ANALIZË LETRARO-ARTISTIKE
Mbi poezinë “Dhe unë flas me detin!” të poetit dhe profesorit Jahe Fida
Poezia e poetit dhe profesorit Jahe Fida – “Dhe unë flas me detin!” është një krijim ku deti nuk mbetet thjesht peizazh natyror, por shndërrohet në bashkëbisedues, dëshmitar, arkiv të kujtesës dhe ndërmjetës mes të gjallëve dhe të humburve.
Këtu qëndron edhe veçantia e saj artistike: poeti nuk i flet detit për detin; i flet detit për njeriun, për kujtesën dhe për dhimbjen.
Që në vargun:
“Dhe unë me detin flas shpesh herë”
krijohet një marrëdhënie intime mes poetit dhe detit. Folja “flas” e personifikon detin. Ai nuk është më një forcë natyrore e heshtur, por një qenie që dëgjon, përkëdhel, ruan dhe, në imagjinatën poetike, mund të përcjellë edhe lajme.
Deti nga Hemingway te Jahe Fida
Marrëdhënia e njeriut me detin na çon natyrshëm te Ernest Hemingway, veçanërisht te Plaku dhe deti. Edhe te Hemingway deti nuk është vetëm hapësira ku zhvillohet ngjarja. Ai është një prani e fuqishme përballë së cilës njeriu mat vetminë, qëndresën, fatin dhe dinjitetin e tij.
Por Jahe Fida e zhvendos këtë marrëdhënie në një plan tjetër.
Te Hemingway, njeriu përballet me detin.
Te Jahe Fida, njeriu i beson detit dhimbjen.
Hemingway e vendos njeriun në provë përballë natyrës; Fida vendos kujtesën përballë detit. Kështu deti bëhet jo vetëm hapësirë fizike, por një simbol i së panjohurës, i fatit dhe i kujtesës njerëzore.
Deti si kujtesë e një tragjedie
Temperatura emocionale e poezisë ndryshon kur poeti shkruan:
“I lutem gjithnji, deri në përgjërim
Të më sjell lajm për nipër e dibrant e mi
Që na i rrëmbeu, na la n’përvëlim
T’iu thotë: si haroj, i kujtoj gjithnji!”
Këtu dialogu me detin shndërrohet në elegji.
Fjalët “nipër e dibrant e mi” e zgjerojnë dhimbjen nga përvoja individuale në atë kolektive. Zëri i poetit nuk është më vetëm zëri i një njeriu që kujton të humburit e vet; ai bëhet zë i një bashkësie që nuk harron.
Në këtë pikë, poezia prek edhe plagën e tragjedisë së Otrantos, e cila mbetet një nga dhimbjet e mëdha të kujtesës shqiptare. Për shumë familje, deti që dikur përfaqësonte shpresën për një jetë më të mirë, u kthye në kufirin e fundit mes jetës dhe vdekjes.
Për Dibrën kjo dhimbje ishte veçanërisht e afërt. Familje të tëra mbetën me pritjen e një lajmi që nuk erdhi kurrë.
“Pa udhë dhe pa varre” – kulmi tragjik
Vargjet:
“Se të pa udhët dhe pa varre i lanë
S’kemi ku t’iu vendosim qoftë një buqetë!”
janë ndër më të fuqishmet e poezisë.
Shprehja “pa udhë dhe pa varre” mbart një dhimbje të dyfishtë.
Pa udhë, sepse nuk dihet rruga e fundit e të humburve.
Pa varre, sepse familjarët nuk kanë një vend fizik ku të shkojnë, të ndezin një qiri apo të vendosin një lule.
Prandaj fjala “buqetë” merr një fuqi të veçantë simbolike. Ajo që normalisht vendoset mbi një varr këtu nuk ka ku të vendoset. Dhe kështu deti shndërrohet në një varr pa gur, në një hapësirë memoriale pa kufij.
Kur poeti thotë:
“Petale lulesh me aromën tonë
I hedhë mbi valëdeti…”
lulet bëhen simbol i kujtesës. Deti merr mbi vete atë që toka nuk mundi ta mbajë: gjurmën e të humburve.
Në këtë kuptim, poezia nuk u jep të humburve një varr fizik, por u jep diçka tjetër: një vend të përhershëm në kujtesën njerëzore.
Deti si lajmëtar i së pamundurës
Një nga figurat më interesante të poezisë është kërkesa:
“Me shpresë që deti nuk do përton
Grevën e dibrën pranë t’ua sjellë!”
Këtu deti merr funksion pothuajse mitologjik. Ai bëhet lajmëtar.
Poeti i beson detit një mesazh që nuk mund ta përcjellë asnjë postë njerëzore:
“Ju kujtojmë. Nuk ju kemi harruar.”
Kjo është një nga bukuritë e poezisë: ajo e shndërron pamundësinë reale në mundësi poetike. Nëse njerëzit nuk mund të shkojnë te të humburit, poeti e dërgon kujtesën përmes detit.
Deti bëhet kështu një lloj poste kozmike të dhimbjes, ku poeti depoziton fjalët që nuk mund t’ia thotë askujt tjetër.
Një kujtesë personale
Teksa lexoj poezinë e poetit dhe profesorit Jahe Fida, nga Greva, nuk mund të qëndroj jashtë saj.
Kjo poezi më kthen në një nga plagët më të dhimbshme të kujtesës dibrane: në tragjedinë e atyre djemve që deti i mori dhe që nuk u kthyen më.
E kam përjetuar atë kohë, ashtu siç e përjetoi gjithë Dibra: me ankth, pritje, shpresë dhe dhimbjen e familjeve që prisnin një lajm.
Prandaj, kur lexoj vargjet e poetit Fida, nuk mund t’i shoh vetëm nga këndvështrimi i një studiuesi të letërsisë. I lexoj edhe si dibran, si njeri dhe si dëshmitar i një kujtese që nuk është shuar.
Si gazetar, nuk mund të mos sjell në këtë kujtesë edhe kolegun tonë ushtarak Belul Hazizi, nga fshati Grevë, cili në kërkim të një jete më të mirë, mori rrugët e kurbetit së bashku me 32 bashkëudhëtarë, që sot nuk kanë një varr ku familjarët të bëjnë homazhin e tyre.
Shumë prej të rinjve të asaj tragjedie ishin nga Maqellara dhe trevat përreth. Ndërsa vetë poeti Jahe Fida vjen nga Greva, një trevë që e njohu nga afër këtë dhimbje.
Prandaj vargu:
“Se të pa udhët dhe pa varre i lanë
S’kemi ku t’iu vendosim qoftë një buqetë!”
për mua nuk është thjesht varg poetik.
Është një kujtesë.
Është një dhimbje.
Është një plagë që ende kërkon një vend ku të vendoset ajo buqetë që familjarët nuk patën mundësi ta vendosnin kurrë.
“Vallëzoj me pahirë” – maska e dhimbjes
Në fund të poezisë, autori sjell një kthesë interesante:
“Flas me detin, ndonjëherë dhe vallëzoj
Ai më përkëdhelë e sillet mjaftë mirë
Mendon se dhimbja do më kaloj
E unë bëj sikur…, vallëzoj me pahirë!”
Këtu shfaqet maska poetike e dhimbjes.
Në pamje të parë kemi qetësi, madje edhe një lloj gëzimi. Poeti vallëzon. Por fjala “pahirë” e rrëzon menjëherë këtë iluzion.
Ai nuk vallëzon sepse është i lumtur.
Vallëzon për të fshehur dhimbjen.
Deti e përkëdhel dhe sikur i thotë se koha do ta shërojë plagën. Por poeti vetëm “bën sikur”. Dhimbja nuk është zhdukur.
Kjo e bën fundin e poezisë psikologjikisht të fuqishëm: plaga nuk është shëruar; vetëm është fshehur pas një buzëqeshjeje dhe një vallëzimi të shtirur.
Gjuha dhe muzikaliteti
Poezia është ndërtuar mbi një gjuhë të drejtpërdrejtë dhe emocionale. Nuk ka nevojë për ngarkesa të tepërta filozofike, sepse vetë tema mbart një peshë të madhe njerëzore.
Fjalët det, dallgë, lot, dibranë, varre, buqetë, petale, kujtim, dhimbje, vallëzim krijojnë një fushë të përbashkët ku ndërthuren uji, humbja, kujtesa dhe dashuria.
Edhe përsëritja e foljes “flas” është funksionale.
Poezia nis me:
“Dhe unë me detin flas…”
dhe kthehet sërish te:
“Flas me detin…”
Kjo krijon një strukturë rrethore. Biseda me detin nuk mbyllet plotësisht, ashtu siç nuk mbyllet dhimbja.
Përfundim
“Dhe unë flas me detin!” është një poezi e kujtesës, e mallit dhe e një dhimbjeje që nuk pranon të varroset bashkë me të humburit.
Forca e saj kryesore nuk qëndron vetëm në përshkrimin e detit, por në transformimin e tij në personazh poetik.
Deti dëgjon.
Deti përkëdhel.
Deti ruan.
Deti përcjell.
Deti bëhet dëshmitar i asaj që njeriu nuk mund ta mësojë kurrë.
Nëse te Hemingway deti është arena ku njeriu përballet me fatin dhe lufton për dinjitetin e tij, te Jahe Fida deti bëhet altari ku njeriu vendos lulet e kujtesës për të humburit pa varr.
Dhe vargu:
“E unë bëj sikur…, vallëzoj me pahirë!”
mbetet një nga çelësat e gjithë poezisë.
Bota mund të shohë vallëzimin, por poeti e di dhimbjen që fshihet pas tij.
Prandaj kjo nuk është vetëm një poezi për detin.
Është një poezi për kujtesën e Dibrës.
Për të humburit.
Për mallin.
Për dhimbjen.
Për ata që nuk patën as një varr ku të vendosej një buqetë.
Dhe kur poeti thotë:
“Dhe unë me detin flas…”
në të vërtetë ai flet me shumë më tepër se detin.
Flet me të humburit.
Flet me Dibrën.
Flet me kujtesën.
Flet me dhimbjen.
Nga Nexhbedin Basha
Poet dhe kritik letrar
24 gusht 2026
DHE UNË FLAS ME DETIN!
Nga poeti Jahe FIDA
Dhe unë me detin flas shpesh herë
I lutem me dallgët të jetë i kursyer
Por dhe gjumë t’mos flejë asnjëherë
Me ngjyrat e kohës buzët të ketë lyer.
I lutem gjithnji, deri në përgjërim
Të më sjell lajm për nipër e dibrant e mi
Që na i rrëmbeu, na la n’përvëlim
T’iu thotë : “Si haroj, i kujtoj gjithnji!”
T’më marë lotin tim e tua shpije pranë
Se ai det e di se ku janë në t’vërtetë
Se të pa udhët dhe pa varre i lanë
S’kemi ku t’iu vendosim qoftë një buqetë!
Petale lulesh me aromën tonë
I hedhë mbi valëdeti për t’ua përcjellë
Me shpresë që deti nuk do përton
Grevën e dibrën pranë t’ua sjellë!
Flas me detin, ndonjëherë dhe vallëzoj
Ai më përkëdhelë e sillet mjaftë mirë
Mendon se dhimbja do më kaloj
E unë bëj sikur…, vallëzoj me pahirë!
CASSANO D’ADOO, Milano ITALI,
më 07.08.2026.-
