në vitin 1520).
Garnizoni Ushtarak Osman: Ky ishte i vetmi element mysliman. Ata ishin ushtarë, roje të kalasë dhe nëpunës administrate të dërguar nga Stambolli, por nuk llogariteshin si popullsi civile e qytetit pasi jetonin brenda strukturave ushtarake (si në kalanë e Kaninës) dhe nuk paguanin taksa si qytetarët.
Pse nuk kishte myslimanë vendas?
Popullsia myslimane civile filloi të shfaqej në Vlorë dhe rrethina vetëm në gjysmën e dytë të shekullit XVI dhe përgjatë shekullit XVII. Kjo ndodhi përmes dy rrugëve:
1. Konvertimit gradual të tregtarëve dhe zejtarëve të krishterë vendas për të shpëtuar nga taksa e xhizjes (taksë për jomyslimanët).
2. Zgjerimit të qytetit dhe ardhjes së familjeve feudale ushtarake osmane, siç ishte oxhaku i famshëm i Bejlerëve të Vlorës, të cilët u vendosën dhe krijuan elitën e re të qytetit
Krahasimi me qytetet e tjera në atë kohë.Gjirokastra dhe Berati në të njëjtën periudhë kishin vetëm rreth 2.000 deri në 3.000 banorë.
Vetëm kryeqendrat perandorake si Stambolli , Venecia apo Selaniku arrinin shifra më të larta. Për Shqipërinë e asaj kohe, Vlora ishte në krye të listës së qendrave urbane .
7.
Dallimi mes “Qytetit” dhe “Sanxhakut”.Defterët osmanë kur flasin për 6.500 banorë i referohen vetëm zonës urbane brenda kufijve të qytetit (lagjeve tregtare dhe banesave pranë portit). Nëse llogarisim të gjithë rrethinën, situata ndryshon:
Vlora ishte qendra e Sanxhakut të Vlorës , i cili ofron një territor gjigant (nga Myzeqeja , Berati , Mallakastra e deri në Himarë dhe Delvinë ).
Popullsia “Fluturuese” (Që nuk numërohej).Pra, kur historianët thonë “6.500 banorë”, për kohët e fundit fjalë për një qendër urbane me dendësi të lartë, zhurmshme dhe plot aktivitet tregtar ndërkombëtar.
Pse nuk mbeti gjurmë në shkrimet lokale shqipe?
Në shekullin XVI, gjuha shqipe ishte një gjuhë e folur dhe nuk përdoret si gjuhë administrative ose zyrtare.Në Vlorë, administrata shkruan në turqishtes osmane .
Tregtia dhe dallimet fetare të krishter bëheshin në greqisht .
Në fund, kur komuniteti hebraik i Vlorës filloi të zvogëlohej në fondin e shekullit XVI (duke u zhvendosur drejt Beratit dhe Selanikut), gjuha Ladino u zëvendësua në Vlorë, duke lënë pas vetëm emërtime gjeografike (si Rruga e Hebrenjve ).
