Llazar Syziu
Historia ka një zakon të çuditshëm: i zbukuron fitimtarët dhe i thjeshton ngjarjet. Prandaj, kur flitet për Skënderbeun, shpesh përfytyrohet një kalorës që me shpatë në dorë, ndali i vetëm një perandori. Është një pamje e bukur, por jo e plotë. Asnjë njeri, sado i talentuar, nuk mban mbi supe peshën e historisë pa aleatë. Dhe Skënderbeu këtë e dinte më mirë se shumë princër të kohës së tij. Historia e popujve të vegjël shpesh është përcaktuar nga aftësia e tyre për të kuptuar lëvizjet e fuqive të mëdha. Në shekullin XV, kur Perandoria Osmane po zgjerohej me shpejtësi në Ballkan dhe po ndryshonte hartën politike të Evropës Juglindore, në trojet shqiptare u shfaq një udhëheqës që e kuptoi se mbrojtja e vendit të tij nuk mund të mbështetej vetëm te forca e armëve.
Gjergj Kastrioti Skënderbeu e ndërtoi qëndresën shqiptare mbi dy shtylla: bashkimin e princërve vendas dhe krijimin e aleancave me fuqitë më të rëndësishme të kohës. Historia nuk lëviz nga dëshirat e njerëzve, por nga interesat që lindin prej kushteve materiale të shoqërisë. Edhe ngjarjet që më vonë shndërrohen në legjenda kanë në themel të tyre nevoja ekonomike, politike dhe ushtarake. Aleancat ndërkombëtare të Gjergj Kastriotit Skënderbeut me Mbretërinë e Napolit, Selinë e Shenjtë dhe Republikën e Venedikut nuk bëjnë përjashtim nga ky rregull. Ato nuk ishin fryt i simpatisë personale apo i idealizmit politik, por rezultat i përputhjes së interesave të forcave që kërkonin të ruanin pozitat e tyre në Evropën e shekullit XV. Ai nuk ishte vetëm luftëtar. Ishte edhe diplomat. E kuptonte se trimëria mund të fitojë një betejë, por jo një luftë që zgjat një çerek shekulli. Për këtë arsye, ai kërkoi miq atje ku interesat e Evropës takoheshin me interesat e Shqipërisë.
Së pari, marrëdhëniet me Mbretërinë e Napolit tregojnë se Skënderbeu e kuptonte nevojën e bashkëpunimit ndërkombëtar. Traktati i Gaetës i vitit 1451 me mbretin Alfons V të Aragonës i siguroi ndihmë financiare dhe ushtarake. Nga ana tjetër, Skënderbeu nuk mbeti vetëm përfitues i kësaj aleance, por edhe kontribuues aktiv, duke dërguar trupa në Itali për të ndihmuar Ferdinandin I të Napolit. Ky bashkëpunim dëshmon se principatat shqiptare ishin pjesë e zhvillimeve politike të Mesdheut dhe se Skënderbeu gëzonte besimin e një prej fuqive më të rëndësishme të kohës. Mbretëria e Napolit nuk e ndihmoi sepse ishte e dashuruar me malësorët shqiptarë. E ndihmoi sepse e dinte se, nëse Shqipëria binte, era e luftës do të frynte mbi brigjet italiane. Politika rrallë njeh miqësi; ajo njeh interesa. Skënderbeu e kuptoi këtë dhe bëri atë që bëjnë burrat e shtetit: i përdori interesat e të tjerëve për të mbrojtur vendin e vet. Mbretëria e Napolit ishte një nga partnerët kryesorë të kësaj politike.
Marrëveshja me Alfonsin V-të nuk ishte vetëm një akt diplomatik, por një dëshmi se brigjet e Adriatikut përbënin një hapësirë të përbashkët strategjike. Mbretëria italiane e kuptonte se rënia e Shqipërisë do të afronte rrezikun osman pranë tokave të saj. Nga ana tjetër, Skënderbeu fitoi mbështetje të vlefshme dhe tregoi besnikërinë e tij duke ndihmuar Ferdinandin I të Napolit në luftërat për ruajtjen e fronit. Kjo aleancë dëshmon se politika e kohës ndërtohej mbi bashkimin e interesave. Marrëdhënia me Mbretërinë e Napolit duhet parë në kuadrin e rivalitetit për kontrollin e Adriatikut dhe të Mesdheut. Zgjerimi i Perandorisë Osmane rrezikonte rrugët tregtare dhe ekuilibrin ekonomik të rajonit. Për këtë arsye, sundimtarët e Napolit mbështetën Skënderbeun jo sepse kishin si qëllim çlirimin e popujve të Ballkanit, por sepse mbronin interesat e tyre shtetërore dhe ekonomike. Edhe vetë Skënderbeu e kuptoi se mbijetesa e principatave shqiptare kërkonte mbështetjen e një fuqie më të madhe. Kështu, aleanca u ndërtua mbi nevoja të ndërsjella
E njëjta gjë mund të thuhet për Selinë e Shenjtë. Papët e quajtën “Athleta Christi”, luftëtar i Krishtit. Ishte një titull i madh dhe i dobishëm për të dyja palët. Roma kishte nevojë për një simbol të rezistencës ndaj osmanëve, ndërsa Skënderbeu kishte nevojë për prestigj dhe mbështetje. Historia nuk duhet të skandalizohet nga këto shkëmbime. Kështu kanë funksionuar gjithmonë aleancat: idealet ecin krah për krah me interesat. Pas rënies së Kostandinopojës në vitin 1453, Evropa e krishterë e ndjeu më afër se kurrë rrezikun e zgjerimit osman. Papët e shekullit XV e mbështetën Skënderbeun jo vetëm me ndihma materiale, por edhe me autoritetin moral që zotëronin. Në kronikat evropiane ai u paraqit si një mbrojtës i qytetërimit perëndimor, ndërsa përpjekjet për organizimin e një kryqëzate të re dëshmojnë vendin që kishte fituar figura e tij në politikën ndërkombëtare.
Mbështetja e Selisë së Shenjtë e rriti prestigjin ndërkombëtar të Skënderbeut. Papët e shekullit XV e konsideruan atë një mbrojtës të rëndësishëm të Evropës përballë zgjerimit osman. Titulli “Athleta Christi” dhe përpjekjet për organizimin e një kryqëzate tregojnë se lufta e shqiptarëve nuk shihej vetëm si një konflikt lokal, por si pjesë e një sfide më të gjerë politike dhe ushtarake. Kjo mbështetje ndikoi që emri i Skënderbeut të përhapej në kronikat dhe letërsinë humaniste evropiane. Feja, në këtë rast, shfaqet si një element që legjitimon interesa më të gjera politike. Papati kërkonte të ruante ndikimin e tij në Evropë dhe të organizonte rezistencën kundër zgjerimit osman. Skënderbeu, nga ana tjetër, përfitonte prestigj dhe ndihmë materiale. Kjo tregon se institucionet fetare nuk veprojnë të shkëputura nga zhvillimet historike, por janë pjesë e strukturës politike të kohës dhe ndikohen nga konfliktet për pushtet
Edhe Venediku, ai tregtar i madh i Mesdheut, nuk ishte një mik i lehtë. Një ditë luftonte me Skënderbeun për një qytet, ditën tjetër bashkohej me të kundër osmanëve. Kjo nuk ishte pabesi. Ishte logjika e një republike që jetonte nga tregtia dhe e dinte se një Adriatik i pushtuar nga osmanët do të ishte fundi i pasurisë së saj. Marrëdhëniet me Republikën e Venedikut paraqesin një tjetër aspekt të diplomacisë së shekullit XV. Venediku dhe Skënderbeu nuk ishin gjithmonë aleatë. Midis tyre pati edhe konflikte për interesa territoriale dhe tregtare. Megjithatë, zhvillimet historike treguan se kërcënimi osman ishte më i madh se mosmarrëveshjet e përkohshme. Kështu, palët u afruan dhe bashkëpunuan për të mbrojtur ekuilibrin politik dhe ekonomik të Adriatikut.
Edhe pse midis palëve pati mosmarrëveshje dhe konflikte për çështje territoriale, interesat strategjike i shtynë të bashkëpunonin kundër rrezikut osman. Kjo tregon se diplomacia mesjetare nuk ndërtohej mbi miqësi të përhershme, por mbi interesa të përbashkëta. Për Venedikun, mbrojtja e brigjeve shqiptare nënkuptonte edhe mbrojtjen e rrugëve të tij tregtare në Adriatik. Marrëdhëniet me Republikën e Venedikut e bëjnë edhe më të qartë këtë ligj të historisë. Venediku ishte një fuqi tregtare, interesat e së cilës përcaktoheshin nga mbrojtja e porteve dhe e rrugëve të komunikimit. Për këtë arsye, ai mund të ishte një ditë kundërshtar i Skënderbeut për çështje territoriale dhe një ditë tjetër aleati i tij kundër osmanëve. Kjo lëvizje nuk ishte shenjë e mungesës së parimeve, por shprehje e faktit se politika e shteteve ndërtohet mbi bazën e interesave ekonomike dhe strategjike.
Disa studiues argumentojnë se fuqitë evropiane nuk e ndihmuan Skënderbeun aq sa premtonin dhe se interesat e tyre shpesh ishin të kufizuara nga rivalitetet politike. Ky vlerësim ka bazë historike, pasi ndihmat nuk ishin gjithmonë të mjaftueshme dhe projektet për një bashkim të përgjithshëm evropian kundër osmanëve shpesh mbetën të parealizuara. Por pikërisht kjo e bën edhe më të dukshme aftësinë diplomatike të Skënderbeut, i cili arriti të mbante gjallë rezistencën shqiptare për një çerek shekulli duke shfrytëzuar me zgjuarsi mbështetjen që mund të siguronte. Dikush mund të argumentojë se këto aleanca nuk arritën të krijonin një front të përhershëm evropian kundër Perandorisë Osmane dhe se ndihma e dhënë ishte shpesh më e vogël se nevojat e luftës. Ky vlerësim ka bazë historike. Megjithatë, rëndësia e tyre nuk matet vetëm me rezultatet e menjëhershme.
Ato dëshmuan se qëndresa shqiptare ishte bërë pjesë e politikës së madhe evropiane dhe se fati i Ballkanit lidhej ngushtë me fatin e Mesdheut dhe të Evropës Perëndimore. Ka nga ata që thonë se Evropa e la vetëm Skënderbeun. Nuk gabojnë plotësisht. Premtimet ishin shpesh më të mëdha se ndihmat. Por ka edhe një të vërtetë tjetër: po të mos ishte ai, Evropa do ta kishte kuptuar shumë më shpejt se çfarë do të thoshte zgjerimi osman. Për rreth njëzet e pesë vjet, një vend i vogël dhe i përçarë i detyroi kancelaritë evropiane të shikonin nga Ballkani.
Megjithatë, do të ishte gabim të mendohej se këto aleanca nuk patën rëndësi historike për popullin shqiptar. Ato krijuan kushtet që rezistenca shqiptare të vazhdonte për shumë vite. Në këtë kuptim, veprimi i individit ndërthuret me rrethanat objektive. Skënderbeu nuk krijoi vetë kushtet historike të kohës së tij, por ai arriti t’i përdorte ato me aftësi të jashtëzakonshme. Ndoshta këtu qëndron madhështia e tij e vërtetë. Jo vetëm në fitoret ushtarake, jo vetëm në legjendat që u shkruan më vonë, por në aftësinë për të kuptuar se një komb nuk mbrohet vetëm me mure dhe me shpata. Ai mbrohet edhe me diplomaci, me aleanca dhe me zgjuarsinë për të bërë që kauza jote të duket edhe kauza e të tjerëve. Historia dëshmon se fitoret ushtarake nuk varen vetëm nga forca e armëve, por edhe nga aftësia për të krijuar aleanca.
Një nga shembujt më domethënës në historinë shqiptare është veprimtaria diplomatike e Gjergj Kastriotit Skënderbeut, i cili, krahas udhëheqjes së luftës kundër Perandorisë Osmane, ndërtoi marrëdhënie të ngushta me Mbretërinë e Napolit, Selinë e Shenjtë dhe Republikën e Venedikut. Këto lidhje nuk ishin rastësore, por një strategji e menduar për të siguruar mbështetje politike, ushtarake dhe ekonomike. Prandaj, mund të argumentohet se aleancat ndërkombëtare të Skënderbeut ishin një faktor vendimtar për qëndrueshmërinë e rezistencës shqiptare dhe për rëndësinë që ajo mori në historinë evropiane.
Në përfundim, aleancat ndërkombëtare të Skënderbeut dëshmojnë se historia nuk është vetëm histori e betejave dhe e heronjve, por edhe histori e interesave materiale që përcaktojnë sjelljen e shteteve dhe të institucioneve. Mbretëria e Napolit, Selia e Shenjtë dhe Republika e Venedikut vepruan sipas logjikës së ruajtjes së pushtetit dhe të pasurisë së tyre, ndërsa Skënderbeu i përdori këto kundërthënie për të mbrojtur vendin e tij. Pikërisht në këtë ndërveprim midis kushteve objektive dhe rolit të individit qëndron kuptimi më i thellë historik i diplomacisë së tij.
Pra, aleancat ndërkombëtare të Skënderbeut përfaqësojnë një kapitull të rëndësishëm të historisë mesjetare shqiptare dhe evropiane. Ato tregojnë se forca e një kombi nuk qëndron vetëm te madhësia e tij, por edhe te aftësia për të kuptuar kohën në të cilën jeton dhe për të krijuar bashkëpunime të dobishme. Prandaj, figura e Skënderbeut mbetet jo vetëm simbol i trimërisë ushtarake, por edhe shembull i largpamësisë politike, duke zënë një vend të veçantë në historinë e marrëdhënieve midis Shqipërisë dhe Evropës. Aleancat ndërkombëtare të Skënderbeut përfaqësojnë një nga shembujt më të rëndësishëm të diplomacisë shqiptare në Mesjetë. Bashkëpunimi me Mbretërinë e Napolit, Selinë e Shenjtë dhe Republikën e Venedikut forcoi rezistencën shqiptare dhe i dha luftës së tij një dimension evropian. Për këtë arsye, Skënderbeu nuk mbetet vetëm simbol i trimërisë ushtarake, por edhe i mençurisë politike, duke dëshmuar se mbrojtja e lirisë kërkon jo vetëm guxim në fushën e betejës, por edhe aftësi për të ndërtuar aleanca të qëndrueshme.
Prandaj, Skënderbeu mbetet një figurë evropiane po aq sa shqiptare. Jo sepse Evropa e shpëtoi Shqipërinë, por sepse ai arriti ta bindte Evropën se, në malet shqiptare, po mbrohej edhe një pjesë e fatit të saj.
