Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj
Kur heshtja bëhet më e fortë se britma
Ka heshtje që janë bosh. Ka heshtje që fshehin frikën. Por ka edhe një heshtje tjetër… Ajo që lind përpara torturës, përpara vdekjes, përpara armikut dhe bëhet më e fortë se çdo britmë. E tillë ishte heshtja e Mihal Laze Davidhiut. Në atë heshtje ishte zëri i një populli. Ishte zëri i Lumthit, i Myzeqesë, i shtëpive që kishin hapur dyert për luftëtarët e lirisë. Ishte zëri i shokëve që luftonin në male, i familjeve që prisnin me ankth, i nënave që luteshin që bijtë të ktheheshin gjallë. Por mbi të gjitha, ishte zëri i ndërgjegjes së një njeriu që e kishte kuptuar se disa gjëra në jetë nuk mund të shiten, nuk mund të mohohen dhe nuk mund të tradhtohen. Liria ishte njëra prej tyre.
Mihal Laze Davidhi lindi në vitin 1919, në fshatin Lumth të Myzeqesë, në një familje të thjeshtë, por të pasur me një pasuri që nuk matej me tokë e me para: me dashuri për atdheun dhe me traditë patriotike. Babai i tij, Laze, kishte marrë pjesë në përpjekjet patriotike të kohës dhe shtëpia e familjes Davidhi kishte qenë strehë për njerëz që luftonin për lirinë e vendit. Në atë shtëpi, Mihali mësoi mësimin e parë të jetës: Atdheu nuk është vetëm vendi ku lind. Atdheu është edhe ajo që je i gatshëm të bësh për të. Dhe erdhi dita kur ky mësim duhej vënë në provë.
Kur pushtimi fashist rëndoi mbi Shqipërinë, Mihali nuk qëndroi mënjanë. Ende i ri, ai u lidh me Lëvizjen Antifashiste Nacionalçlirimtare. Shtëpia e tij u kthye përsëri në një bazë të luftës, duke vazhduar një traditë që familja e kishte mbajtur gjallë. Mihali kaloi nga fjala te vepra. Nga ndjenja te sakrifica. Nga dëshira për liri te lufta për të. U rreshtua në njësitin territorial të Lumthit dhe, më 11 maj 1943, u bashkua me çetën partizane të Myzeqesë. Që nga ajo ditë, jeta e tij mori tjetër udhë. Rrugët e zakonshme të djalit të ri mbetën pas. Përpara tij ishin malet, netët e ftohta, pritjet në heshtje, përplasjet me armikun dhe rreziku që mund të vinte në çdo çast.
Por Mihali nuk u tërhoq. Ai kishte zgjedhur anën e tij. Anën e lirisë. Armiku e dinte se pas çdo luftëtari qëndronte një popull. Prandaj kërkoi të godiste edhe familjen. Shtëpia Davidhi u vu në shënjestër. U bënë përpjekje të vazhdueshme për kapjen e Mihalit. Por sa herë që rreziku afrohej, populli e mbronte. E strehojë. E ushqente. E përcillte. E ruante. Sepse në atë kohë, të strehoje një partizan nuk ishte thjesht të hapje një derë. Ishte të hapje zemrën ndaj rrezikut. Dhe Myzeqeja e bëri këtë. Mihali ishte bërë biri i saj.
Partizanët janë në gjirin e popullit…
Pastaj erdhi 5 shtatori i vitit 1943. Një datë që për shumë njerëz mund të ishte vetëm një ditë kalendarike. Për familjen Davidhi dhe për Myzeqenë, ajo u kthye në një plagë që koha nuk e fshiu. Gjatë luftimeve me forcat fashiste italiane, në bashkëpunim me mercenarë të zones të komanduar nga Isa Toska, Mihali u kap në befasi. E kapën trupin e tij. Por nuk mundën të kapnin shpirtin. E lidhën. E torturuan. E kërcënuan.
Kërkuan prej tij emrat e shokëve, vendet ku strehoheshin partizanët, bazat e luftës. Kërkuan që ai të tradhtonte. Por Mihali heshti. Një torturë. Një heshtje. Një tjetër torturë. Përsëri heshtje. Armiku kërkonte një emër. Mihali nuk dha asnjë. Kërkonte një adresë. Mihali nuk tregoi asgjë. Kërkonte një shok. Mihali nuk tradhtoi askënd. Atëherë ndodhi diçka që torturuesit nuk e kuptuan: trupi i Mihalit po mposhtej nga dhuna, por shpirti i tij po fitonte mbi ta.
Sepse ka çaste kur njeriu nuk matet më me forcën e trupit. Matet me atë që është në gjendje të mbrojë kur gjithçka tjetër po i merret. Dhe Mihali mbrojti besën. Mbrojti shokët. Mbrojti familjen. Mbrojti luftën. Mbrojti idealin e lirisë. Në ato çaste të tmerrshme, fjalët e tij u bënë më të forta se tortura. Ai u tha pushtuesve dhe bashkëpunëtorëve të tyre: “Partizanët janë në gjirin e popullit. Bazat partizane janë në çdo shtëpi të popullit të ndershëm që lufton për liri.”
Kjo nuk ishte thjesht përgjigje. Ishte sfidë. Ishte besë. Ishte një dëshmi e fuqisë morale të njeriut përballë dhunës. Armiku kërkonte të dinte se ku ishte lufta. Mihali i tregoi se lufta nuk kishte një adresë. Ajo ishte në zemrën e popullit. Ishte në Lumth. Ishte në Myzeqe. Ishte në çdo shtëpi që nuk pranoi të përkulej. Ishte në çdo nënë që i dha birin Atdheut. Ishte në çdo djalë që mori pushkën. Ishte në çdo zemër që besonte se Shqipëria duhej të ishte e lirë.
Mihali ra. Por ajo që kishte mbrojtur nuk ra bashkë me të. Më 5 shtator 1943, ai dha jetën. Ishte ende i ri. Por disa jetë nuk maten me vitet. Maten me gjurmën që lënë. Dhe gjurma e Mihalit është e thellë.
Kujtimi i dëshmorit, nderohet
Ai prehet sot në Varrezat e Dëshmorëve të bashkisë Lushnjë, mes atyre që dhanë jetën për Atdheun. Me vendimin nr. 74, datë 25 tetor 1971, të Komitetit Ekzekutiv të rrethit të Lushnjës, Mihal Laze Davidhi u shpall “Dëshmor i Atdheut”. Ky status u konfirmua edhe nga Komisioni Qendror i Statusit të Dëshmorit të Atdheut, me vendimin nr. 13, datë 2 shtator 2003.
Ai u nderua me Dekoratën e Trimërisë, të Çlirimit dhe të Kujtimit. Por ndoshta nderimi më i madh nuk është një dekoratë. Nuk është një vendim. Nuk është as një pllakë përkujtimore. Nderimi më i madh është kujtesa e njerëzve. Dhe Myzeqeja nuk e ka harruar. Çdo 5 shtator, kujtimi kthehet tek Mihali. Kthehet tek Lumthi. Kthehet tek ajo shtëpi e thjeshtë ku u rrit një djalë që mësoi të donte Atdheun. Kthehet tek dita kur ai mori rrugën e luftës. Dhe kthehet tek ajo ditë e kobshme kur një trup i ri u shua, por një emër mbeti përgjithmonë.
Amaneti i një dëshmori
Sot, pas kaq vitesh, mund të pyesim: Çfarë mbeti nga Mihal Davidhi? Mbeti emri. Mbeti kujtimi. Mbeti shembulli. Por mbi të gjitha, mbeti qëndresa. Në një kohë kur shumë gjëra mund të harrohen, shembulli i tij na kujton se njeriu ka çaste kur duhet të zgjedhë midis jetës së vet dhe detyrës ndaj të tjerëve. Mihali zgjodhi të tjerët. Zgjodhi shokët. Zgjodhi popullin. Zgjodhi Atdheun. Dhe për këtë zgjedhje pagoi çmimin më të lartë. Jetën.
Prandaj sot, kur përulemi para kujtimit të tij, nuk përulemi vetëm para një varri. Përulemi para një ideali. Para një brezi që besonte se liria ishte më e shtrenjtë se jeta. Para një djali nga Lumthi që, përballë torturës, nuk kërkoi mëshirë. Nuk kërkoi shpëtim. Nuk kërkoi të jetonte duke tradhtuar. Ai zgjodhi të qëndronte. Dhe qëndroi.
Emër i shkruar në ndërgjegjen e popullit
Ka emra që shkruhen në gur. Ka emra që shkruhen në libra. Por ka emra që shkruhen në ndërgjegjen e një populli. I tillë është emri i Mihal Laze Davidhit. Mund të kalojnë vitet. Mund të ndryshojnë brezat. Mund të zbehen fotografitë. Mund të heshtin rrugët e vjetra. Por për sa kohë që në Myzeqe do të ketë njerëz që kujtojnë, për sa kohë që në Lumth do të flitet për bijtë që dhanë jetën, për sa kohë që një njeri do të vendosë një tufë lulesh mbi varrin e një dëshmori, Mihali nuk do të jetë i vdekur. Sepse dëshmorët nuk jetojnë vetëm në varre. Ata jetojnë në kujtesë. Dhe Mihal Davidhi jeton në kujtesën e Myzeqesë si ai djalë i ri që, kur armiku i kërkoi të fliste, zgjodhi të heshtte. Kur i kërkuan të tradhtonte, zgjodhi të qëndronte. Kur i morën gjithçka, ai ruajti të vetmen gjë që nuk mund t’ia merrnin: dinjitetin.
Prandaj, para emrit të tij, koha nuk ka çfarë të thotë tjetër veçse: Nderim!
Dhe para kujtimit të tij, brezat duhet të përsërisin: U prehsh në paqe, bir i Lumthit. U prehsh në paqe, bir i Myzeqesë. Emrin ta mori historia, por kujtimin ta ruajmë ne.
Mihal Laze Davidhi – ra për lirinë, por nuk u mposht.
