Në vitin 1990, Shqipëria nuk kërkonte më armiq. Kërkonte miq. Dhe Perëndimi, që për dyzet vjet e kishte vëzhguar nga deti me dylbi strategjike, papritur u gjend përballë një vendi që trokiste në derë. Diplomacia e kampit perëndimor ndaj Shqipërisë pas rënies së komunizmit është historia e një transformimi të dyfishtë: të Shqipërisë që kërkonte të hynte në botën euroatlantike dhe të Perëndimit që kërkonte stabilitet në një Ballkan ende të brishtë.
Nga simpati morale te ndërhyrja e domosdoshme. Kur ra regjimi komunist, SHBA dhe vendet kryesore të Evropës Perëndimore e njohën shpejt qeverinë pluraliste shqiptare. Pas dekadash izolimi, Tirana u kthye në një laborator tranzicioni. Ndihma ekonomike erdhi shpejt: ushqime, asistencë teknike, këshilltarë juridikë. Bashkimi Europian e përfshiu Shqipërinë në programin PHARE dhe më pas CARDS. Uashingtoni investoi në zgjedhje të lira, administratë publike dhe sistem drejtësie. Pra: Shqipëria po mësonte demokracinë me manual përdorimi të përkthyer me nxitim. Pastaj erdhi viti 1997. Kolapsi i skemave piramidale e zhyti vendin në anarki. Shteti u shpërbë. Depot e armëve u hapën. Evropa kuptoi se tranzicioni nuk ishte seminar akademik, por krizë reale. Operacioni shumëkombësh “Alba”, i autorizuar nga SHBA dhe i udhëhequr nga Italia, stabilizoi situatën. Ishte një ndërhyrje jo kundër Shqipërisë, por për Shqipërinë. Perëndimi mësoi një mësim: stabiliteti në Ballkan kushton më pak kur investohet herët.
Shqipëria si aleate, jo si problem. Në fund të viteve ’90, objektivi u bë i qartë: integrimi euroatlantik. Gjatë ndërhyrjes së NATO-s në Kosovë në vitin 1999, Shqipëria u shndërrua në bazë logjistike. Ajo priti rreth gjysmë milioni refugjatë kosovarë. Ishte hera e parë që Tirana nuk ishte objekt vëzhgimi, por partnere aktive. Ky moment ndryshoi perceptimin në Uashington dhe Bruksel. Shqipëria nuk ishte më “vrima e zezë” e Evropës. Ishte faktor stabiliteti. Kulmi erdhi në vitin 2009: anëtarësimi në NATO. Për një vend që dikur ndërtonte bunkerë kundër Perëndimit, ngritja e flamurit të NATO-s ishte më shumë se simbolike. Ishte një ndryshim civilizues. Pra: Shqipëria kaloi nga frika e pushtimit në garancinë e mbrojtjes kolektive.
Evropa si kusht, jo si dhuratë. Integrimi në Bashkimin Europian rezultoi më kompleks. Në vitin 2014, Shqipëria mori statusin e vendit kandidat. Negociatat e anëtarësimit u hapën zyrtarisht në fillim të viteve 2020, paralelisht me Maqedoninë e Veriut. Por BE-ja nuk është NATO. Ajo nuk jep garanci sigurie; ajo kërkon reforma të brendshme. Politika e kushtëzimit u bë boshti i diplomacisë evropiane: Reformë në drejtësi. Luftë kundër korrupsionit. Forcim i shtetit ligjor. Brukseli u tregua bujar financiarisht, por kritik politikisht. Shqipëria kuptoi se integrimi evropian nuk është akt entuziazmi, por proces teknik dhe i lodhshëm.
Shqipëria në vijën e stabilitetit. Kriza në Ukrainë dhe tensionet me Rusinë rikthyen dimensionin gjeopolitik. Ballkani u pa sërish si hapësirë ndikimi. Shqipëria u rreshtua plotësisht me politikën e NATO-s dhe të SHBA-së: Mbështeti sanksionet ndaj Rusisë. Thelloi bashkëpunimin ushtarak me SHBA-në. Strehoi qytetarë afganë pas tërheqjes amerikane në 2021. Reforma në drejtësi dhe ngritja e strukturave antikorrupsion si SPAK u mbështetën fuqishëm nga Uashingtoni. Në sytë e Perëndimit, Shqipëria nuk është më pikëpyetje ideologjike, por hallkë e arkitekturës së sigurisë në rajon – krahas Kosovës.
Një transformim historik. Diplomacia perëndimore ndaj Shqipërisë pas vitit 1990 kaloi në katër etapa të qarta:
1. Stabilizim dhe tranzicion demokratik. 2. Integrim në NATO. 3. Proces i kushtëzuar drejt BE-së. 4. Ankorim strategjik në arkitekturën euroatlantike.
Ndryshimi me periudhën e Luftës së Ftohtë është dramatik. Dikur Shqipëria ishte objekt izolimi. Sot është subjekt aleance. Pra: Shqipëria nuk ndryshoi vetëm kamp; ajo ndryshoi gjuhën politike. Nga retorika e rrethimit te retorika e integrimit. Por historia nuk mbaron me një ceremoni në Bruksel apo me një flamur në selinë e NATO-s. Ajo vazhdon me prova të përditshme: reforma, institucione, besueshmëri. Perëndimi e ka hapur derën. Shqipëria është brenda sallës së pritjes. Pyetja e madhe, si gjithmonë në Ballkan, nuk është nëse dera u hap – por sa thellë do të hyhet në shtëpi.
