Llazar Syziu
Në mëngjesin e ftohtë të nëntorit, në Vlorë nuk kishte madhështi perandorish, as kortezhe triumfi. Kishte vetëm burra të lodhur nga udhëtimet, nga luftërat, nga shekujt. Dhe megjithatë, ata po bënin atë që perandoritë nuk kishin arritur: po krijonin një komb. Në atë dhomë modeste, ku u firmos Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë, nuk u mblodhën thjesht delegatë. U mblodh vetë Shqipëria—ajo që ishte, dhe ajo që ëndërronte të bëhej.
Në krye qëndronte Ismail Qemali, një plak me duar që kishin firmosur për sulltanë dhe tani firmosnin kundër tyre. Ai nuk ishte revolucionar në shpirt, por historia e detyroi të bëhej i tillë. Pranë tij, Luigj Gurakuqi, me fytyrën e një mësuesi dhe mendjen e një kombi që ende nuk dinte të shkruante veten. Më tej, Isa Boletini, me pushkën që fliste më qartë se çdo fjalim, një njeri që nuk firmoste me penë, por me prani. Në atë tryezë nuk kishte një Shqipëri. Kishte shumë Shqipëri.
Ishte Shqipëria e bejlerëve, që sillnin me vete hijen e perandorisë dhe zakonet e saj. Ishte Shqipëria e intelektualëve, që kishin lexuar Evropën dhe donin ta përkthenin në shqip. Ishte Shqipëria e klerikëve, si Dom Nikollë Kaçorri dhe Vehbi Dibra, që në një Ballkan të përçarë nga feja, guxonin të uleshin në një tryezë si shqiptarë më parë se si besimtarë. Dhe ishte Shqipëria e luftëtarëve, që nuk e kuptonin diplomacinë, por e kuptonin lirinë. Kjo ishte mrekullia: një komb që nuk ishte bërë ende shtet, por që dinte të sillej si i tillë. Sepse Shqipëria, në atë çast, nuk ishte një territor. Ishte një marrëveshje. Një marrëveshje midis veriut dhe jugut, midis myslimanit dhe të krishterit, midis qytetarit dhe malësorit. Një marrëveshje që nuk ishte shkruar në ligje, por në nevojë. Dhe ndoshta për këtë arsye ishte më e fortë. Por historia, si gjithmonë, nuk u mjaftua me idealin.
Jashtë asaj dhome, Evropa po vizatonte harta me lapsa të ftohtë. Në tryezat e saj diplomatike, Shqipëria nuk ishte një komb, por një problem. Dhe problemet, në diplomaci, zgjidhen duke u prerë. Kështu, ndërsa në Vlorë firmosej një ëndërr e madhe, në Konferencën e Londrës po përgatitej një realitet i vogël. Kosova mbeti jashtë. Çamëria mbeti jashtë. Shumë qytete, shumë fshatra, shumë shqiptarë mbetën përtej vijës që nuk e kishin vizatuar ata vetë. Kombi ishte më i madh se shteti që po lindte. Dhe kjo është tragjedia e heshtur e atij nëntori. Sepse burrat që firmosën nuk përfaqësonin vetëm tokat që kishin përpara syve. Ata përfaqësonin një Shqipëri që shtrihej përtej kufijve që do të vendoseshin më vonë. Ata ishin përfaqësues të një realiteti etnik dhe shpirtëror, jo të një harte politike.
Isa Boletini, që kishte ardhur nga Kosova, firmoste për një atdhe që nuk do ta përfshinte vendlindjen e tij. Dhe kjo nuk ishte ironi. Ishte fat. Luigj Gurakuqi e dinte se shkolla që ai ëndërronte do të duhej të mësonte një histori të cunguar. Ndërsa Ismail Qemali, me përvojën e tij, ndoshta e kuptonte më mirë se të gjithë se ky ishte maksimumi që mund të merrej në atë moment. Sepse ndonjëherë historia nuk të jep atë që meriton, por atë që mund të mbrosh. Dhe Shqipëria e vitit 1912 ishte pikërisht kjo: ajo që mund të mbrohej. Historia nuk ndodh një herë. Ajo përsëritet në forma të ndryshme, me të njëjtët njerëz që ndryshojnë vetëm rolet. Në Shqipëri, ajo u shkrua nga tre burra që nuk mendonin njësoj, por që, pa e ditur, punonin për të njëjtin fund. Ismail Qemali priti. Isa Boletini luftoi. Bajram Curri nuk u bind. Dhe historia i përdori të tre.
Në sallonet e Evropës, ku vendimet merreshin me heshtje dhe vuloseshin me buzëqeshje diplomatike, Ismail Qemali nuk dukej si revolucionar. Ai nuk ngrinte zërin. Ai priste. Sepse e dinte një të vërtetë të thjeshtë: kombet e vegjël nuk shpallen – lejohen. Në hartat e Fuqive të Mëdha, Shqipëria ishte një boshllëk. Një hapësirë që të tjerët donin ta mbushnin: Serbi kërkonte det, Greqia kërkonte jugun, ndërsa Austro-Hungaria dhe Italia kërkonin vetëm që tjetri të mos e merrte. Ismail Qemali nuk luftoi kundër tyre. Ai i përdori. Ai nuk kërkoi drejtësi. Ai kërkoi mundësi. Dhe kur momenti erdhi, ai nuk pyeti askënd.
Në malet e Kosovës dhe në fushat ku ligji nuk shkruhej, por qëllohej, Isa Boletini nuk priste. Ai vepronte. Ai nuk lexonte nota diplomatike. Ai lexonte lëvizjen e armikut. Për të, Shqipëria nuk ishte problem ndërkombëtar. Ishte çështje nderi. Dhe nderi nuk negociohet. Kur ai zbriti drejt Vlorës në 1912, nuk erdhi për të bërë histori. Erdhi për ta mbrojtur atë. Sepse ai e dinte se çdo flamur që ngrihet pa pushkë pas, është një flamur që bie shpejt. Ai nuk i besonte plotësisht Qemalit. Por i besonte momentit. Dhe kjo mjaftonte.
Pas shpalljes, kur të tjerët menduan se gjithçka kishte mbaruar, Bajram Curri filloi të dyshonte. Sepse ai nuk luftonte për një akt. Ai luftonte për një gjendje. Në Shqipërinë e re, ai pa të vjetrën që kthehej me emra të rinj. Pushteti po ndërtohej, por drejtësia mbetej e pasigurt. Dhe kështu, ai nuk u bë pjesë e rendit. Ai u bë sfida e tij. Në male, larg tavolinave dhe qeverive, ai vazhdoi të luftojë – herë kundër të huajve, herë kundër shqiptarëve. Sepse për të, liria nuk ishte flamuri që ngrihej, por mënyra si jetonte njeriu nën të.
Dhe pastaj vjen ai çast që historia e do gjithmonë: kur rrugët e ndryshme kryqëzohen. Në Vlorë, më 28 nëntor 1912. Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë nuk ishte një festë. Ishte një kompromis midis tre botëve: mendjes që priste (Qemali), dorës që mbante armën (Boletini), dhe ndërgjegjes që nuk nënshtrohej (Curri). Në atë moment, ata nuk ranë dakord për gjithçka. Por ranë dakord për një gjë: Shqipëria duhej të ekzistonte. Dhe kjo ishte e mjaftueshme. Historia nuk mbaron me ngritjen e flamurit. Ajo fillon aty. Ismail Qemali u kthye në diplomaci, në një botë ku Shqipëria peshohej si problem në Konferencën e Ambasadorëve në Londër. Isa Boletini u kthye në luftë, sepse realiteti nuk kishte ndryshuar aq shpejt sa flamuri. Bajram Curri u kthye në rezistencë, sepse e kuptoi se shteti mund të bëhej armiku i vetvetes. Tre rrugë. Asnjë e qetë.
Asnjëri prej tyre nuk e pa Shqipërinë siç e kishte imagjinuar plotësisht. Qemali e krijoi, por nuk e stabilizoi dot. Boletini e mbrojti, por nuk e pa të sigurt. Curri e sfidoi, por nuk e pa të drejtë. Dhe ndoshta kjo është tragjedia më e madhe e historisë shqiptare: se ata që e bëjnë një vend, rrallëherë jetojnë ta shohin atë të përfunduar. Në fund, historia nuk zgjedh midis tyre. Ajo i mban të tre. Sepse një shtet nuk ndërtohet vetëm me ide, as vetëm me pushkë, as vetëm me rebelim. Ai ndërtohet nga tensioni midis tyre. Dhe Shqipëria, në atë nëntor të vitit 1912, lindi pikërisht nga ky tension.
Megjithatë, ajo që mbeti brenda kufijve kishte një forcë që nuk matej me kilometra. Ishte ideja e një kombi që kishte mësuar të bashkëjetonte me ndryshimet e veta. Një komb që nuk kishte nevojë të ishte homogjen për të qenë i bashkuar. Në këtë kuptim, firmëtarët e Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë nuk krijuan vetëm një shtet. Ata krijuan një model. Një model ku identiteti nuk ndërtohet mbi përjashtimin, por mbi përfshirjen. Ku feja nuk ndan, por bashkon. Ku veriu dhe jugu nuk përplasen, por plotësojnë njëri-tjetrin. Dhe ndoshta ky është paradoksi më i madh shqiptar: një komb i plotë, që lindi në një shtet të paplotë.
Por ndoshta edhe kjo ishte e nevojshme. Sepse një komb që lind i përfunduar, pushon së kërkuari. Ndërsa një komb që lind i cunguar, mbetet gjithmonë në kërkim të vetes.
Dhe Shqipëria, që nga ai nëntor i vitit 1912, nuk ka reshtur kurrë së kërkuari.
