Llazar Syziu
Historia rrallë lind nga hiçi. Edhe regjimet që pretendojnë se po ndërtojnë një botë krejtësisht të re, në të vërtetë mbështeten mbi modele, përvoja dhe institucione të krijuara diku tjetër. Shqipëria socialiste nuk përbën përjashtim nga ky rregull. Shpesh debati publik e paraqet sistemin politik të ndërtuar pas vitit 1944 si një krijim ekskluziv të Enver Hoxhës ose të udhëheqjes shqiptare. Megjithatë, një analizë historike më e gjerë tregon se Shqipëria nuk shpiku mekanizmat themelorë të organizimit të shtetit socialist. Ajo adoptoi një model politik të ndërtuar më parë në Bashkimin Sovjetik dhe të përhapur, me variante të ndryshme, në pjesën më të madhe të Evropës Lindore dhe më gjerë. Veçantia shqiptare nuk qëndron te origjinaliteti i modelit, por te mënyra e zbatimit të tij, i cili në disa drejtime u ruajt me një konsekuencë më të madhe sesa në shumicën e vendeve të tjera socialiste evropiane.
Historia ka një zakon të çuditshëm: rrallëherë shpik fanatikët. Zakonisht shpik idetë; fanatikët vijnë më pas. Ata nuk krijojnë doktrinën, por e mbrojnë me një besnikëri që ndonjëherë i habit edhe vetë themeluesit e saj. Shqipëria e shekullit XX ishte pikërisht një nga këto paradokse. Nuk shpiku socializmin sovjetik, nuk shpiku partinë-shtet, nuk shpiku ekonominë e planifikuar, as kultin e udhëheqësit dhe as luftën kundër “armiqve të klasës”. Të gjitha këto kishin lindur shumë më herët, në stepat politike të Rusisë revolucionare. Shqipëria bëri diçka tjetër: i besoi këtij modeli me një vendosmëri që, në disa momente, dukej më e madhe se ajo e vetë krijuesve të tij.
Në Ballkan, ku kombet zakonisht krenohen se kanë shpikur gjithçka, shqiptarët nuk mund të pretendojnë autorësinë e këtij sistemi. Arkitekti ishte Moska. Laboratori ishte Bashkimi Sovjetik. Shqipëria ishte një nga nxënësit e këtij laboratori. Dhe, siç ndodh shpesh me nxënësit më të zellshëm, në një moment ajo filloi t’i zbatonte mësimet me më shumë rreptësi sesa vetë mësuesi. Në vitet pas Revolucionit të Tetorit, Lenini dhe më pas Stalini ndërtuan një shtet të ri mbi një ide të vjetër: se historia mund të drejtohej si një ushtri dhe shoqëria mund të organizohej si një repart ushtarak. Partia nuk ishte thjesht një forcë politike; ajo ishte mendja e shtetit. Ekonomia nuk ishte treg; ishte plan. Debati nuk ishte pluralizëm; ishte disiplinë. Kundërshtari nuk ishte rival; ishte armik. Kjo filozofi nuk mbeti brenda kufijve sovjetikë. Ajo u eksportua me të njëjtën vendosmëri me të cilën dikur perandoritë eksportonin ligjet, gjuhën ose fenë. Origjina e këtij modeli gjendet në Bashkimin Sovjetik pas Revolucionit të Tetorit të vitit 1917. Revolucioni bolshevik nuk solli vetëm një ndryshim qeverie, por krijoi një mënyrë krejtësisht të re të organizimit të pushtetit. Partia Komuniste u vendos mbi institucionet shtetërore, ekonomia iu nënshtrua planifikimit qendror, ndërsa shteti mori nën kontroll jetën politike, ekonomike dhe kulturore të vendit. Gjatë viteve të Josif Stalinit ky sistem u institucionalizua përmes planeve pesëvjeçare, kolektivizimit të bujqësisë, industrializimit të përshpejtuar, kontrollit të rreptë ideologjik dhe forcimit të aparatit të sigurisë. Këto nuk ishin karakteristika shqiptare; ato ishin tipare të modelit sovjetik.
Pas Luftës së Dytë Botërore, Evropa Lindore u mbush me republika që ngjanin si motra binjake. Polonia, Hungaria, Çekosllovakia, Bullgaria, Rumania dhe Gjermania Lindore ndryshonin në histori, kulturë dhe tradita, por jo shumë në mënyrën se si organizuan pushtetin. Kudo u ngritën parti unike, ekonomi të planifikuara, polici sekrete dhe institucione të ndërtuara mbi të njëjtën logjikë. Ishte një arkitekturë politike e standardizuar, pothuajse si një projekt urbanistik ku ndryshonin vetëm fasadat. Pas Luftës së Dytë Botërore ky model u eksportua në vendet që hynë në orbitën politike të Moskës. Në Poloni, Hungari, Çekosllovaki, Bullgari, Rumani dhe Gjermaninë Lindore u ngritën sisteme me parti të vetme, ekonomi të planifikuar dhe institucione sigurie të ndërtuara sipas shembullit sovjetik. Në secilin vend u zhvilluan procese politike kundër figurave të larta të vetë partisë, të akuzuara për tradhti ose devijim ideologjik. Rudolf Slánský në Çekosllovaki, László Rajk në Hungari dhe Trajço Kostov në Bullgari janë vetëm disa nga shembujt më të njohur. Kjo tregon se mekanizmi i spastrimeve politike nuk ishte një shpikje shqiptare, por pjesë e një kulture politike të përbashkët të botës socialiste të kohës.
Shqipëria hyri në këtë botë pa sjellë një projekt të vetin. Nuk kishte as traditën industriale të Çekosllovakisë, as administratën e Polonisë, as përvojën shtetërore të Hungarisë. Kishte një vend të rrënuar nga lufta, me analfabetizëm të lartë, ekonomi kryesisht bujqësore dhe institucione të brishta. Për një elitë revolucionare që kërkonte të ndërtonte një shtet të ri me ritme të shpejta, modeli sovjetik dukej jo vetëm bindës, por pothuajse i domosdoshëm. Ai ofronte receta për gjithçka: për ekonominë, arsimin, ushtrinë, administratën dhe kulturën. Deri këtu, Shqipëria nuk ndryshonte shumë nga fqinjët e saj socialistë. Edhe Shqipëria ndoqi të njëjtën rrugë. Pas vitit 1944, organizimi i shtetit, ushtrisë, ekonomisë, arsimit dhe aparatit të sigurisë u frymëzua drejtpërdrejt nga përvoja sovjetike. Kuadro shqiptarë u arsimuan në Bashkimin Sovjetik, literatura politike dhe ekonomike sovjetike u përkthye në shqip, ndërsa planifikimi ekonomik dhe organizimi institucional u ndërtuan sipas të njëjtave parime. Kushtetuta e vitit 1946 pasqyronte qartë këtë orientim. Në këtë kuptim, Shqipëria nuk po ndërtonte një model të veçantë shqiptar të socializmit, por po zbatonte një model tashmë të konsoliduar. Dallimi fillon më vonë, kur shumica e tyre vendosin të korrigjojnë kursin.
Historia është plot me ironi. Bashkimi Sovjetik, që kishte ndërtuar modelin, filloi ta zbutte atë pas vitit 1956. Hungaria eksperimentoi me reforma ekonomike. Polonia lejoi një hapësirë më të madhe për Kishën Katolike dhe shoqërinë. Jugosllavia ndërtoi një rrugë të ndryshme me vetadministrimin socialist. Më vonë Kina do të pranonte se ekonomia nuk mund të drejtohej vetëm nga parullat dhe do të hapte dyert për reforma. Mësuesit filluan të rishikonin tekstin. Por nxënësi shqiptar nuk pranoi ta ndryshonte. Pra, historia shqiptare merr një kthesë interesante pas prishjes së marrëdhënieve me Bashkimin Sovjetik në vitin 1961. Në vend që të ndryshonte kurs, udhëheqja shqiptare vendosi të ruante shumicën e karakteristikave të modelit stalinist. Pikërisht këtu qëndron një nga veçantitë më të rëndësishme të Shqipërisë. Ndërsa shumë vende socialiste nisën reforma ekonomike ose liberalizime të pjesshme, Shqipëria vazhdoi të mbështetej në planifikimin e centralizuar, në kontrollin e fortë ideologjik dhe në kufizimin e ndikimeve të jashtme. Krahasimi me vendet e tjera e bën këtë dallim edhe më të qartë. Pas vitit 1956, Polonia lejoi një rol më të madh të Kishës Katolike dhe një hapësirë disi më të gjerë shoqërore. Hungaria ndërmori reformën ekonomike të njohur si “Mekanizmi i Ri Ekonomik”, duke futur elemente të kufizuara të tregut. Jugosllavia ndërtoi modelin e vetëadministrimit të ndërmarrjeve dhe hapi kufijtë për lëvizjen e qytetarëve. Kina, pas vitit 1978, filloi reformat ekonomike duke ruajtur monopolin politik të Partisë Komuniste. Shqipëria, përkundrazi, mbeti besnike ndaj modelit klasik të ekonomisë së planifikuar deri në fund të viteve tetëdhjetë.
Në këtë pikë Shqipëria bëhet një rast pothuajse unik në Evropë. Ajo vazhdoi të ruante me fanatizëm një model që vetë vendi ku kishte lindur po e rishikonte. Paradoksi është i dukshëm: Moska largohej nga stalinizmi, ndërsa Tirana e konsideronte atë ende busullën më të sigurt. Nuk ishte më imitimi i një fuqie të madhe; ishte mbrojtja e një ortodoksie që të tjerët po e braktisnin. Kjo u pa në shumë fusha. Ndërsa vende të tjera socialiste pranuan forma të kufizuara të ekonomisë së tregut, Shqipëria këmbënguli në planifikimin e centralizuar. Ndërsa disa shtete lejuan kontakte më të gjera me Perëndimin, Shqipëria ndërtoi një izolim që u bë pjesë e identitetit të saj politik. Ndërsa të tjerë kërkonin kompromis me realitetin, Tirana kërkonte besnikëri ndaj doktrinës. As lufta kundër fesë nuk ishte një shpikje shqiptare. Bashkimi Sovjetik kishte zhvilluar fushata të ashpra antiklerikale dekada më parë. Por në Shqipëri kjo politikë mori një formë veçanërisht radikale me mbylljen e institucioneve fetare në vitin 1967 dhe shpalljen e shtetit ateist. Kjo nuk ishte lindja e një ideje të re; ishte zbatimi i saj deri në kufijtë më të skajshëm që njohu Evropa socialiste. Pra, lufta kundër institucioneve fetare përbën një tjetër shembull të zbatimit më radikal të disa politikave. Në vitin 1967 u mbyllën objektet e kultit dhe u ndalua praktikimi publik i fesë. Edhe pse politika antiklerikale kishte ekzistuar më parë në Bashkimin Sovjetik dhe në vende të tjera socialiste, forma që mori në Shqipëri ishte ndër më të ashpërat në Evropën socialiste.
Një tjetër element që e dallon Shqipërinë është shkalla e izolimit. Pas prishjes me Jugosllavinë, Bashkimin Sovjetik dhe më vonë me Kinën, vendi mbeti pothuajse pa aleatë strategjikë. Ky izolim nuk ishte karakteristikë e shumicës së vendeve socialiste, të cilat, pavarësisht dallimeve, vazhduan të ishin pjesë e një sistemi aleancash ekonomike dhe ushtarake. Shqipëria ndërtoi një politikë të vetëmbështetjes, e cila ndikoi jo vetëm në ekonomi, por edhe në kulturë, arsim, shkencë dhe jetën e përditshme. Edhe izolimi nuk lindi si projekt fillestar. Ai ishte rezultat i një vargu përplasjesh: fillimisht me Jugosllavinë, më pas me Bashkimin Sovjetik dhe në fund edhe me Kinën. Çdo ndarje e ngushtonte horizontin diplomatik dhe e shtynte vendin drejt vetëmbështetjes.
Në fund, Shqipëria mbeti pothuajse vetëm, si një fortesë që vazhdonte të ruante një flamur të cilin edhe aleatët e dikurshëm e kishin palosur. Megjithatë, një analizë serioze historike duhet të shmangë edhe një përfundim tjetër të gabuar: se Shqipëria përfaqësonte rastin më ekstrem në të gjithë botën socialiste. Bashkimi Sovjetik gjatë periudhës staliniste përjetoi spastrime politike dhe represion në një shkallë shumë më të madhe numerike. Kina gjatë “Hapit të Madh Përpara” dhe “Revolucionit Kulturor” përjetoi mobilizime masive dhe pasoja njerëzore shumë më të rënda. Kjo do të thotë se Shqipëria nuk ishte rasti më ekstrem në aspektin global, por ishte ndër vendet që ruajtën për më gjatë modelin klasik të socializmit sovjetik në Evropë. Pra, historia kërkon maturi. Do të ishte po aq e gabuar të thuhej se Shqipëria ishte laboratori më ekstrem i socializmit në botë. Bashkimi Sovjetik i viteve të Stalinit njohu spastrime dhe represion në përmasa shumë më të mëdha. Kina gjatë “Hapit të Madh Përpara” dhe “Revolucionit Kulturor” përjetoi katastrofa njerëzore që tejkaluan çdo përvojë evropiane. Shqipëria nuk ishte më e madhja në përmasa; ishte ndër më këmbëngulëset në ruajtjen e modelit.
Këtu qëndron edhe mësimi që historia ofron. Shpesh kombet nuk bëhen të veçanta sepse shpikin institucione të reja, por sepse u japin jetë më të gjatë institucioneve që të tjerët kanë filluar t’i braktisin. Shqipëria nuk krijoi mekanizmin politik të socializmit sovjetik. Ajo e trashëgoi atë, e përshtati me kushtet e veta dhe, në një kohë kur shumë vende të tjera po kërkonin rrugë të reja, vendosi ta ruante pothuajse të pandryshuar. Prandaj, historia dëshmon se modeli institucional, ekonomik dhe politik ishte pjesë e një tradite shumë më të gjerë të ndërtuar fillimisht në Bashkimin Sovjetik dhe të përhapur në vendet socialiste pas Luftës së Dytë Botërore. Origjinaliteti shqiptar nuk qëndron te shpikja e mekanizmit, por te mënyra se si ai u ruajt, u përshtat dhe u zbatua në kushte të veçanta historike. Kjo e bën Shqipërinë një rast të rëndësishëm studimi në historinë krahasuese të socializmit evropian: jo si krijuese e modelit, por si një nga zbatueset më konsekuente të tij në kontinent. Shqipëria nuk krijoi mekanizmin e socializmit shtetëror; ajo u bë pjesë e historisë së tij.
Pikërisht për këtë arsye, studimi i saj nuk ka vlerë si histori e një përjashtimi, por si një rast domethënës i mënyrës se si një model ndërkombëtar mund të përvetësohet, të përshtatet dhe të ruhet me një qëndrueshmëri të pazakontë në kushte të veçanta historike. Prandaj, kush kërkon origjinën e këtij sistemi duhet të shohë drejt Moskës. Por kush kërkon një nga shembujt më këmbëngulës të zbatimit të tij në Evropë, nuk mund të anashkalojë Shqipërinë. Ajo nuk ishte vendi ku u shkrua doktrina. Ishte një nga vendet ku ajo u lexua deri në fund, pa hequr asnjë presje, edhe atëherë kur autorët e saj kishin filluar ta rishkruanin.
