Gezim Llojdia
1.
Gjyshja kishte në fshat një gavetë të vjetër.E mbushte gjithmonë me gjalpë të freskët. Ajo gavetë ishte thjesht një enë ,që mbante brenda saj një histori të heshtur, një copëz kohe të largët.Ishte një gavetë e Luftës së Dytë Botërore. Një ushtar italian, i ri dhe i lodhur nga lufta, kishte gjetur strehë në Rrëzë të Borshe.Aty kishte kaluar ditë e netë të mbushura me pasiguri, larg vendit të tij, mes njerëzve por që i hapën derën. Kur lufta mbaroi dhe erdhi koha të largohej. Ushtari nuk mori shumë gjëra me vete.E la pas gavetën.Ajo ishte e punuar mirë, prej alumini të forte.Në njërën anë, mezi dalloheshin inicialet e gdhendura: G.G. Ishin si një kujtim i vogël i një ushtari të luftës ë dytë.Çuditërisht nuk e mësuan dot kurrë cdo të thoshin ato iniciale. Për të gjithë, ai quhej “Ferjoli”. Ushtari italian i luftës së dytë.
2.
Një tunel në Tiranë, i ftohtë dhe i zymtë, dhe një fermë e krijuar në të njëjtin stil, më sollën menjëherë në mendje atë atmosferë lufte, që dukej sikur nuk ishte zhdukur kurrë. Gjithçka aty mbante erën e një kohe të rëndë: gavetat metalike, garushdet e vjetra, kundragazët e varur si fytyra pa jetë.
…Në ato vite bënim zbore. Sapo mbaroje shkollën e lartë, të priste zbori. Dhe jo vetëm një herë zboret ishin të shpeshta, thuajse pjesë e përhershme e jetës sonë. Ishte një rutinë e ashpër, që të mësonte disiplinën, por edhe të mbante gjithmonë në prag të një lufte që nuk vinte.
…Më rikthehen ende në kujtesë ato rroba ushtarake, të ashpra në trup dhe të rënduara nga era e vajit tëe topit. Këpucët, gjithmonë të lyera me bojë të zezë. Qaforet që kontrolloheshin me kujdes, sikur aty varej rendi i gjithë botës. Kapotat e trasha, të rënda si guna dimri.Gjithçka ishte në ngjyrë jeshile . Pastaj vinin pajisjet: gaveta për ushqimin, pagurja e ujit, pjesë e përditshmërisë sonë.Ne ishim gjithmonë gati për luftë. Të përgatitur, të stërvitur, të rreshtuar. Por lufta… nuk erdhi kurrë…
3.
Aty nga mesi i viteve ’70-’80, netët nuk ishin kurrë plotësisht të qeta. Pothuajse çdo mbrëmje, rreth orës tetë, një alarm i mprehtë përshkonte ajrin dhe të ngrinte zemrën. Ishte një zë i ftohtë, metalik, që dukej sikur vinte nga një pajisje, por nga vetë frika.
-Ç’është? Ç’ka ndodhur?
– Alarm… alarm!
– Ushtria armike është parë diku larg…
-Eh po ku është parë?
-Juve s’ka çu duhet e di Partia…
Fjalët përhapeshin me ngut, pa u kuptuar, por mjaftonin për të trazuar shpirtin. Njerëzit dilnin me nxitim.Dhe disa pa veshur mire.Dhe disa me fëmijët në krahë.
…Tuneli ynë ishte te kodra, poshtë ullinjve. Në errësirë, ato ullinj dukeshin si hije të gjata, si dëshmitarë të heshtur të një frike që përsëritej çdo natë. Brenda tunelit ajri ishte i rëndë, i lagësht, dhe mbante një erë të përzier: dheu, metali, dhe ankthi.Ne, fëmijët, rrinim pranë të rriturve, duke u përpjekur të kuptonim çfarë po ndodhte. Sytë tanë kërkonin përgjigje në fytyrat e tyre, por edhe ata vetë nuk dinin më shumë. Pleqtë fillonin të flisnin me zë të ulët, duke kujtuar luftërat e kaluara.
Koha aty brenda nuk kalonte njësoj. Dy apo tre orë dukeshin si një natë e tërë. Çdo tingull i vogël të bënte të dridheshe. Çdo heshtje bëhej më e rëndë se zhurma.
Dhe pastaj, po aq papritur sa kishte filluar gjithçka, vinte lajmi:
-Armiku u asgjësua…
Por ne nuk kishim dëgjuar asgjë. Asnjë shpërthim. Asnjë krismë. Asnjë gjurmë lufte. Vetëm një natë tjetër e mbushur me frikë që vinte dhe ikte pa u parë.
Dilnim nga tuneli ngadalë, duke marrë frymë thellë, sikur po dilnim nga një ëndërr e rëndë. Qielli ishte po ai, i qetë, i pandryshuar. Ullinjtë qëndronin aty, të palëvizshëm.Dhe jeta vazhdonte.
Në agim, gratë shkonin në stallat e lopëve. Ne, fëmijët, merrnim rrugën për në shkollë. Të tjerët niseshin për në punët e tyre.Por brenda nesh mbetej diçka: një frikë e heshtur, e padukshme, që nuk kishte zë si alarmi, por që rrinte aty, e fshehur, duke pritur natën tjetër.
4.
Kështu kishte ndodhur edhe në një fshat përtej qytetit të Vlorës. Atë sabah, ende pa u çelur mirë drita, u dëgjua një çangë që përshkonte ajrin e ftohtë të mëngjesit:
Ding… dingë… dingë…
Ishte një tingull i çuditshëm, i thatë, që nuk ngjante me asgjë të zakonshme.
-Ore, ç’është? Ç’ka ngjarë?
Fshatarët u ngritën me nxitim nga gjumi, pa kënduar ende mirë këndesi. Dritaret u hapën me zhurmë.Dhe dyert u përplasën, zëra të përgjumur u kthyen në thirrje të shqetësuara.
-Gratë të mblidhen në çetën vullnetare!
– Burrat të bëhen gati për marshim… drejt Pashalimanit!
Fjalët u përhapën si zjarr në kashtë. Askush nuk pyeste më gjatë. Ishte një lëvizje e përbashkët, e menjëhershme, si një instinkt i vjetër që zgjohej papritur.Dhe kur agoi, ata kishin kaluar tashmë kodrat me ullinj. Rrugët mbetën bosh. Oborret pa zë. Shtëpitë të hapura, të braktisura me ngut.
…Mësuesi i fshatit, një djalë i ri që quhej Q. mbërriti si çdo mëngjes. Kishte mbaruar universitetin dhe vinte çdo ditë për të dhënë mësim, me një çantë të vogël në dorë dhe një përkushtim të qetë në sy.
Por atë mëngjes, diçka nuk shkonte.Fshati ishte i heshtur.Jo thjesht i qetë i zbrazët.Nuk dëgjohej asnjë zë njeriu. Vetëm disa lehje të largëta, që vinin nga lagjet përtej. Ishin qentë e fshatit.Dhe ata të hutuar, që kërkonin të zotët e tyre nëpër oborre bosh.Mesuesi eci ngadalë nëpër rrugën e zakonshme, duke parë dyert e hapura, portat e lëna përgjysmë, si gjurmë të një ikjeje të nxituar.Papritur, përballë i doli roja i koçekëve.
– Ore, ku është fshati?
S’ka këmbë njeriu!
Roja ngriti supet.
-Fshati ka ikur që me natë…
-Po ku shkuan?
-Në Pashaliman. Thonë se është Flota e Gjashtë amerikane në Mesdhe…
Mësuesi mbeti për një çast pa fjalë.
– Po kur ikën?
-Aty nga ora shtatë… shtatë e ca.
Dhe në fshatë kishte rënë një qetësi e rëndë, që nuk kishte asgjë të zakonshme. Vetëm një fshat i zbrazët. Qentë që lehnin në kotësi… dhe një ndjesi e çuditshme se diçka e madhe po ndodhte diku larg ose ndoshta askund.
-Sa të mbërrijnë këta në Pashaliman… amerikani ka ardhur e ka ikur, tha mësuesi.
-Jo, ore! – ia ktheu roja.
– Po si thua ti? Aq larg është?
-Janë rreth 35 kilometra. 15 nga këtej dhe 20 nga Vlora. Po ta llogarisim me ecje pesë kilometra në orë bëjnë shtatë orë rrugë.
Roja e pa me dyshim.
– Pra, ti thua se vajtën kot?
-Jo kot… por duhen orë të tëra.
-Me çfarë do shkojnë?
Në këmbë… me se tjetër?
-Ehe…
-Shiko këtu, tha mësuesi.
-Ma mbaj pak çantën… dhe ma jep atë shkopin.
U përkul dhe filloi të vizatonte në tokë.
-Kur the u nisën aty nga ora shtatë e ca , u nisën nga këtu.
Ec… e ec… arrijnë deri te “Varret e Njëzetës”. Do ulen.
-Po pse do ulen?
-Sepse janë lodhur. Do hanë mëngjes.Luftohet pa bukë…
Roja tundi kokën.
-Mirë… vazhdo.
-Pastaj nisen prapë. Ec e… ec… dhe diku përtej Radhimës do ulen përsëri. Ka ardhur vakti i drekës. Do çlodhen.
-Prapë do ulen?
-Po. Do vënë kazanët… të ziejnë fasulet, pilafin. Duan dy orë.
-Pastaj hanë, do çohen… dhe nisen përsëri.
Ec e ec….Dhe në darkë, më në fund, mbërrijnë në Pashaliman. Të rraskapitur. Të bërë copw e plehë nga udha … tetë a nëntë orë në këmbë.
Bëri një pauzë të shkurtër dhe shtoi:
-Jo, ore…
-Po, – tha mësuesi qetë.
-Ja kështu është puna…
-E di ç’na ndodhi njëherë në zbor?
…Binte shi me gjyma. Kuzhinieri kishte vënë kazanët me fasule dhe pilaf. Shiu binte si litar… dhe kazanët u mbushën me ujë. Pilafi u bë supë.
-Dhe ç’bëtë?
Kuzhinjeri na thërriste: “Hajdeni, mbushni gavetat!” Shkuam një herë, mbushëm gavetat.
Na thërret prapë: “Hajdeni, ka plot!” .
Shkuam përsëri… po ku mbaronte ai “mal” me fasule e supë që shtohej nga shiu!
-Ja kështu ,që thua ti, që s’the gjë…tha mësuesi.
Mirëpo kur mbaroi mësimi, gazi i degës kishte qëndruar para derës së shkollë.U tha se kanë marrë mësuesin se bënte propogandë për të huajtë…E kishte pikasur dora vetë, roja i koçekve.
-S’doni ta besoni si histori.Pyeteni vetë mëzuesin të ua shkoqit më qartë këtë histori…
