Llazar Syziu
Shqipëria midis flamurit dhe protektoratit
Kur Ismail Qemali ngriti flamurin në Vlorë më 28 nëntor 1912, Shqipëria fitoi simbolin e shtetit, por jo menjëherë shtetin vetë. Kjo është tragjedia dhe madhështia e fillimit të historisë moderne shqiptare: pavarësia u shpall nga shqiptarët, ndërsa ekzistenca e saj u vendos nga kancelaritë evropiane. Midis vitit 1912 dhe 1924, Shqipëria jetoi në një gjendje të ndërmjetme — as plotësisht e lirë, as plotësisht e pushtuar. Ishte një vend që kërkonte sovranitet, ndërsa të tjerët i ofronin administrim. Shqipëria lindi dy herë. Herën e parë në imagjinatën romantike të patriotëve. Herën e dytë në tryezat e Evropës. Dhe, si çdo fëmijë që lind në duart e shumë kujdestarëve, rrezikoi të mos kishte kurrë një identitet të vetin. Më 28 nëntor 1912, Ismail Qemali ngriti flamurin në Vlorë. Historia shqiptare e ka shndërruar atë çast në një epifani kombëtare. Dhe ishte. Por vetëm pjesërisht. Sepse flamuri u ngrit mbi një vend që nuk kontrollonte kufijtë e vet, nuk kishte ushtri të vetën, nuk kishte administratë të vetën dhe, mbi të gjitha, nuk kishte ende lejen e Evropës për të ekzistuar. Në Ballkan, shtetet nuk lindnin vetëm nga popujt. Lindnin nga kompromiset e diplomatëve. Shqipëria nuk bëri përjashtim. Fuqitë e Mëdha e njohën sepse kishin frikë nga njëra-tjetra, jo sepse besonin te shqiptarët. Austro-Hungaria nuk donte Serbinë në Adriatik. Italia nuk donte Greqinë në Vlorë. Rusia donte sllavët. Anglia donte ekuilibrin. Dhe kështu, nga përplasja e interesave, doli një shtet i quajtur Shqipëri.
Në teori, Evropa e njohu Shqipërinë. Në praktikë, ajo nuk i besoi asaj. Kjo u pa qartë me krijimin e Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit, një institucion që mbikëqyrte financat, xhandarmërinë dhe administratën shqiptare. Fuqitë e Mëdha silleshin me Shqipërinë si me një fëmijë politik: i pranonin ekzistencën, por nuk i jepnin të drejtën të vendoste vetë për fatin e tij. Argumenti kryesor i kohës ishte se Shqipëria nuk kishte institucione, elitë administrative dhe traditë shtetformuese. Dhe deri diku kjo ishte e vërtetë. Perandoria Osmane kishte lënë pas provinca, jo shtete. Por problemi nuk qëndronte vetëm te dobësia shqiptare. Problemi qëndronte edhe te frika evropiane se një Shqipëri e fortë mund të prishte ekuilibrat ballkanikë. Prandaj administratat ndërkombëtare nuk qenë vetëm mekanizma ndihme; ato qenë edhe instrumente kontrolli diplomatik. Evropa, pasi e krijoi, nuk pati guximin ta linte të lirë. Prandaj shpiku Komisionin Ndërkombëtar të Kontrollit. Emri tingëllonte burokratik. Në të vërtetë ishte një protektorat elegant. Shqipëria kishte qeveri, por vendimet serioze kalonin nga të huajt. Kishte flamur, por jo sovranitet të plotë. Kishte ministra, por jo besim ndërkombëtar. Evropa sillej me shqiptarët si me një popull të dalë vonë nga historia. Dhe shqiptarët, për fat të keq, shpesh i jepnin arsye këtij paragjykimi. Bejlerë provincialë, kryengritje lokale, rivalitete krahinore, besnikëri fisnore: shteti i ri ngjante më shumë me një armëpushim midis ambicieve personale sesa me një komb të organizuar.
Ardhja e Wilhelm Wied në vitin 1914 e provoi këtë paradoks. Shqipërisë iu dha një princ gjerman, sikur kombi të ishte një eksperiment laboratorik i diplomacisë evropiane. Fuqitë e Mëdha mendonin se një aristokrat neutral do të sillte rend dhe autoritet. Por princi zbarkoi në një vend pa administratë funksionale, pa ushtri kombëtare dhe me kryengritje në çdo krahinë. Ai nuk dështoi vetëm si individ; dështoi vetë ideja se Shqipëria mund të ndërtohej nga jashtë. Pra Evropa bëri eksperimentin e saj më grotesk: solli një princ gjerman për të sunduar Shqipërinë. Wilhelm Wied zbriti në Durrës si një njeri që kishte gabuar trenin dhe kishte përfunduar në një stacion të panjohur. I ndershëm ndoshta. I sjellshëm me siguri. Por krejtësisht jashtë realitetit ballkanik. Atij iu kërkua të sundonte një vend që ende nuk kishte vendosur nëse donte të ishte shtet apo krahinë. Dhe princi bëri atë që bëjnë zakonisht princat evropianë kur përballen me Ballkanin: u largua. Pastaj shpërtheu Lufta e Parë Botërore dhe Shqipëria u kthye në një korridor ushtrish të huaja. Italianë në jug, austro-hungarezë në veri, francezë në Korçë, grekë në juglindje, serbë aty ku mundeshin. Shqipëria nuk ishte më shtet; ishte një hartë e hapur mbi tavolinën ushtarake të Evropës.
Pra erdhi Lufta e Parë Botërore dhe Shqipëria pothuajse u zhduk nga harta politike. Italianë, austro-hungarezë, francezë, serbë dhe grekë administruan pjesë të ndryshme të territorit shqiptar. Në Korçë u krijua një autonomi nën mbrojtjen franceze. Në veri sundonte administrata austro-hungareze. Në jug shtrihej ndikimi italian dhe grek. Shqipëria nuk kishte më një qendër; kishte disa zotërinj të përkohshëm. Megjithatë, historia shqiptare ka një veçori të rrallë: sa herë që shteti është dukur pranë zhdukjes, ka lindur një reagim kombëtar. Kjo ndodhi me Kongresin e Lushnjës. Ai kongres nuk ishte thjesht një mbledhje politike. Ishte rebelimi i sovranitetit shqiptar kundër administrimit të huaj. Delegatët e Lushnjës kuptuan se rreziku më i madh nuk ishte vetëm pushtimi ushtarak, por kthimi i Shqipërisë në një protektorat të përhershëm. Qeveria e Sulejman Delvinës, zhvendosja e kryeqytetit në Tiranë dhe organizimi i institucioneve kombëtare shënuan fillimin e shtetit real shqiptar. Për herë të parë pas vitit 1912, Shqipëria nisi të qeverisej më shumë nga shqiptarët sesa nga ambasadorët. Por paqja nuk zgjati. Konflikti midis elitave politike shqiptare u bë po aq i rrezikshëm sa ndërhyrjet e huaja. Në skenë dolën figura si Ahmet Zogu dhe Fan Noli, të cilët përfaqësonin dy vizione të ndryshme për shtetin: njëri rendin dhe forcën administrative, tjetri reformën dhe idealizmin demokratik. Shqipëria ende nuk kishte vendosur nëse do të bëhej një shtet autoritar që garantonte stabilitet, apo një demokraci e brishtë që kërkonte kohë për t’u maturuar.
Periudha 1912–1924 mbetet prova se Shqipëria nuk u krijua në një ditë dhe as nga një hero i vetëm. Ajo u krijua mes dyshimit evropian, ambicieve ballkanike dhe kokëfortësisë shqiptare. Ishte një shtet që të huajt e administronin, fqinjët e copëtonin dhe vetë shqiptarët shpesh nuk dinin si ta mbanin. Por, çuditërisht, ai mbijetoi. Dhe ndoshta ky është fakti më shqiptar nga të gjithë. Kjo është arsyeja pse periudha 1912–1924 mbetet themelore për historinë shqiptare. Ajo dëshmon se pavarësia nuk është një akt ceremonial, por një proces i gjatë për të fituar kontroll mbi territorin, administratën dhe fatin kombëtar. Shqipëria e shpalli lirinë në Vlorë, por iu deshën vite për të bindur botën — dhe ndoshta edhe veten — se ishte e aftë ta mbante atë.
