Gëzim Llojdia
1.
Meqë nuk kisha qenë në kolegium,pedagoge Afroviti më dërgoi te prof. Temo Mandili. Zyra e tij ndodhej në katin e parë. Ishte një mjedis i rrethuar nga libra të vjetër. Profesori ngriti kokën, më pa shkurt, më dha pyetjet dhe u përkul sërish mbi librat e trashë.Pas rreth dyzet minutash mbarova. Fërkova sytë nga lodhja. Profesori e mori fletën dhe e lexoi me kujdes: faqja e parë, e dyta, e treta… Vendosi notën. Pastaj picëroi sytë dhe, nga poshtë syzeve, më pyeti:
-Nga je?
-Nga Vlora.
– Me origjinë?
-Nga krahina e Labërisë?
Ngriti dorën në shenjë pyetjeje, sikur kërkonte sqarim.
-Babai nga Tepelena dhe nëna nga Kuçi.
-Unë jam nga krahina e Zagorisë, -tha. Nga Sheperi.
– E ke dëgjuar? – pyeti.
– Po. Prej andej është Andon Zakoja… poeti Çajupi, – iu përgjigja.
– Oh, shumë bukur, -tha. Andon Zakoja duhet thënë.
Dhe unë fillova të përmend vargjet:
O Labëri sa të dua,
pyjet e kodrat e tua…
Profesor Temua më nxiti:Vazhdo, vazhdo!
….Grykë e Kuçit kush ka shkuar
dhe gjaku s’i ka qëndruar,
udhëtari nga të vejë,
mal këtej e mal andej…
– Si ka mundësi, që i mban mend gjithë këto vargje? – pyeti.
-I kam recituar që në shkollën e mesme. I kam gjetur edhe në historikun e fshatit Kuç, në një libër të trashë, format A4, të shtypur me makinë shkrimi, si një dorëshkrim.
– Domethënë lexon – tha.
-Po, dhe shkruaj, – iu përgjigja.
Ky ishte prof. Temo Mandili. Për të thuhej se dikur kishte zbuluar një eklips të Hënës së pergjakur , por këtu nuk ia kishin vënë veshin. Vetëm kur lajmi u konfirmua nga një shkencëtar rus, të gjithë e kuptuan se çfarë shkencëtari ishte prof. Temua, shef i katedrës në Fakultetin e Inxhinierisë Pyjore dhe bir i një krahine me një emër aq të bukur, sa i ndonjë vashe: Zagoria.
Pas kaq shumë vitesh, ky çast më u rikthye në kujtesë dhe bashkë me të, poezia e Andon Zakos për Labërinë.
2.
Një udhëtim në përrallën e natyrës dhe shpirtrave… Andona Zakoja ne grykën e Kucit.
…
Çajupi, kur kthehej nga Misiri, e nxorën gjemitë në bregdet. Deti i shtriu duar të gjera .Dhe ai ndjeu erën e kripur ,që e përshkroi si një të kaluar të largët. U fut në ujërat, që shushurisnin si një melodi e natyrës.Një melodi, që përsëritej pa ndalur. Si një këngë e lashtë, që e kishte dëgjuar vetëm në ëndrrat e tij më të thella. Ato ujëra, që burojnë në lindje dhe shuhen në perëndim. Përshkruanin të njëjtin cikël të pafund të jetës dhe dashurisë.Një cikël ,që i përshkruante të gjitha. Por, që asnjëherë nuk mund ta merrte tërësisht.
3.
…
Ato ujëra, që buronin në lindje dhe derdheshin në perëndim…
Lumi, që gjarpëronte ngadalë, ishte Shushica dhe si çdo lumë tjetër, mbante në shtratin e tij historitë e të kaluarës.Dhe të harruara. Kjo ishte një rrugë. Një shenjë, që të çonte kah misteri i natyrës dhe i jetës.Ai mister i mbushur me përrenj që e linin pas çdo gjurmë të kohës. Përroi i thatë, ujëmbledhës i Bogonicës, përrenjtë e Pajameut dhe Zelishtës, që ndonëse në pamje të parë të thara dhe të heshtura.Por ato fshehnin brenda tyre të gjithë rrëfimet e të kaluarës.Ashtu si shpirtrat që udhëtojnë të humbur. Por që ndonjëherë arrijnë të flasin përmes ndonjë kujtimi.Një frymë e ujit që e ndjenin vetëm ata ,që ishin të gatshëm të dëgjonin. Ata që kalonin aty, ndoshta si ai, i mbanin kujtimet të ngulitura në çdo gur dhe çdo gjethe që ndalej në udhë.
4.
Kur Çajupi shtriu sytë nga lart në Shkagë, ndjeu diçka të thellë, të paqartë.A mos ishte s një tingull të heshtur që i ngjante një drite. Gurët, të heshtur dhe të ngrirë nga koha.Aty qëndronin aty, si shenjat e një historie. Ai ndjeu se po qëndronte në një legjendat.Ai Leka kishte kaluar.Ku Gjon Leka kishte jetuar gjithçka. Ky vend nuk ishte vetëm një grykë apo mal.Por një hapësirë e shkrirë mes të tashmes dhe të kaluarës.Aty kulegjendat.Ai të vdekurve dhe të gjallëve, po kërkonin një lidhje të përlegjendat.Aipër nlegjendat.Aiupi ndjeu një shpërthim të papritur kujtimi. Një shkreptimë,legjendat.Aiishtelegjendat.Air të njëjtën rrugë. Dikur,aty ishin shkrirë historitë dhe legjendat.Ai i ktheu sytë në Shkagë.Natyra ishte e pastër. Dhe ndërsa vuante të ndjente gurët e lartë. Guri, që ishte fiksuar në kujtesën e tij, i dha një ndjenjë të thellë përtej hapësirës dhe kohës. Si një ëndërr që vazhdon të shpërthejë. Ai mendoi për kohën që kishte kaluar dhe për atë që ishte ende e fshehur. Nga lart, ajri ishte i mbushur me hijet e bredhëve, qiparisëve dhe panjëve, e njëherësh, po edhe me magjinë që mbante natyra.
5.
“Te këmbët e urës me diell, shpirtrat presin” .Ishte një botë tjetër .Një botë e dashurisë dhe e legjendave që fluturojnë në ajër. Sikur edhe fluturat që lëvizin pa pushim mes lëndinave dhe kodrave të Labërisë.Në këtë vend të shenjtë, ku njerëzit thurnin legjenda dhe këndonin këngë, ku dhe lebërit që poqi udhës këndonin e thurnin kujtime të përjetshme. Çajupi ndjeu një ndjenjë të thellë ngushëllimi, si një shenjë që kishte kaluar nëpër rrugën që kishin ndjekur ata para tij. Atje ku prisnin kuajt, atje ishte edhe një histori tjetër një histori e thjeshtë, por e thellë, që e fliste për Gjon Lekën, që gjithmonë do të mbetej një personazh i legjendës.
Në ato male të shenjta.Në këtë vend, çdo detaj kishte një kuptim të thellë. Çdo pëshpërimë ishte një kujtim i shpirtrave që kalonin aty. Aty, në Shurr, ishte dielli që pjek bukën e thjeshtë të jetës. Një bukë që ende kishte shije të vjetër, të lashta, të ruajtura nga natyra dhe nga kujtimet.
…Çajupi, si një poet i ndjeshëm, e kuptoi se ky vend, ky rrugëtim, ishte diçka më shumë sesa një udhëtim. Përmes këtij udhëtimi, ai e kuptoi se historia, përtej çdo fjale dhe çdo shkrimi, kishte jetën e vet një jetë që u shkrirë me natyrën dhe me shpirtrat që do të mbeteshin aty përjetë.
6.
Andon Zakoja shkroi si fillim këto mbresa .Poezia e Andon Zakos është përjetim ndjenjash. Ndenja që burojnë për Labërinë. Është mallëngjyes edhe me kuptim ky vargëzim
O Labëri sa të dua,
Pyjet e kodrat e tua ,
Ato gryka,ato male,
Si do të përktheja këtë vargëzim të Andon Zakos :Vargmali:një krahëqafosje. Përbërës :Balta , bimësi ,humusi, shkëmbinj,magma.
Ku dhe zogu shkon ngadalë
Shikoni çfarë thotë Andon Zakoja,ai ngrinë edhe pozicionet në hapësirë të zogjve të qiellit kur thotë :Ku dhe zogu shkon ngadalë…
Shkëmbinj dhe shpella si thikë,
Që ti shikosh i ke frikë….
…Eh, Andon Zakoja… Që kur kthehej nga Zarreli, i duhej të kalonte lumenjtë që rridhnin qetësisht, të rrethuar nga malet e ngriheshin si roje të heshtura të një bote të humbur. Shpella të thella, që të shtrinin krahët dhe të fshihnin përjetësisht misteret që fshihnin thellësitë e tokës. Malet ruanin hijen e tyre, ndërsa e kaluara shkrinte me gajretin e ujërave që këndonin një melodi të thellë. Frika e mugëtirës ishte një shtysë për mendjen, një barrë që rëndonte mbi shpirtin e atyre që e njihnin këtë terr. I gjithë ky vend ishte një enigmë e heshtur.Një përplasje e kohëve të ndryshme, që mbërthenin njeriun me diellin e dikurshëm dhe hënën e natyrës.
E gjitha që shihje ishin kokëçveshur male. Që rrinin të palëvizura dhe të fiksuara në një kod të hershëm. Ndoshta të pabesueshëm për ata që i shihnin nga larg. Vargmale që rreshtoheshin si fustanella të vjetra, të mbështjella me gjethe e hije, që ngjanin si krijesa mitologjike. Lugjet, të ngujuara ndër male. Shndërroheshin në kalime mes dimensioneve të kohës, duke thyer çdo rutinë të jetës së përditshme. Ajo ishte fytyra e natyrës, bulçizbuluar nga bora.Ndoshta e fshehur qëllimisht pas çdo shtrese gjethesh, që valëviten me erën. Ishte një pamje që ngjallte të kaluarën, ku çdo gur dhe çdo pemë, çdo rrethim ndihmonte për të mbajtur gjallë frymën e një historie të lashtë.
7.
Në ato ditë, është e vështirë të thuash. Nëse ishte verë apo vjeshtë kur Andon Zakoja kthehej. Ata që kishin jetuar aty, e dinin për rrugët që mund të ndiqnin. Dimri përfshinte gjithçka dhe Shurri bëhej i pakalueshëm, i papërshkueshëm. Disa herë, ajo grykë që e kishte fiksuar në mendje si një tjetër botë. Që fle verës. Bëhej e shkatërruar nga shirat ,që mund të arrinin vetëm një natë.
Sa herë që kalonte përmes saj, ai ndiente vështirësitë e ujërave që shtynin gjithçka. Ujërat që mbushin grykat, që i thyejnë vahet dhe shkatërrojnë çdo gjë në rrugën e tyre,kishte kaluar dhe që vazhdonte të jetonte nën sipërfaqen e tokës.
Grykë e Kuçit kush ka shkuar
dhe gjaku si ka qëndruar
udhëtari nga të vejë
mal këtej e mal andej
në mes një lumë i harbuar
vërtitet duke gulçuar
në këtë grykë të shkretë
U vranë dymijë vetë
po Gjon Lekën nuk e dinë
çi pret në grykë të vijnë
Oburra shqiptarë
Thirri Gjon Leka me pallë
turku kërkon të na marrë
po këtu tu bëjmë varrë
kur dëgjuan këto fjalë
Nuk mbeti lab pa dalë
treqind lebër qimeverdhë
te grykë e Kuçit u derdhë…
8.
Monumenti i rilindësit të shquar. Andon Zakoja ka edhe këtë përmendore guri me poezinë e tij në Kuçin e Labërisë…
9.
Kur kam qenë nxënës në shkollën e Kuçit, më ra në dorë një dokument, një historik i fshatit, që përshkruante jetën dhe ndodhitë e këtyre malësorëve të dukshëm dhe të paevitueshëm për ata që i njihnin. Aty, fliste për Gjon Lekën, një personazh që kishte kaluar si dritë, duke lënë pas kujtime dhe histori që ngjallnin ndjenja të thella. Ky historik kishte pasqyruar çdo detaj të jetës dhe mundësitë që ata kishin, duke i lënë banorët e Kuçit të ruanin çdo fletë, çdo fjalë të shkruar. Edhe pas viteve ’90, ai dokument që kishte kaluar nën duar të ndryshme, mbante ende pas vetes kujtimin e një bote që kishte marrë formë përmes fjalës.
10.
Në këtë dokument, ishte përmendur edhe poezia e Andon Zakos. Poezia, që pasqyronte jetën, që ndiente lëvizjen e natyrës dhe të historisë, dhe që përfundonte me vargjet që kishin mbetur të thella në mendjen e atyre që i lexonin. Vargu i tij i fundit ishte një thirrje për t’i dëgjuar tingujt që pasonin pas hijeve të maleve dhe pas mendimeve të zakonshme. Ndërsa shikonte grykat, u kujtua për Gjon Lekën, për ato të vjetra, për legjendat që flisnin me buzët e popullit. Ky ishte një pasqyrim i një jete që ishte ngjizur nga ndjenjat e thella, nga kujtimet dhe pasionet që mbajnë frymën gjallë.
Vargjet e Andon Zakos ishin si një ndjenjë e madhe që përshkruante gjithçka që kishte kaluar, por që gjithashtu rrezatonin për një kohë të ardhshme, që qëndronte për të zbuluar misteret e thella të këtyre vendeve, të këtyre maleve dhe shpellave, ku shpirtrat e tyre vazhdojnë të enden dhe të thonë fjalët e fundit që presin për t’u dëgjuar.
Këtë varg unë e shpura disa herë në gazetë. Vlora kishte një gazetë të mirë, quhej “Zëri i Vlorës”. Më botonin shpesh reportazhet e mia nga Kuçi. Kur erdhi një ditë V. Kona dhe pyeti se ku mund ta takonte mësuesin nga Kuçi, që shkruante ato reportazhet e bukura plotë lëngë, ai mbeti i habitur kur kuptoi që unë isha vetëm një nxënës shkolle. Ai kishte menduar se ishte dikush me më shumë përvojë, por i befasuar, më priti me një buzëqeshje të gjerë.
Kjo ishte njohja ime me Gjon Lekën. Një emër që më bëri të ndihesha ndryshe, të mendoja për fjalët dhe historitë që qarkullonin në ato male të largëta. Ai ishte më shumë se një emër i thjeshtë për mua, ishte një pasqyrë e atyre të kaluarave që ende nuk ishin shuar plotësisht. Shumë herë, kur shkoja në Kuç, sapo kaloja Kallaratin dhe posta e Kuçit, që kalonte nën një shkëmb të madh, kujtimet për atë vend më sillnin një varg të Andon Zakos në mendje: “…Gryke e Kuçit kush ka shkuar…”
Ky varg ishte si një rikujtim i paqenë që e mbante ajri i malit, i paqarë dhe i ndërlidhur me të kaluarën. Kishte një tingull të veçantë, si zhurma e ujërave që vërshonin nëpër përrenj dhe shpatet e maleve të larta, që flisnin për histori të lashta dhe njerëz që ishin lidhur me to, duke lënë pas vetëm gjurmët e fjalëve të shkruara në gazeta dhe në histori.
11.
…Në atë periudhë, për mua, Gjon Leka ishte më shumë se një figurë historike. Ishte një lidhje e drejtpërdrejtë me atë kohën. Fjalët e Andon Zakos ishin gjithçka që mbante përreth dhe gjithçka që më ndihmonte të kuptoja thelbin e vendit.Dhe të njeriut që kishte jetuar dhe luftuar në ato male të lavdishme.
Çajupi, kur krijoi këtë poezi për Kuçin dhe Labërinë, ishte i frymëzuar nga dy burime të thella që lidhnin natyrën dhe historinë e asaj krahine.
…Gryka e Kuçit, ajo udhë që të çon në një botë të lashtë dhe magjike.Ishte një nga ato vendet që mbante një histori të thellë dhe një bukuri që nuk mund të shuhej nga koha.
Të udhëtosh nga Kuçi drejt Gusmarit, rreth 15 kilometra larg, është si të hedhësh një hap nëpërmjet një lugine të bardhë, ku çdo kthesë sjell një emocion të ri.
Lugina e Zallit, një shtrirje që mbart të gjithë historian e jetës. Atje, është një shtrat i tharë lumi që, si një gjurmë e lashtë, lidh çdo pjesë të natyrës dhe të njeriut. Kjo udhë, e mbushur me gurë të bardhë, është më shumë se një kalim i thjeshtë. Është një lidhje me të kaluarën.
Në verë, kjo grykë kalohet më lehtë, duke hedhur disa hapa mbi gurët e tharë .
Në atë periudhë, ajo që mund të dëgjohet vetëm është zhurma e zejeve, nën këmbët e udhëtarëve. Me çdo hap që hedh, natyra ndërlidhet me historinë, dhe kjo luginë krijon një ambient që është gjithçka për të kuptuar shpirtin e asaj zone. Aty, gjithashtu, përmes një kroi që quhet Kroi i Kasëmit, udhëtari gjen ndihmën që i nevojitet për të vazhduar.Energjinë e ujërave që rrinë poshte zeje të bardhë.Por më e rëndësishmja është historia e lidhur me këtë grykë, ku lufta dhe guximi kanë dhënë një emër që do të mbetet përjetë i nderuar: Gjon Leka. Historia e tij është e ngushtë me atë të Kryengritjes Anti-Osmane të vitit 1847.
Një periudhë e pasur me ngjarje që formësuan të ardhmen e shqiptarëve. Kryengritja ishte një ngjarje që u përjetua me shumë mund dhe sakrifica, dhe në betejën e grykës së Kuçit, komandanti Zenel Hito Gjon Leka udhëhoqën trupat shqiptare, duke luftuar për lirinë dhe nderin e vendit. Kjo betejë ishte e jashtëzakonshme, dhe ishte pikërisht atje, në atë grykë të shenjtë, ku shqiptarët, me guxim të jashtëzakonshëm, mundën të vrisnin rreth 2000 ushtarë otomanë.
Gjoleka në Shur të Kuçe,
fustanen mbi gju hajdutçe.
Plumbat të binin mbi supe,
topi bam e ti po tutje.
……………………..
Gjolek-o mandile ziu.
Katërqint pas vetiu,
kur lufton si shishanlliu.
Gjoleka mos dektë kurrë,
po për turq e për kaurrë.
……………………
Pallelare me cullufe
Fustanen mbi gju hajdutshe
Dyfekun me dyzet strufe
çe mban Gjoleka mbi supe.
12.
..Kështu, Çajupi ka ardhur nga kjo udhë dhe kur është futur në këtë grykë, ai ka ndjerë gjithçka që ka lidhur vendin me historinë.Ai e ka përjetuar këtë vend me shpirtin e poetit, duke e parë atë si një pasqyrë të të gjitha ndjenjave dhe ngjarjeve që e kanë formësuar këtë vend. Gjon Leka dhe figura të tjera heroike të asaj periudhe janë të lidhura thellë me këtë histori, e cila përjetëson një herë e për gjithmonë luftën e shqiptarëve për lirinë dhe dinjitetin e tyre.
13.
Çajupi, një figurë historike e njohur, kthehet nga një udhëtim dhe shënon përvojën e tij të përsëritur nëpërmjet peizazheve të Labërisë, një vend me histori të thellë dhe të pasur me legjenda.
…
