Llazar Syziu
Ka një zakon të keq në mënyrën se si shqiptarët tregojnë historinë e tyre të afërt: çdo brez, sapo hipën në pushtet, zbulon se paraardhësit kanë qenë budallenj, ndërsa vetë ai është shpëtimtari. Komunistët mendonin se historia fillonte me ta. Demokratët e vitit 1992 menduan se historia fillonte me ta. Socialistët e mëvonshëm, natyrisht, patën të njëjtin mendim. Edhe sot, secila palë sillet sikur Shqipëria të ketë qenë në pritje të saj. Historia, për fat të keq, është më pak bujare me politikanët. Ajo na tregon një gjë më pak heroike dhe shumë më interesante: në Shqipëri ka ndryshuar sistemi i pushtetit, kanë ndryshuar njerëzit që e ushtrojnë atë, por disa mënyra të të bërit pushtet kanë treguar një jetëgjatësi të admirueshme. Dikur quheshin nomenklaturë. Sot quhen elitë politike, biznesmenë, liderë, oligarkë, patronazh, rrjete. Emrat janë modernizuar. Mekanizmi jo gjithmonë.
Nomenklatura: kur shteti ishte prona e Partisë. Nga viti 1945 deri në vitin 1990, Shqipëria nuk kishte një elitë politike në kuptimin që përdorim sot. Kishte një elitë të vetme të autorizuar për të ekzistuar politikisht. Partia e Punës ishte porta, korridori dhe çatia. Nëse do të ngjiteshe, duhej të hyje nga ajo derë. Kjo nuk do të thotë se njerëzit që ngjiteshin në hierarki ishin të gjithë të paaftë. Përkundrazi. Regjimi komunist krijoi një ushtri të madhe specialistësh: inxhinierë, mjekë, ekonomistë, ushtarakë, agronomë, pedagogë. Shqipëria e vitit 1945 ishte një vend me prapambetje të madhe arsimore dhe regjimi bëri një përpjekje reale për ta ndryshuar këtë gjendje. Por këtu gjendej hileja e sistemit. Mund të ishe specialist i shkëlqyer dhe të mos ishe i lirë. Për të bërë karrierë të madhe, diploma nuk mjaftonte. Duhej edhe biografia e duhur, besnikëria e duhur dhe, mbi të gjitha, heshtja në kohën e duhur. Në një vend ku Partia vendoste gjithçka, edhe inteligjenca duhej të mësonte një matematikë të veçantë: dy plus dy bën katër, përveç rasteve kur Komiteti Qendror kishte vendosur ndryshe. Kjo ishte meritokracia komuniste: aftësia profesionale ishte e dobishme; bindja politike ishte e domosdoshme.
Familja: armiku i vjetër dhe privilegji i ri. Regjimi komunist e mori shumë seriozisht origjinën familjare. Një njeri nuk ishte gjithmonë vetëm ai që ishte. Ishte edhe babai i tij, gjyshi i tij, kushëriri i tij, prona që kishte pasur familja dhe miqtë që kishte pasur dikur. “Biografia” u bë një lloj pasaporte politike. Nëse vinte nga një familje e konsideruar e dyshimtë, mund të kishe talentin e Ajnshtajnit dhe përsëri të kishe një problem. Por sistemi prodhoi një tjetër paradoks. Ai luftoi kundër privilegjit të trashëguar, ndërsa krijoi vetë një klasë privilegji të lidhur me pushtetin. Fëmijët e njerëzve të rëndësishëm rriteshin në një mjedis tjetër nga fëmijët e njerëzve të zakonshëm. Kishin më shumë informacion, më shumë kontakte, më shumë siguri. Kështu, edhe sistemi që predikonte barazinë krijoi hierarkinë e vet. Vetëm se nuk quhej aristokraci. Quhej revolucion.
Pasuria: dje privilegj, sot kapital. Këtu ndodhi revolucioni i vërtetë i vitit 1990. Në Shqipërinë socialiste, pushteti sillte privilegj. Pas vitit 1990, pushteti mund të sillte edhe pasuri. Dikur ministri kishte shtëpi më të mirë sepse ishte ministër. Sot biznesmeni mund të bëhet i fuqishëm sepse ka kapital. Deri këtu, asgjë e keqe. Kapitalizmi pikërisht këtë premton: pasuria mund të fitohet në treg. Problemi fillon kur pyetja nuk është më: “Si e fitoi?” por: “Kush ia hapi derën?”. Sepse tranzicioni shqiptar nuk krijoi vetëm sipërmarrës të suksesshëm. Krijoi edhe një marrëdhënie shumë të ngushtë midis politikës, biznesit dhe shtetit. Dhe këtu elita e re ndryshon nga nomenklatura e vjetër. Nomenklatura kontrollonte ekonominë sepse kontrollonte shtetin. Elita e re mund të kërkojë të kontrollojë shtetin sepse ka interesa në ekonomi. Në rastin e parë kemi shtetin që sundon ekonominë. Në rastin e dytë kemi rrezikun e ekonomisë që fillon të sundojë shtetin. Të dyja janë të këqija kur shkojnë deri në fund.
Viti 1991: demokracia me njerëzit e djeshëm. Kur erdhi pluralizmi, shqiptarët nuk u zgjuan një mëngjes dhe gjetën një popull të ri. Njerëzit ishin po ata. Shumica e profesionistëve ishin formuar në sistemin e vjetër. Administrata ishte ajo që ishte. Universitetet ishin ato që ishin. Kultura politike nuk mund të ndërrohej me dekret. Kështu nisi një nga eksperimentet më interesante të tranzicionit: ndërtimi i një sistemi të ri me njerëz të formuar në sistemin e vjetër. Në vitin 1991, qeveria e stabilitetit përfshiu figura nga forca të ndryshme politike. Në vitin 1992, pushteti kaloi te Partia Demokratike. Këtu filloi miti i “njeriut të ri politik”. Por njeriu i ri politik shpesh kishte diplomën e vjetër. Dhe nganjëherë kishte edhe zakonet e vjetra. Kjo nuk ishte domosdoshmërisht hipokrizi. Ishte pasojë e historisë. Nuk mund të ndërrosh trurin e një shoqërie në të njëjtën ditë kur ndërron Kushtetutën.
Meritokracia: fjala më e bukur që përdoret kur nuk dimë si u emërua dikush. Të gjithë politikanët shqiptarë duan meritokracinë. Është një fjalë e bukur, si demokracia dhe reforma. Problemi është se meritokracia zakonisht fillon të funksionojë pasi dikush është emëruar. Në komunizëm, meritokracia kishte një kusht: të ishe i aftë, por edhe politikisht i besueshëm. Në pluralizëm kushtet janë shtuar: duhet të jesh i aftë, të kesh partinë, të kesh rrjetin, të kesh votën, të kesh komunikimin, ndonjëherë edhe të kesh paratë. Kjo nuk do të thotë se elita e sotme është më pak e arsimuar. Përkundrazi. Sot kemi shqiptarë që kanë studiuar në Londër, Paris, Romë, Vjenë, Harvard, Oksford e universitete të tjera. Kemi njerëz me eksperiencë ndërkombëtare, teknokratë dhe profesionistë që në vitin 1980 do të kishin qenë thjesht një ëndërr e pamundur për një vend të izoluar si Shqipëria. Por një diplomë e Harvardit nuk është vaksinë kundër klientelizmit. As një diplomë e Tiranës nuk është provë paaftësie. Njeriu duhet gjykuar për atë që bën. Kjo është pikërisht ajo që elitat shqiptare nuk e kanë dashur kurrë shumë.
Nepotizmi: familja ndryshoi mbiemrin, jo gjithmonë funksionin. Dikur pushteti kalonte përmes nomenklaturës. Sot mund të kalojë përmes partisë, biznesit dhe familjes. Kjo është një nga vazhdimësitë më të bezdisshme të historisë sonë. Nuk është e nevojshme të kemi të njëjtët njerëz për të pasur të njëjtin mekanizëm. Mjafton që sistemi t’i japë avantazh atij që ka lindur pranë pushtetit. Në komunizëm, ky avantazh ishte politik. Në pluralizëm mund të jetë politik, ekonomik, mediatik dhe social. Kështu lind patronazhi. Dhe patronazhi është një gjë shumë më e sofistikuar se nepotizmi primitiv. Nepotizmi të thotë: “Është kushëriri im.” Patronazhi të thotë: “Është njeri i yni.” Kjo tingëllon më elegante. Nuk është domosdoshmërisht më pak e rrezikshme.
Korrupsioni: problemi i shifrave që nuk ekzistonin. Krahasimi i korrupsionit para dhe pas vitit 1990 kërkon një dozë kujdesi. Sot kemi indekse, raporte, auditime, media, hetime, deklarime pasurie dhe institucione të drejtësisë. Dje shumë prej këtyre nuk ekzistonin. Prandaj nuk mund të themi se Shqipëria komuniste ishte e pakorruptuar. Ajo ishte thjesht më pak e matur. Një sistem pa opozitë dhe pa shtyp të lirë mund të fshehë shumë gjëra. Korrupsioni i sotëm është më i dukshëm edhe sepse sot kemi më shumë mjete për ta parë. Por është edhe më kompleks. Nuk kemi më vetëm zarfet dhe privilegjet e administratës. Kemi tenderë, koncesione, kontrata publike, konflikte interesi, financime politike, marrëdhënie biznesi dhe ndikim mbi institucionet. Sipas Transparency International, Shqipëria mori 39 pikë nga 100 në indeksin e perceptimit të korrupsionit për vitin 2025. Shifra nuk thotë se sa lekë janë vjedhur. Thotë diçka tjetër, ndoshta më të rëndësishme: besimi te pastërtia e institucioneve mbetet i dobët.
Parlamenti: nga dekor në arenë. Parlamenti komunist kishte një detyrë të thjeshtë: të miratonte atë që kishte vendosur sistemi. Parlamenti pluralist ka një detyrë shumë më të vështirë: të luftojë, të kontrollojë, të negociojë dhe, nëse është e nevojshme, të rrëzojë qeverinë. Kjo është një diferencë e jashtëzakonshme. Por demokracia nuk matet vetëm me numrin e partive në parlament. Matet edhe me cilësinë e njerëzve që hyjnë në të. Dhe këtu problemi mbetet. Nëse kandidati zgjidhet kryesisht sepse është i besuari i kryetarit, atëherë kemi pluralizëm elektoral, por meritokraci të dobët. Nëse një deputet është i lirë të votojë sipas bindjes së vet, kemi parlamentarizëm. Nëse voton sipas telefonit të shefit, kemi një nomenklaturë me kostum tjetër.
Gratë: një revolucion që nuk bën shumë zhurmë. Ka edhe një ndryshim që meriton më shumë vëmendje. Gruaja shqiptare është sot shumë më e pranishme në elitën politike. Në parlamentin e sotëm gratë përbëjnë rreth 35 për qind të deputetëve. Kjo është një ndryshim i madh. Por edhe këtu numri nuk duhet ngatërruar me pushtetin. Një grua mund të jetë deputete dhe përsëri të mos ketë ndikim real mbi vendimmarrjen. Megjithatë, ndryshimi është i pakthyeshëm: elita shqiptare nuk mund të përkufizohet më si një klub burrash me kostume të errëta. Të paktën jo statistikisht.
Elita e sotme: më e arsimuar, më e pasur, më ndërkombëtare — dhe më e dyshuar. Kjo është ironia e fundit. Elita e sotme është në shumë aspekte më moderne se ajo e djeshmja. Ka më shumë arsim. Ka më shumë kontakt me botën. Ka më shumë gra. Ka më shumë profesione. Ka më shumë konkurrencë. Ka më shumë media. Ka më shumë institucione kontrolli. Por qytetari nuk është domosdoshmërisht më i bindur se elita është më e mirë. Pse? Sepse qytetari nuk gjykon diplomat. Gjykon drejtësinë. Nuk gjykon CV-në. Gjykon rezultatin. Nuk i intereson shumë nëse ministri ka studiuar në Paris nëse tenderin e merr kushëriri. Dhe nuk i intereson shumë nëse deputeti ka studiuar në Tiranë nëse ai voton me ndërgjegje. Në fund, qytetari ka një kriter shumë primitiv. A punon shteti për mua apo për ata që e drejtojnë? Ky kriter ka mbijetuar të gjitha regjimet.
Atëherë, cila elitë ishte më e mirë? Kjo është pyetja që na pëlqen më shumë. Dhe është ndoshta pyetja më e gabuar. Elita komuniste kishte disiplinë, hierarki dhe një administratë të centralizuar. Por kishte një defekt të vogël. Nuk mund ta rrëzoje. Elita pluraliste mund të rrëzohet. Por nganjëherë duhet shumë durim. Kjo është diferenca midis diktaturës dhe demokracisë. E para të kursen mundimin e zgjedhjes. E dyta të detyron ta bësh. Prandaj pluralizmi nuk duhet idealizuar. Ai nuk prodhon automatikisht njerëz më të mirë. Prodhon një sistem ku njerëzit e këqij mund të kundërshtohen, të ekspozohen dhe, në parim, të zëvendësohen. Kjo është shumë. Por nuk është gjithçka.
Nga nomenklatura te oligarkia? Termi “oligarki” përdoret sot me një lehtësi që ndonjëherë e zhvlerëson. Jo çdo biznesmen i pasur është oligark. Jo çdo politikan është klientelist. Jo çdo marrëdhënie midis biznesit dhe politikës është korrupsion. Por rreziku ekziston. Dhe rreziku është ky: që konkurrenca politike të mbetet formalisht e lirë, ndërsa konkurrenca reale të kushtëzohet nga paratë, mediat, rrjetet dhe kontrolli mbi burimet publike. Atëherë kemi bërë një rrugë të gjatë nga komunizmi, por jo domosdoshmërisht aq të gjatë sa mendojmë. Sepse komunizmi thoshte:“Shteti është i Partisë.” Demokracia duhet të thotë: “Shteti është i qytetarit.” Nëse nesër qytetari zbulon se shteti është i partisë, i biznesit, i familjes ose i një grupi të vogël njerëzish, atëherë kemi ndryshuar pronarin e problemit, jo problemin.
Përfundimisht kostumi ndryshoi, detyra mbeti. Historia shqiptare e elitave nga viti 1945 deri në vitin 2026 nuk është historia e kalimit nga të këqijtë te të mirët. Është historia e kalimit nga një elitë e vetme te shumë elita. Nga Partia te partitë. Nga shteti te shteti dhe tregu. Nga privilegji politik te kapitali privat. Nga biografia te CV-ja. Nga nomenklatura te patronazhi. Nga censura te media. Nga izolimi te bota. Por mbi të gjitha, nga një sistem ku elita nuk mund të zëvendësohej te një sistem ku ajo mund të zëvendësohet — edhe pse shpesh duhet shumë punë për ta bërë. Kjo është fitore e madhe. Por nuk është fundi i historisë. Sepse problemi i Shqipërisë nuk ka qenë kurrë mungesa e njerëzve që duan të drejtojnë. Ka pasur gjithmonë mjaft. Problemi ka qenë mungesa e një sistemi që t’u thotë atyre: “Mund të vini në pushtet. Por nuk mund ta zotëroni.” Dhe ky është, në fund, dallimi midis një vendi që ka ndryshuar regjimin dhe një vendi që ka ndryshuar vërtet kulturën politike. Shqipëria e ka bërë të parën. Për të dytën, historia ende nuk ka vendosur pikën.
