Familja ka qenë dhe mbetet institucioni më themelor i çdo shoqërie njerëzore. Ajo përbën qelizën bazë të organizimit shoqëror, ku lind dhe formohet njeriu si qenie biologjike, kulturore dhe morale. Por forma, roli dhe kuptimi i familjes nuk kanë qenë gjithmonë të njëjta. Nga bashkësitë e lashta fisnore, ku marrëdhëniet ishin kolektive, e deri te familja moderne e shekullit XXI që bazohet në barazi dhe dashuri, familja ka kaluar nëpër një proces të gjatë transformimi. Ky evolucion historik nuk është vetëm pasqyrë e ndryshimeve biologjike apo ekonomike, por edhe e zhvillimit të vetë qytetërimit njerëzor. Prandaj, për të kuptuar rolin e familjes sot, duhet të analizojmë rrugëtimin e saj historik nga lashtësia e deri në kohën moderne.
Në periudhat e para të ekzistencës njerëzore, familja nuk ekzistonte në kuptimin që i japim sot. Njerëzit jetonin në bashkësi të vogla, të lidhura nga gjaku dhe nevoja për mbijetesë. Antropologë si Lewis Morgan dhe Friedrich Engels kanë përshkruar këtë periudhë si kohën e bashkësisë seksuale të lirë, ku nuk kishte ndarje të qartë prindërore dhe fëmijët njiheshin sipas nënës. Kjo ishte faza matriarkale, ku gruaja kishte rol qendror në ruajtjen e zjarrit të shtëpisë dhe kujdesin për brezat e rinj. Me zhvillimin e bujqësisë dhe pronës private, fillon transformimi drejt familjes patriarkale. Në këtë periudhë, burrat filluan të zotëronin tokën dhe të kërkonin siguri për trashëgiminë e pasurisë së tyre. Kështu, martesa u bë institucion ekonomik dhe juridik. Gruaja u vendos nën autoritetin e burrit, dhe fëmijët u konsideruan pjesë e pronës familjare. Në Kodet e Hamurabit në Mesopotami (rreth 1750 p.e.s.) përmenden për herë të parë rregulla ligjore për martesën, trashëgiminë dhe besnikërinë bashkëshortore. Në Egjiptin e lashtë, gratë kishin më shumë të drejta, ndërsa në Kinë familja u ndërtua mbi nderimin e paraardhësve dhe respektin ndaj babait.
Në Greqinë e lashtë, familja ishte baza e shtetit. Ajo shërbente si njësi ekonomike dhe morale. Burri kishte autoritet absolut, ndërsa gruaja kufizohej në shtëpi, duke u kujdesur për fëmijët dhe trashëgiminë. Në Romën e lashtë, familja mori formën e saj më të fortë patriarkale me figurën e ‘’pater familias’’, i cili kishte pushtet të plotë mbi gruan dhe fëmijët. Megjithatë, në periudhën e vonë të perandorisë, nën ndikimin e krishterimit të hershëm, familja filloi të shihej si bashkim shpirtëror dhe moral, jo vetëm juridik. Kjo solli ngadalë lindjen e konceptit të monogamisë si vlerë etike.
Me përhapjen e krishterimit në shekujt IV–V, familja mori një dimension të ri: moral dhe fetar. Martesa u shpall sakrament nga Kisha dhe u konsiderua e shenjtë dhe e përjetshme. Kështu, familja u bë jo vetëm vendi i riprodhimit, por edhe i formimit shpirtëror. Në Evropën feudale, familja ishte gjithashtu një njësi ekonomike dhe politike: fisnikët lidhnin martesa për aleanca, ndërsa fshatarët e shihnin familjen si mënyrë për të mbijetuar. Në këtë periudhë, gruaja qëndroi nën autoritetin e burrit, por Kisha predikonte përgjegjësi morale dhe dashuri brenda familjes. Në botën islame mesjetare, familja gjithashtu zinte vend qendror në shoqëri, me poligaminë e kufizuar dhe rregulla strikte për drejtësinë e burrit ndaj grave.
Në shekullin XVI, Reforma protestante solli një ndryshim të madh: martesa u zhvendos nga sfera fetare në atë civile. Ajo filloi të shihej si bashkim i lirë midis burrit dhe gruas, i bazuar në dashuri dhe besim, jo në interes ekonomik. Revolucioni industrial i shek. XVIII–XIX ndryshoi strukturën e familjes: familja e madhe fisnore u zëvendësua nga familja bërthamë (prindër dhe fëmijë). Burrat u lidhën me punën jashtë shtëpisë, ndërsa gratë u përqendruan në rolin amësor dhe shtëpiak. Në të njëjtën kohë, fëmijëria filloi të shihej si periudhë e veçantë e jetës që kërkonte kujdes e arsimim. Kështu, familja u bë qendër emocionale dhe edukative, jo më vetëm ekonomike.
Në shekullin XX, nën ndikimin e emancipimit të gruas, planifikimit familjar e kontracepsionit dhe ligjeve demokratike, familja ndryshoi rrënjësisht. U njohën të drejtat e grave për punë, divorc dhe barazi ligjore. Lindi koncepti i bashkëshortësisë së barabartë, ku vendimet merreshin në mënyrë të përbashkët. Në të njëjtën kohë, u shfaqën forma të reja të familjes: me një prind të vetëm, bashkëjetesa pa martesë, familje të përziera dhe, në shekullin XXI, po eksperimentohet edhe familje të personave të të njëjtit seks, të njohura në shumë shtete. Në këtë fazë, familja humbi funksionin e saj të ngurtë ekonomik dhe mori një kuptim më emocional, shpirtëror dhe kulturor. Shumë studiues e përkufizojnë familjen si: “Një grup personash që ndajnë dashuri, përgjegjësi dhe kujdes të ndërsjellë, pavarësisht formës ligjore.”
Historia e familjes është evolucioni i një institucioni të gjallë, një pasqyrë e zhvillimit të qytetërimit njerëzor: Nga instinkti biologjik në strukturë morale e ligjore, nga dominimi mashkullor në barazi gjinore, nga detyrimi shoqëror në zgjedhje personale e emocionale. Prandaj, familja mbetet qeliza bazë e shoqërisë, sepse:
1. Ajo riprodhon biologjikisht dhe kulturorisht shoqërinë;
2. Është vendi ku formohen vlerat, normat dhe identiteti i individit;
3. Është institucioni që më së shumti ka ditur të përshtatet me ndryshimet historike.
Në historinë e njerëzimit, koncepti i “pasardhësve biologjikë” ka qenë gjithmonë i lidhur me lindjen e fëmijëve dhe trashëgiminë e drejtpërdrejtë gjenetike. Megjithatë, zhvillimet moderne në biologji, gjenetikë dhe antropologji tregojnë se pasardhës biologjikë nuk janë vetëm ata që lindin përmes riprodhimit seksual, por edhe individët që trashëgojnë variacione gjenetike, hormonale dhe neurobiologjike që formojnë diversitetin njerëzor. Në këtë kuptim, shpjegimi për pasardhësit biologjikë të personave interseksualë dhe transgjinorë kërkon një analizë të gjerë që bashkon argumente shkencore, historike dhe evolucionare. Këta individë nuk përfaqësojnë “përjashtime”, por forma të natyrshme të variacionit njerëzor, që kontribuojnë në shumëllojshmërinë dhe vazhdimësinë e species njerëzore. Kërkesa e sigurisë për trashëgiminë e pasurisë së tyre mund që të kuroj plagë të shoqërisë së sotme, si rritja e fëmijëve jetimë duke i adaptuar në familje…etj. Çfarëdo përfundimi që të kenë eksperimentet me familje të personave të të njëjtit seks, familja tradicionale (burrë, grua, fëmijë), mbetet forma më e suksesshme që ka mbijetuar gjatë evolucionit historik. Nuk humbet kuptimi i familjes tradicionale, sado që të eksperimentohet në vazhdimësinë e shoqërisë njerëzore… Ajo vazhdimisht eksperimenton.
Përfundimisht historia e familjes është një pasqyrë e zhvillimit të shoqërisë njerëzore. Nga bashkësitë primitive të bazuara në instinkt, tek familja patriarkale e bujqësisë, tek bashkimi moral i krishterimit dhe deri te familja demokratike e sotme, ky institucion ka ndryshuar vazhdimisht, duke iu përshtatur nevojave të kohës. Në çdo epokë, familja ka ruajtur funksionin e saj themelor: të lindë, të edukojë dhe të transmetojë vlera. Por në shoqërinë moderne, ajo është bërë gjithashtu vendi ku individi kërkon dashuri, identitet dhe siguri emocionale. Kështu, pavarësisht formave që mund të marrë, familja mbetet qeliza bazë e shoqërisë, sepse pa të nuk mund të ekzistojë as riprodhimi biologjik, as vazhdimësia kulturore e as harmonia njerëzore. Ajo është pasqyrë e historisë sonë, dhe gjithnjë do të jetë themeli mbi të cilin ndërtohet çdo civilizim.
