Llazar Syziu
Historia është një gjykatës i çuditshëm. Ajo nuk shpërndan medalje dhe as nuk shkruan aktakuza. Regjistron faktet, pastaj ua lë brezave t’i interpretojnë. Dhe faktet na thonë se Shqipëria e vitit 1944 nuk ishte më ajo e vitit 1939. Por po aq të vërteta janë edhe plagët që ajo mbante mbi trup. Historia nuk njeh periudha të bardha apo të zeza. Çdo epokë mbart brenda vetes përparime dhe plagë, zhvillim dhe shkatërrim. Kjo vlen veçanërisht për Shqipërinë e viteve 1939–1944, një periudhë e shënuar nga pushtimi, lufta dhe ndryshime të rëndësishme në jetën ekonomike e shoqërore. Kur krahasojmë Shqipërinë e vitit 1944 me atë të vitit 1939, është e qartë se vendi nuk ishte më i njëjti. Ai kishte njohur zgjerim të infrastrukturës, përmirësime në disa shërbime publike dhe ndryshime në organizimin administrativ. Megjithatë, këto zhvillime u shoqëruan me një kosto të rëndë njerëzore dhe materiale, e cila nuk mund të anashkalohet. Historia e kombeve nuk përbëhet vetëm nga fitoret apo humbjet ushtarake. Ajo është historia e ndryshimeve të ngadalshme që prekin jetën e përditshme të njerëzve, zhvillimin e institucioneve dhe aftësinë e një shoqërie për të përballuar sfidat e kohës. Në këtë këndvështrim, Shqipëria e vitit 1944 ishte dukshëm e ndryshme nga ajo e vitit 1939. Pesë vitet e Luftës së Dytë Botërore sollën pushtim, shkatërrim dhe vuajtje, por njëkohësisht lanë pas edhe ndryshime që do të ndikonin në zhvillimin e mëvonshëm të vendit.
Së pari, infrastruktura ishte një nga fushat ku ndryshimet ishin më të dukshme. Gjatë viteve të luftës u ndërtuan dhe u përmirësuan rrugë, ura, porte dhe objekte të tjera publike. Një pjesë e këtyre investimeve u krye për nevoja ushtarake, por ato mbetën më pas në shërbim të vendit. Shqipëria e vitit 1944 kishte një rrjet komunikimi më të zhvilluar sesa ai i vitit 1939, duke krijuar kushte më të mira për lidhjen ndërmjet qyteteve dhe krahinave. Në vitin 1939, Shqipëria ishte një vend me ekonomi kryesisht bujqësore, me industri të kufizuar dhe me një infrastrukturë ende të pamjaftueshme për zhvillimin e plotë të jetës ekonomike. Pushtimi italian nuk e ndryshoi menjëherë këtë realitet, por e përfshiu vendin në mekanizmin ekonomik dhe ushtarak të një fuqie më të madhe. Pikërisht kjo solli investime në rrugë, ura, porte, komunikime dhe objekte të tjera që shërbenin për nevojat strategjike të luftës. Pikërisht për shkak të këtyre interesave u ndërtuan rrugë të reja, ura, porte dhe objekte të tjera infrastrukturore. Qëllimi i tyre ishte kryesisht ushtarak, por pas përfundimit të luftës ato mbetën pjesë e pasurisë materiale të vendit. Historia njeh shumë raste kur veprat e ndërtuara për nevoja të përkohshme ushtarake u shndërruan më pas në mjete zhvillimi ekonomik. Shqipëria nuk përbënte përjashtim.
Në prag të pushtimit italian të vitit 1939, Shqipëria ishte një shtet i ri me ekonomi kryesisht bujqësore dhe me një rrjet infrastrukturor ende të kufizuar. Institucionet shtetërore ishin krijuar, por burimet ekonomike nuk mjaftonin për të përmbushur nevojat e një vendi që synonte modernizimin. Lufta e ndërpreu këtë proces normal zhvillimi dhe e vendosi Shqipërinë në qendër të interesave strategjike të fuqive të Boshtit. Në prillin e vitit 1939, Shqipëria ishte një mbretëri e vogël, e varfër dhe me institucione ende të brishta. Kur lufta mbaroi pesë vjet më vonë, vendi kishte ndryshuar. Jo sepse lufta është një arkitekte e mirë e qytetërimit – përkundrazi, ajo është mjeshtre e shkatërrimit – por sepse edhe pushtimet, sado paradoksale të tingëllojë, lënë pas vetes rrugë, ndërtesa dhe institucione që mbijetojnë më gjatë se ushtritë që i ndërtuan. Shqipëria kishte më shumë rrugë. Shumë prej tyre u ndërtuan për të lëvizur tanke, artileri dhe kolona ushtarake. Por asfalti nuk pyet se kush e hodhi. Kur topat heshtën, mbi ato rrugë filluan të kalonin tregtarë, mësues dhe fshatarë. Historia shpesh ka këtë ironi: ajo që ndërtohet për luftën mund të shërbejë më vonë për paqen. Historia njeh një ligj të pandryshueshëm: edhe luftërat, të cilat përfaqësojnë formën më të dhunshme të përplasjes ndërmjet shteteve, shpesh përshpejtojnë zhvillimin e forcave prodhuese. Rrugët ndërtohen për ushtritë, por pas luftës ato përdoren nga popullsia. Portet zgjerohen për flotat ushtarake, por më vonë shërbejnë për tregtinë. Teknologjia zhvillohet për konfliktin, por përfundon duke ndryshuar jetën civile. Shqipëria e viteve 1939–1944 nuk bëri përjashtim nga ky ligj historik.
Një argument tjetër lidhet me arsimin. Megjithëse lufta ndërpreu punën normale të shumë shkollave, rrjeti arsimor u zgjerua në disa zona dhe arsimi në gjuhën shqipe u përhap edhe në territore ku më parë kishte qenë i kufizuar. Kjo kontribuoi në forcimin e identitetit kombëtar dhe në përgatitjen e një brezi të ri të arsimuar, edhe pse kushtet e luftës e bënë të vështirë funksionimin e rregullt të sistemit arsimor. Arsimi gjithashtu vazhdoi të zgjerohej. U hapën shkolla të reja dhe gjuha shqipe u përhap në territore ku më parë kishte qenë e kufizuar. Por lufta nuk është mike e dijes. Në shumë zona, librat u zëvendësuan nga pushkët dhe bankat e shkollës nga barrikadat. Historia nuk ecën gjithmonë në vijë të drejtë; shpesh ajo përparon duke bërë hapa përpara mbi rrënoja. Edhe arsimi njohu zgjerim gjatë kësaj periudhe. U hapën shkolla të reja dhe mësimi në gjuhën shqipe u përhap në rajone ku më parë kishte qenë i kufizuar. Megjithatë, lufta pengoi funksionimin e rregullt të institucioneve arsimore. Në shumë vende, shkollat u mbyllën përkohësisht ose u përdorën për qëllime ushtarake. Kjo tregon se përparimi dhe pengesat shpesh ecin paralelisht në kohë lufte. Zgjerimi i arsimit ishte gjithashtu pjesë e këtij procesi. Një ekonomi më e organizuar kërkon një popullsi më të arsimuar. Hapja e shkollave dhe përhapja e arsimit në gjuhën shqipe krijuan kushte më të mira për formimin e kuadrove administrative dhe teknike. Arsimi nuk është vetëm institucion kulturor; ai është një mjet për zhvillimin e kapaciteteve prodhuese të shoqërisë.
Edhe shëndetësia njohu përmirësime. U zgjeruan disa spitale, u hapën ambulanca dhe u organizuan shërbime sanitare për të luftuar sëmundjet epidemike. Këto investime ndihmuan në përmirësimin e kujdesit shëndetësor, por njëkohësisht lufta solli mungesë ilaçesh, dëmtime të institucioneve dhe një numër të madh të plagosurish që rënduan sistemin. Edhe shëndetësia njohu përmirësime. U ngritën spitale dhe ambulanca, por korridoret e tyre u mbushën me të plagosur të luftës. Kjo është tragjedia e çdo konflikti: ndërton një spital dhe menjëherë e mbush me viktimat e veta. Në fushën e shëndetësisë u bënë gjithashtu përpjekje për të zgjeruar rrjetin e spitaleve dhe të shërbimeve sanitare. U ndërtuan objekte të reja dhe u organizuan fushata kundër sëmundjeve infektive. Por nevojat e luftës ishin të mëdha. Mijëra të plagosur, mungesa e barnave dhe dëmtimi i disa institucioneve kufizuan ndikimin e këtyre përmirësimeve. Edhe shëndetësia duhet parë në të njëjtin plan. Ndërtimi i spitaleve, organizimi i shërbimeve sanitare dhe lufta kundër epidemive nuk përfaqësonin vetëm përmirësim të jetës së qytetarëve. Ato siguronin ruajtjen dhe riprodhimin e forcës së punës, e cila është kushti themelor për funksionimin e çdo ekonomie.
Po kështu, elektrifikimi dhe shërbimet publike vazhduan të përparonin. Në disa qytete u zgjeruan rrjetet elektrike dhe u përmirësuan sistemet e komunikimit. Këto zhvillime ishin shenja të modernizimit teknik të vendit, megjithëse shumë prej tyre u kushtëzuan nga interesat strategjike të kohës së luftës. Edhe qytetet kishin ndryshuar. U zgjeruan shërbimet publike, u ndërtuan objekte të reja dhe energjia elektrike filloi të bëhej pjesë e jetës së përditshme në më shumë qendra urbane. Nuk ishte ende moderniteti evropian, por ishte një hap larg Shqipërisë së fundviteve tridhjetë. Ndryshime u vunë re edhe në jetën urbane. Elektrifikimi u zgjerua në disa qytete dhe komunikimet u përmirësuan. Këto zhvillime nuk e shndërruan Shqipërinë në një vend të industrializuar, por treguan se procesi i modernizimit teknik vazhdonte, edhe në kushtet e një konflikti botëror.
Megjithatë, çdo analizë historike do të ishte e paplotë nëse do të ndalej vetëm te zhvillimet materiale. Shqipëria e viteve 1939–1944 përjetoi pushtimin e huaj, luftime të ashpra, shkatërrime të shumta dhe humbje të mëdha njerëzore. Fshatra u dogjën, familje u shpërngulën dhe mijëra shqiptarë humbën jetën. Ekonomia u orientua drejt nevojave të luftës dhe popullsia u përball me mungesa ushqimore dhe pasiguri të vazhdueshme. Kjo do të thotë se përparimi në disa fusha nuk e zbehu dramën që solli konflikti. Do të ishte e padrejtë të mohohej se Shqipëria e vitit 1944 kishte më shumë infrastrukturë dhe një administratë më të organizuar në disa sektorë sesa ajo e vitit 1939. Por do të ishte po aq e padrejtë të harroheshin fshatrat e djegur, familjet e shpërngulura, mijëra të vrarët dhe një shoqëri e ndarë nga urrejtjet politike që nuk do të përfundonin me mbarimin e luftës. Për disa, viti 1944 ishte çlirimi; për të tjerë, fillimi i një epoke tjetër përplasjesh. Historiani nuk ka luksin të zgjedhë vetëm njërën nga këto të vërteta. Në fund të vitit 1944, Shqipëria kishte një bazë materiale më të zhvilluar sesa në vitin 1939. Kishte më shumë rrugë, më shumë objekte publike, një rrjet më të zgjeruar arsimor dhe shëndetësor dhe një nivel më të lartë organizimi administrativ. Këto ishin fakte konkrete që nuk mund të mohohen. Por po aq të pamohueshme ishin humbjet njerëzore, rrënimi ekonomik në shumë rajone dhe përçarjet politike që lufta kishte prodhuar.
Pra, çdo historian duhet të marrë parasysh edhe anën tjetër të medaljes. Lufta solli humbje të mëdha njerëzore, shkatërrime ekonomike dhe përçarje politike. Fshatra të tëra u dogjën, qytete u dëmtuan dhe mijëra familje humbën të afërmit ose u detyruan të largoheshin nga shtëpitë e tyre. Këto pasoja nuk mund të zbehen nga asnjë arritje infrastrukturore. Prandaj, kur thuhet se Shqipëria e vitit 1944 nuk ishte më ajo e vitit 1939, kjo është një e vërtetë historike, por që kërkon një interpretim të plotë. Vendi kishte më shumë rrugë, më shumë objekte publike, një rrjet më të zgjeruar shërbimesh dhe disa elemente të modernizimit që nuk ekzistonin më parë. Por në të njëjtën kohë ai mbante plagët e një lufte shkatërrimtare, e cila kishte cenuar jetën, ekonominë dhe stabilitetin e shoqërisë. Në fund, historia nuk pyet nëse një regjim kishte flamurin e duhur apo ideologjinë më bindëse. Ajo pyet çfarë la pas. Shqipëria e vitit 1944 trashëgoi rrugë, ndërtesa, shkolla dhe një bazë infrastrukturore më të zhvilluar se pesë vjet më parë. Por trashëgoi edhe varreza, qytete të dëmtuara dhe plagë që do të duheshin dekada për t’u mbyllur. Prandaj, kur thuhet se Shqipëria e vitit 1944 nuk ishte më ajo e vitit 1939, kjo duhet kuptuar në kuptimin historik të fjalës. Vendi kishte ndryshuar. Kishte më shumë rrugë, më shumë objekte publike, një rrjet më të gjerë arsimor dhe shëndetësor dhe një bazë infrastrukturore më të zhvilluar. Por këto ndryshime ishin rezultat i një periudhe të jashtëzakonshme, në të cilën zhvillimi material dhe shkatërrimi njerëzor bashkëjetuan në mënyrë paradoksale.
Kështu, analiza historike nuk mund të kufizohet vetëm te zhvillimi material. Lufta solli edhe kontradiktat e saj. Ndërsa ndërtoheshin rrugë dhe objekte publike, digjeshin fshatra. Ndërsa zgjeroheshin disa institucione, mijëra njerëz humbnin jetën. Ndërsa ekonomia zhvillonte disa sektorë, ajo në tërësi vihej në shërbim të nevojave ushtarake dhe jo të mirëqenies së popullsisë. Kjo është natyra kontradiktore e zhvillimit në kushtet e konfliktit: përparimi teknik dhe shkatërrimi njerëzor ecin së bashku. Prandaj, kur krahasojmë vitin 1939 me vitin 1944, nuk duhet të kërkojmë fitues absolutë. Historia nuk njeh të tillë. Ajo njeh vetëm kombe që ecin përpara duke paguar çmime të ndryshme. Shqipëria ndryshoi. Fytyra e saj ishte më moderne në disa drejtime, por shpirti i saj mbante ende hijen e luftës. Dhe ndoshta ky është mësimi më i madh që na lë ajo periudhë: se përparimi material është i rëndësishëm, por ai nuk e kompenson kurrë plotësisht koston njerëzore të historisë. Historia nuk është historia e dëshirave të njerëzve, por historia e zhvillimit të kushteve materiale të jetës së tyre. Nuk janë deklaratat politike ato që përcaktojnë fatin e një kombi, por niveli i zhvillimit të forcave prodhuese, organizimi i ekonomisë dhe marrëdhëniet shoqërore që lindin mbi këtë bazë. Në këtë këndvështrim duhet parë edhe ndryshimi midis Shqipërisë së vitit 1939 dhe asaj të vitit 1944. Prandaj, ndryshimi midis Shqipërisë së vitit 1939 dhe asaj të vitit 1944 nuk duhet gjykuar vetëm nga këndvështrimi politik. Historia nuk është një debat mbi sloganet; ajo është analiza e transformimeve materiale të shoqërisë. Lufta krijoi kushte për zhvillimin e disa elementeve të bazës ekonomike, por njëkohësisht prodhoi vuajtje dhe shkatërrime që rënduan mbi popullin.
Në përfundim, Shqipëria e vitit 1944 ishte një vend i ndryshuar. Lufta e kishte transformuar jo vetëm peizazhin fizik, por edhe jetën politike, ekonomike dhe shoqërore të vendit. Zhvillimet në arsim, shëndetësi, infrastrukturë dhe energji janë pjesë e kësaj historie, por ato nuk mund të shkëputen nga kostoja e madhe njerëzore dhe materiale e konfliktit. Vetëm duke pranuar njëkohësisht të dyja këto realitete mund të kuptohet me drejtësi kjo periudhë e rëndësishme e historisë shqiptare. Kështu, Shqipëria e vitit 1944 nuk ishte më ajo e vitit 1939, sepse baza e saj materiale kishte pësuar ndryshime të rëndësishme. Zhvillimi i infrastrukturës, zgjerimi i arsimit dhe përmirësimi i disa shërbimeve publike dëshmonin një transformim të forcave prodhuese. Por ky transformim nuk mund të shkëputet nga kontradiktat e kohës: ai u ndërtua në kushtet e pushtimit, të luftës dhe të sakrificave të mëdha njerëzore. Vetëm duke parë njëkohësisht përparimin material dhe koston shoqërore mund të kuptohet në mënyrë të plotë kjo periudhë e historisë shqiptare. Pra Shqipëria e vitit 1944 përfaqësonte një etapë të re në historinë e saj. Lufta ndryshoi kufijtë e jetës politike, ekonomike dhe shoqërore të vendit. Ajo la pas një trashëgimi të dyfishtë: nga njëra anë një infrastrukturë dhe institucione më të zhvilluara se në vitin 1939, dhe nga ana tjetër plagë të thella njerëzore e materiale. Vetëm duke marrë parasysh të dyja këto aspekte mund të arrihet një kuptim i drejtë dhe i plotë i kësaj periudhe historike.
