Llazar Syziu
Historia e shtetit shqiptar në shekullin XX nuk është histori luksi institucional, por histori mbijetese. Midis viteve 1925–1939 dhe 1944–1985, Shqipëria përjetoi dy format më të gjata dhe më të qëndrueshme të organizimit shtetëror nën drejtimin e Ahmet Zogut dhe Enver Hoxhës. Shtetet e vegjël nuk zgjedhin luksin e historisë; ata zgjedhin mënyrën e mbijetesës. Shqipëria e shekullit XX nuk pati shumë alternativa: ose do të mbështetej te të tjerët, ose do të mbyllej nga të gjithë. Midis këtyre dy skajeve u ngritën dy regjime që, ndonëse të kundërta në natyrë, patën një meritë të përbashkët: zgjatën. Dhe kjo, në historinë shqiptare, nuk është pak. Në krye të tyre qëndrojnë dy figura që nuk duhen gjykuar me moralin e sotëm, por me kushtet e kohës së tyre: Ahmet Zogu dhe Enver Hoxha. Të dy këta regjime arritën atë që paraardhësit e tyre nuk mundën: vazhdimësinë. Por e arritën në mënyra diametralisht të kundërta, duke ndërtuar dy realitete ekzistenciale të ndryshme si në planin kombëtar, ashtu edhe në atë ndërkombëtar.
Zogu erdhi në pushtet në një Shqipëri që ende nuk e kishte marrë veten nga lindja e saj e vështirë. Vitet pas Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë kishin qenë një varg krizash, kryengritjesh dhe eksperimentesh të dështuara politike. Shteti ekzistonte në letër, por jo në terren. Zogu bëri atë që bëjnë shpesh njerëzit praktikë: nuk u përpoq ta ndryshojë Shqipërinë, por ta vërë në funksion. Ai ndërtoi administratë, vendosi rend, centralizoi pushtetin. Nuk ishte një reformator i madh; ishte një organizator i ftohtë. Në planin e brendshëm, regjimi i Zogut përfaqëson përpjekjen e parë serioze për të krijuar një shtet funksional shqiptar. Pas kaosit të viteve 1912–1924, ai ndërtoi një administratë, vendosi një sistem juridik dhe krijoi një aparat minimal shtetëror që shtrihej në të gjithë territorin. Shpallja e mbretërisë në vitin 1928 nuk ishte thjesht një akt simbolik; ajo synonte të krijonte një autoritet të qëndrueshëm në një shoqëri të fragmentuar. Megjithatë, ky shtet mbeti i kufizuar në thelb: ai nuk e transformoi shoqërinë shqiptare, por u përshtat me të. Strukturat tradicionale — bejlerët, lidhjet krahinore, klientelizmi — mbetën shtylla reale e pushtetit. Pra, Zogu ndërtoi një shtet që funksiononte, por mbi baza të vjetra. Por stabiliteti i tij kishte një çmim. Shqipëria e Zogut ishte si një shtëpi e ndërtuar me kredi. Marrëveshjet me Italinë, sidomos në vitet 1926–1927, nuk ishin thjesht akte diplomatike; ishin kontrata mbijetese. Italia investonte, financonte, garantonte siguri — dhe në këmbim fitonte ndikim. Zogu përpiqej të manovronte, të ruante një farë autonomie, por realiteti ishte kokëfortë: një shtet i dobët nuk negocion si i barabartë. Ai negocion si nevojtar. Dhe nevojtari rrallë vendos kushtet. Kjo lojë mbaroi në Pushtimi italian të Shqipërisë. Kur Italia vendosi të mos mjaftohej më me ndikim, por të marrë kontrollin, shteti i Zogut u shemb me një shpejtësi që tregonte se sa i brishtë kishte qenë në të vërtetë. Ai kishte krijuar rend, por jo pavarësi reale. Kishte ndërtuar një shtet që funksiononte, por që nuk qëndronte dot pa mbështetjen e jashtme.
Pastaj vjen kapitulli tjetër, më i gjatë dhe më i errët. Pas Çlirimit të Shqipërisë në 1944-ën, në skenë del Enver Hoxha. Ai nuk e trashëgon thjesht një shtet; ai trashëgon një boshllëk besimi. Dhe vendos ta mbushë atë me diçka që Zogu nuk e kishte provuar: kontroll total. Në kontrast, regjimi i Hoxhës nuk u mjaftua me ndërtimin e shtetit; ai synoi rindërtimin e shoqërisë. Pas Çlirimit të Shqipërisë 1944, pushteti komunist vendosi një kontroll total mbi jetën politike, ekonomike dhe shoqërore. Reforma agrare, kolektivizimi, industrializimi dhe arsimimi masiv ndryshuan strukturën e vendit në mënyrë rrënjësore. Por ky transformim u shoqërua me një aparat represiv të fuqishëm që eliminonte çdo kundërshtim. Hoxha nuk negocion me shoqërinë; ai e riformaton atë. Tokat kolektivizohen, ekonomia planifikohet, arsimi masivizohet. Shqipëria nuk është më një vend i bejlerëve dhe krahinave, por një strukturë e centralizuar ku çdo gjë kalon nga shteti. Në këtë kuptim, ai bën atë që Zogu nuk bëri: e ndryshon Shqipërinë nga themeli. Por edhe ky transformim ka çmimin e vet. Në planin ndërkombëtar, Hoxha fillimisht kërkon aleatë — Jugosllavinë, Bashkimin Sovjetik, Kinën — por përfundon duke u ndarë me të gjithë. Nga fundi i viteve ’70, Shqipëria mbetet pothuajse vetëm. Nuk është më një shtet i varur si në kohën e Zogut; është një shtet i izoluar. Sovraniteti i saj është i plotë, por i vetmuar. Është si një kështjellë që nuk e pushton askush, sepse nuk i duhet askujt. Dhe megjithatë, ky sistem zgjat. Zgjat sepse Hoxha kupton diçka që Zogu e kishte nënvlerësuar: pushteti nuk mbahet vetëm me marrëveshje, por edhe me frikë. Ai eliminon opozitën, kontrollon informacionin, ndërton një aparat që depërton në çdo cep të jetës.
Nëse Zogu kishte ndërtuar një shtet për të administruar Shqipërinë, Hoxha ndërtoi një shtet për ta zotëruar atë. Kështu, historia shqiptare prodhon dy modele të kundërta të mbijetesës shtetërore. Njëri, ai i Ahmet Zogut, është modeli i hapjes me varësi: një shtet që qëndron në këmbë duke u mbështetur te të tjerët. Tjetri, ai i Enver Hoxhës, është modeli i mbylljes me pavarësi: një shtet që qëndron në këmbë duke u shkëputur nga të gjithë. Ndryshe nga Zogu, që bashkëjetoi me shoqërinë ekzistuese, Hoxha e nënshtroi atë. Kështu, në planin kombëtar, dallimi është i qartë: një shtet që adaptohet kundrejt një shteti që imponon. Në planin ndërkombëtar, kontrasti bëhet edhe më i thellë. Shqipëria e Zogut ishte pjesë e sistemit ndërkombëtar të kohës dhe anëtare e Lidhjes së Kombeve. Por kjo pjesëmarrje kishte një çmim: varësinë. Marrëveshjet me Italinë në vitet 1926–1927 e lidhën ekonominë dhe sigurinë shqiptare me interesat italiane. Kreditet, investimet dhe prania ushtarake e bënë Shqipërinë një shtet formal sovran, por realisht të kufizuar në vendimmarrje. Kulmi i kësaj varësie u pa në Pushtimi italian i Shqipërisë, që tregoi se stabiliteti i ndërtuar nga Zogu ishte i varur nga një mbështetje e jashtme e paqëndrueshme.
Ndërkohë, regjimi i Hoxhës ndoqi një trajektore të kundërt. Fillimisht i lidhur me Jugosllavinë, më pas me Bashkimin Sovjetik dhe Kinën, ai përfundoi në një izolim pothuaj total pas prishjeve ideologjike të viteve 1948, 1961 dhe 1978. Në këtë fazë, Shqipëria u bë një nga vendet më të mbyllura në botë. Nga njëra anë, kjo i dha regjimit një sovranitet të pakushtëzuar: vendi nuk varej më nga asnjë fuqi e jashtme. Nga ana tjetër, e izoloi atë ekonomikisht dhe teknologjikisht, duke e lënë prapa në zhvillim. Pra, në planin ndërkombëtar, kemi dy modele të kundërta: integrim me varësi, kundrejt izolimit me pavarësi. Pyetja thelbësore është: pse këto dy regjime zgjatën kaq gjatë? Përgjigjja qëndron në mënyrën se si secili menaxhoi raportin midis brendësisë dhe jashtësisë. Zogu mbijetoi duke balancuar interesat e brendshme dhe duke siguruar mbështetje nga jashtë. Hoxha mbijetoi duke eliminuar kundërshtimin e brendshëm dhe duke minimizuar ndikimin e jashtëm. Njëri krijoi stabilitet përmes kompromisit; tjetri përmes kontrollit.
Në përfundim, krahasimi midis Ahmet Zogut dhe Enver Hoxhës nuk është thjesht një krahasim midis dy regjimeve, por midis dy filozofive të ekzistencës shtetërore. Njëra pranon kufizimin e sovranitetit për të siguruar stabilitet dhe integrim. Tjetra sakrifikon integrimin për të ruajtur sovranitetin absolut. Të dyja arritën vazhdimësinë, por me kosto të ndryshme historike. Dhe këtu qëndron dilema që historia shqiptare ende nuk e ka zgjidhur plotësisht: a është më e qëndrueshme një shtet që hapet ndaj botës duke rrezikuar varësinë, apo një shtet që mbyllet për të ruajtur pavarësinë duke rrezikuar izolimin? Asnjëri nuk është ideal. I pari rrezikon të zhduket nga presioni i jashtëm. I dyti rrezikon të kalbet nga brenda. Por të dy kanë një meritë që historia shqiptare nuk e njeh shpesh: vazhdimësinë. Ata e mbajtën shtetin gjallë, secili në mënyrën e vet. Dhe këtu qëndron ironia e madhe: Shqipëria mbijetoi si shtet herë duke u afruar shumë me botën, herë duke u larguar krejt prej saj. Një herë duke pranuar kufizimin e vetes, një herë duke e absolutizuar atë. Historia nuk jep përgjigje të pastra. Por në këtë rast ajo na lë një pyetje që mbetet ende e hapur: për një vend të vogël, është më e rrezikshme të jesh shumë pranë të tjerëve, apo shumë larg tyre? Përvoja e Zogut dhe e Hoxhës sugjeron se asnjëra rrugë nuk është pa pasoja — dhe se mbijetesa e shtetit nuk është gjithmonë e barabartë me zhvillimin e tij.
