Gezim Llojdia
1.
Olympe poshtë lumi dhe sipër mali. Në këtë bashkëjetesë, Olympe ishte “zonjë shtëpie” për shekuj të tërë, që nga koha para erës sonë dhe deri në periudha më të afërta. Por, si çdo gjë që jeton nën qiellin e përjetshëm, edhe ajo ngadalë u venit dhe u shua, megjithëse qëndronte mes kodrinave. Poshtë këmbëve rridhte lumi, që vinte nga një asteroid i largët, i cili kishte goditur tokën fqinjë.Lumenjtë tanë, të vjetër si koha, buronin aty dhe shtriheshin poshtë, të qetë dhe të paprekur. Një ditë, ndoshta, do t’ju rrëfejmë të gjitha ngjarjet, pse jo edhe atë se si Shushica, lumi i zjarrtë, shushurinte në të gjitha stinët, por jo gjithmonë në të njëjtën kohë.
2.
Shekulli XX jo fundi, por mes shekujve ishte më i ndritshmi për këtë hapësirë.
… Olympia, qyteti i vjetër, do të zgjohej një mëngjes nën regjimin e një shteti dhe te nje regjimi popullor.
Një mori njerëzish që quheshin “kooperativistë” trokisnin në trupin e saj, kazmat, lopatat, hunjtë, shkulnin gurët dhe shpërndanin dheun, prisnin barishtet dhe shkurret, drizat dhe pemët.
Dhe në atë mëngjes, ajo u thirr me emrin e saj të lashtë: “Olympe”.
Djali që e kishte mësyrë drejt saj, nga një katund i harruar mbi Rrethun, u përball me brigjet e saj të forta.
Gjithçka që e rrethonte murlani, ngricat, zhegu i verës përplasej mbi rrënojat e saj. Muret e mëdhenj të Olympes, kryq dhe tërthor, shtriheshin deri në majën e Rrethunit.
Nën qiellin e qetë, qyteza antike flinte një gjumë të thellë, të harruar dhe të mbuluar nga misteri.
…Arkeologu që vinte aty ishte nga ky katund. Emri i tij ishte Burhan Dautaj, dhe mbiemri i tregonte rrënjët e tij: Dautaj.
Poshtë, në fushën e Ahmetit, po lindte një qytezë që do të rritej duke prerë me kujdes sinorët e vjetër të Olympes, Mavrovë.
Ishte viti 1961. Burhan Dautaj shkoi tek varret antike dhe zbuloi tetë monedha, ku emërtimi i çuditshëm të linte të kuptoje emrin e qytetit: “Olympiastan”.
Tetëmbëdhjetë vjet më vonë, ai rikthehet për gërmime të tjera, në atë vend që sot banorët e quajnë “Kalaja e Cakallovajve”.
3.
Arkeologu e njihte rrugëtimin e një qyteti: nën tokë, brenda murit, mbi tokë, duke ndjekur gjarpërimin e mureve që mbetën në kopështet e vjetra, të mbuluara nga ngjyra e vjeshtës.
Në librin e tij “Ilirët” (1981), Burhan Dautaj shkruan për fshatin e tij dhe kalanë e identifikuar me qytetin Olympe.
Fshati Mavrovë ndodhet në krahinën e Labërisë së Poshtme, e rrethuar nga male dhe kodra të larta, me kullota pjellore, ideale për blegtori.
Pozita pranë bregdetit, rrjedha e Shushicës mes luginave dhe kodrave të buta, e favorizuan zhvillimin e bujqësisë dhe kopshtarisë. Klimë e mirë, me erëra mesdhetare dhe mbrojtje nga ftohësit kontinentalë, lejoi popullimin e hershëm.
…Kërkimet arkeologjike pas çlirimit dhe zbulimet e rastit tregojnë praninë e një popullsie ilire autoktone, që nga epoka e bronzit deri në antikitet, të njohur me emrin amantinë. Kalaja e Mavrovës, apo toponime të tjera si “Maja e Rrethunit” dhe “Kalaja e Cakallovajve”, është një nga kodrat më të larta ,284 m mbi nivelin e detit, mbi rrjedhën e mesme të Shushicës, vetëm 3 km në veriperëndim të Kotës.
4.
…Një rrugë sekondare automobilistike të çon për disa minuta tek fshati Mavrovë, rrëzë mureve të kalasë. Pozita dominuese e kalasë mbi zonën kodrinore tërheq menjëherë vëmendjen. Së bashku me kalanë e Ploces ,Amantia)në lindje dhe atë të Cerjes në jug-lindje, ajo kontrollonte hyrjet dhe daljet nëpër luginën e Shushicës, duke vënë nën kontroll një nga rrugët kryesore që lidhte gjirin e Aulonës me krahinat e brendshme dhe më tej me Maqedoninë.
…Kodra e Kalasë mbi qytetin antik ilir të Mavrovës ka formën e një trapezi të çrregullt, e shtrirë nga perëndimi në jug-perëndim, me tarraca të sheshta ku sot ndodhen lagjet Cakallovaj. Platforma veriperëndimore ngrihet tek kodra “Maja e Zanit”, që dikur ka shërbyer si akropol.
Pjesa jugore, me strukturë argjilore, ka rrëshqitur drejt përroit të Mishales, ndërsa shpate shkëmbore të lindjes arrijnë deri 20 m lartësi.Nga kodra e kalasë fillojnë vargje kodrinore, të cilat shtrihen nga veriu tek përroi i Sklapit dhe nga jugu përfundojnë tek Brinja e Shkalles. Në lindje, kodra lidhet me Majën e gjatë, më e larta në vargun kodrinor që zbret në fushën e Kotës. Shpatet veriore dhe perëndimore zbuten në luginën aluvionale të Shushicës. Sipërfaqja brenda mureve rrethues arrin rreth 15 ha, duke e bërë një qytet mesatar me strukturë të fortifikuar.
Prania e formacioneve shkëmbore lejonte sigurimin e gurëve për ndërtim qytetar. Në disa prej tyre shihen ende gjurmët e prerjes së blloqeve. Kalanë e Mavrovës e kemi gjurmuar dhe rilevuar për herë të parë në maj të vitit 1961, më vonë e vizituan edhe arkeologë të tjerë.
5.
Viti gri, ’89. Po zbrisja nga Mavrova. Një burrë i veshur me sqime, që atëherë do të quhej zotëri, më thirri me një zë të ngrohtë:
“Shok, prit se bëjmë udhën bashkë, deri te Shkallë Mavrova!”
Kalova pranë shkollës, zyrave të sektorit dhe çezmës. Rruga zbriste poshtë, dhe ai më pa me vëmendje në sy.
“Jam Llambi Durolli i muzeut,” më tha. “Isha te kalaja. E di ku bie ajo?”
Rrëzë kodrinave, muret shtriheshin mes shtëpive, si te Shtëpia e Hoxhajve. Gurët ciklopikë, të mirëmbajtur, dukeshin me forcën e kohës.
“E di si quhet kjo kala dhe qyteti vetë?” pyeti.
“Mavrovë,” thashë, por mendja më rridhte tek emri i lashtë: Olympe.
6.
Një ditë me shi të lehtë, kur pika e ujit binte mbi flokët e njeriut dhe toka u njom, muret e kalasë shfaqnin historinë e tyre. Mavrova kishte ullinj shekullorë, që shtriheshin nga skaji në skaj, nga fshati deri në fushë. Ishte një vend ku historia rridhte ngadalë, si lumi Shushica që gjarpëronte mes luginave.
…Djali i fshatit, Burhani i Dautajve, tregoi historinë e zbulimeve. Arkeologu Burhan Dautaj, ai që kishte vënë duart mbi rrënoja dhe mbi monedhën e qytetit antik, e kishte ringjallur Olympe-n nga harresa. Historiani Ll. Durolli, enciklopedi e gjallë, më dha njohuritë e tij mbi qytetin dhe kalatë e tij.
Udhëtimi im më tregoi se Mavrova nuk ishte thjesht një fshat; ajo ishte rrethuar me rrugë guri të skalitura, gjurmë krenarie të banorëve të hershëm, qytet karakoll që kontrollonte luginën e mesme të Shushicës dhe degët e rrugëve drejt Kaonisë dhe Amantias. Ishte një qytet i vërtetë, ku karvanët me mallra udhëtonin nën sytë e vrojtuar të kalasë.
7.
Katundi mbi kodrën ishte njohur me tre emra që nga antikiteti. Por më i bukuri, si uji i pastër, ishte Olympia. Nga koha e Zogut u quajt Mavrovë-Fitore, por sllavizmat mbetën si pesha të huaja në toponimet tona. Ato nuk tretën kurrë, ishin të rënda dhe të huaja për tokën tonë.
Kështjella u ndërtua nga vendasit, në kohët kur mjegulla mbulonte tokën. Nuk ishte dhuratë, siç shkruan Kadare për kështjellën Graks. Kjo u ngrit për njerëzit dhe shërbeu banorëve shekuj me rradhë. Gurët ciklopikë, më të mëdhenj se sa mund të imagjinohet, ngritën qytetin e tyre, rreth 30 km në lindje të Amantias.
Kështjella karakoll kishte vrojtuesit e saj, që paralajmëronin karvanët që po ngjisnin rrugën e ngurtë. Të gjitha ujërat rrjedhnin drejt detit, dhe rrugët e qytetit çonin drejt botës, larg dhe afër. Nga muret e saj, shikimi zgjatej deri te Shushica, dhe më tej deri ku qielli takonte retë.
Banorët e kësaj kështjelle ishin bij të qiellit dhe tokës. Energjia e tyre frymonte mbi miliarda kilometra të udhëve të botës, duke mbartur historinë dhe shpirtin e një toke të lashtë. Sa më afër murit, aq më madhështor dukej; sa më larg, aq më bukur endej në kujtesë.
8.
…Kështjella, që zbuloi Burhani është ende aty, në majë të Rrethunit, dhe do të qëndrojë sa jeta e tokës. Ai, bashkë me bashkëshorten shkencëtare Aleksandra Mano, iku një ditë si shtërgujt që ngjiten mbi qiell, duke u bërë i pavdekshëm në kujtesën e vendit.
…Nga ky katund dolën të tjerë emra të famshëm, por askush nuk i dha fshatit ujë apo rrugë, përveç ndonjë punësimi të vogël. Por Burhani i dha Olympes atë që askush tjetër nuk mund ta jepte: emrin dhe kujtesën e saj të harruar, duke e shpëtuar nga errësira e shekujve.
Ai e kishte thënë shpesh se dëshironte të rikthehej përsëri në Olympe, por mosha dhe mundësitë e pakta nuk ia lejuan. Ekspedita e tretë mbeti ëndërr, një ëndërr që do t’i përkiste ndonjë patrioti tjetër, ndonjë bir fshati që do të kishte guximin dhe dashurinë për tokën e tij.
9.
Nga antikiteti e këtej, katundi mbi kodrën është njohur me shumë emra, por më i bukuri mbetet Olympia. Ai emër është si uji i pastër mes rrëmujës së kohëve, si drita që përshkon errësirën. Rikthimi i tij nuk është thjesht një veprim simbolik, por akt i kujtesës dhe i identitetit tonë.
Kështjella, me muret e saj ciklopike, me tarracat dhe rrugët e vjetra, me ullinjtë shekullorë që shtrihen poshtë, mbart energjinë e banorëve të hershëm bij të qiellit dhe tokës. Aty, në majë të Rrethunit, ndihen ende hapat e arkeologut, zbulimet e tij dhe dashuria e tij për vendin.
Dhe kështu, Olympe mbetet ëndrra e pavdekshme e një arkeologu dhe e një toke që nuk harron. Një qytet i lashtë, një emër i vjetër, një rrëfim që rrjedh si lumi Shushica, duke lidhur të kaluarën me të tashmen, dhe duke na kujtuar se historia nuk shuhet kurrë, për sa ka kujtesë, për sa ka dashuri për tokën dhe rrënjët e saj.
