Një shetitje në "Olympe"…Gëzim Llojdia

-Mavrova e sotme në luginë të Shushicës.

Gëzim Llojdia

Olympe…

Poshtë lumi dhe sipër mali.Në këtë bashkëjetesë të përjetshme, Olympe ishte si një zonjë shtëpie që ruante kujtimet e një bote të lashtë dhe të shenjtë. Për shumë shekuj ajo kishte qënë një qendër e fuqishme dhe e paprekshme.Që përballonte kalimin e kohës, rrethuar nga male të larta dhe ujëra teposht në lumë që derdhnin me një ritëm të paepur, si një këngë që kurrë nuk mbaron.

Qyteti që dikur lulëzoi, tani ishte një fushë e harruar, por me një shpirt të thellë ,që ende mund të shijohej në gurët e lashtë të kalasë së tij. Olympe ishte një emër i ngulitur thellë në histroinë e atij vendi.Ndërsa rrugët e saj të kaluara përshkruanin udhët që shkuan përmes kodrinave dhe luginave të Shushicës, si rrethime që gjithmonë mbroheshin nga erërat e fuqishme të dimrit dhe ajri i ngrohtë i pranverës.Por siç ndodh me çdo qytet të lashtë, ai filloi të shuhej, me kalimin e shekujve që humbën çdo kujtim të dukshëm të lashtësisë. Olympe, që dikur kishte qenë e famshme tani ishte një hije e asaj që ishte. Muret e kalasë që dikur diktonin një fuqi të patundur tani ngjanin të rrëzuara nga koha. Por ende qëndronin si një kujtesë e ndriçuar. Për të gjithë ata që e kujtonin.

Poshtë, lumi që buronte nga një asteroid i largët, u rrëfente vetë të kaluarën. Ai e kishte marrë jetë nga një moment të papritur, një ngjarje që kishte shkruar rrugët e tij me ujëra të lashta. Si një thesar, ai shpaloset nëpër terren, e zgjat përmes lumturisë e dhe dhembjeve, ndërkohë që shuhen stinët dhe vitet kalojnë. Shushica rridhte, vazhdimisht, si një kujtim që nuk mund të mbulohej nga hija e kohës.Ai rridhte një heshtje që përshkruante të kaluarën. Një melodi, që ende mund ta dëgjonin ata që dinin ta dëgjonin.

Dhe ndërsa qyteti fshihej pas mjegullës së harruar,Olympe ruante të fshehtat e saj. Ajo që dikur kishte qenë një qytezëe vogël e asaj që kishte qenë, dhe megjithatë nuk ishte kurrë harruar. Po, një ditë, shumë larg kohës kur ndodhi ajo ngjarje që i dha jetë Shushicës, do të rrëfejmë gjithçka për të, se pse shushuronte në të gjitha stinët dhe pse kujtimet e lashta të këtij lumi dhe këtij qyteti ishin të paprekshme. Si dhe nga ku shtriheshin ‘këmbët’ e këtij lumë dhe përse ai kërkonte të arrinte dhe më larg se sa kufijtë e njohur.

…Në të vërtetë, çdo rrëfim për Olympen është një sfidë e thellë për ata që e kërkojnë. Si një pasqyrë, që ndriçon në errësirën e kohës. Qyteti vazhdon të jetojë në çdo thërrmijë guri. Çdo pëshpërimë, që është lënë pas dhe çdo tingull që ende mund të ndjesh në ajër.

…Shekulli i XX( të mos keqkuptohemi fundshekulli) ishte më i ndritshmi për hapësirën tonë edhe pse :Olympia do të zgjohej.Dhe ishte një mëngjes.Dhe nën regjimin e një shteti punëtorësh dhe moria e një tabori njerëzish që u thërrisnin:” kooperativistë” do të” trokisnin “ si fillesë .Dhe më fort e më thellë,në “trupin e saj”, kazmat,lopata,hunjtë,do të shkulnin gurët ,karrocat me dhe që shpërndarë këndej , do të priteshin barishtet, shkurrishte, drizat,ferrishte,pemishtet.

…Shekulli i XX, fundi i tij, ishte ndriçimi më i fortë për hapësirën tonë, edhe pse kjo dritë, ndoshta e pabesueshme për disa, erdhi si një ndryshim i papritur.

Aty ku punova per disa vjet…Ja lapidari dhe shkolla dhe lagjet e tij…

Një vend dikur i mbushur me jetë.Por dhe dritë, do të bëhej një hapësirë ku çfarëdo shenje e lashtësisë.Ishte e ngjizur nga koha, do të rrënohej për të lënë vend për një tjetër formë të ekzistencës.

Atëherë, u thirr me emrin e saj: “Olympe”. Dhe ai djali që, në atë mëngjes, e kishte mësyrë drejt saj, kishte hyrë në brendësinë e saj.Po,po ishte nga ai katund i harruar, majë Rrethunit. Atje, ku juga e famshme, gjithmonë duke bërë vu-vu, pastaj murlani.Më tej ngricat, dhe zhegu i verës përplaseshin pa ndalur në rrënojat e saj të vjetra. Muret e forta e të mëdhenj, si një kryq, tërthor e rrethuar, mbështillnin majën e Rrethunit.Nën qiellin e ylbershëm, mbi tokën tonë, qyteza antike flinte një gjumë të rëndë. Të thellë. Të harruar. Të dëshpëruar, mbuluar nga koha dhe pse jo, edhe nga misteri. Një gjumë, që ende ruante sekretet e saj, duke e lënë botën të shikonte, por kurrë të mos e kuptonte plotësisht.

…Arkeologu që vizitonte këtë vend ishte nga ai katund i harruar, dhe emri i tij, pasqyronte lidhjen me rrënjët e lashta të atij vendi. Mbiemri i tij ishte Dautaj, një shenjë tjetër e përkatësisë, e lidhjes me gjakun e atij katundi. Emri i tij ishte Burhan Dautaj, dhe ai kishte ardhur për të zbuluar diçka që ka qenë e mbuluar për shekuj me radhë.

Nga këtu mund të shkojmë poshtë, në fushën e Ahmeti, ku fillonte një qytezë që do të rritej, një qytezë që do të dilte përmes prerjes së sinorëve të vjetër të Olympes, që tash e tutje do të thirrej Mavrovë. Në vitin 1961, qyteza e Kotës mori formën e saj, dhe kjo ishte vetëm fillimi i një transformimi të madh. Olympia, që kishte mbajtur një histori të lashtë, po kalonte në një fazë tjetër, një fazë që nuk do të ishte më ashtu siç kishte qenë, por do të përballej me një të ardhme të re.

Burhan Dautaj shkoi tek varret antike dhe atje, ndërsa kërkonte në thellësitë e së kaluarës, zbuloi 8 monedha që mbanin një emër të çuditshëm. Emërtimi i tyre, i mbuluar nga një mister i lashtë, i linte të nënkuptohej diçka shumë më të thellë, një emër që rezononte me të kaluarën e tij: “Olympiastan”. Ky ishte një zbulim që ndriçonte një pjesë të harruar të historisë, një lidhje që shtrihej përtej kohës dhe hapësirës.

18 vjet më vonë, Dautaj rikthehet për të vazhduar kërkimet e tij. Ai nis gërmime të tjera në atë që sot njihet si “Kalaja e Cakallovajve”, një vend që, për vendësit, mbante një emër që ishte i lidhur me një histori të lashtë, të mbuluar nga koha. Pas çdo gërmimi, ai zbulohej më shumë, duke nxjerrë në dritë një botë që ishte shpërbërë dhe harruar, por që ende mbante brenda vetes shenjat e dikurshme të Olimpes dhe të mistereve që ajo kishte ruajtur për shekuj.

Arkeologu e kishte të qartë, rrugëtimin e një qyteti nëpërmjet udhës, që ai ndjek duke kryer gërmime nën tokë ,në brendi të saj ,mbi tokë duke ndjekur gjarpërimin e murrit të mbetur nëpër kopshtje, mbuluar nga “bakri i vjeshtës “.

Burhani Dautaj në vitin 1981 te libri:”Ilirët”, shkruan kështu për fshatin e tij dhe kalanë e identifikuar me qytetin Olympe. Fshati i Mavrovës bën pjesë në krahinën e Labërisë së Poshtme.

Kjo krahinë e rrethuar nga lindja, veriu e jugu me kurora malesh e kodrash të larta, të pasura me kullota i ka të gjitha kushtet për zhvillimin e blegtorisë.

Çdo gur që zhvendosej, çdo radhë muresh që niste të shfaqej, ishte një poezi e lashtë që kërkonte të tregonte një histori.

Pozita gjeografike e saj, pranë bregdetit, dhe gjarpërimi i Shushicës mes luginash pjellore dhe kodrinash të buta kanë ndikuar thellë në zhvillimin e bujqësisë dhe kopshtarisë. Ajo është një tokë që, si një poezi e natyrës, ofron gjithçka për të mbajtur dhe zhvilluar jetën. Kushtet klimaterike të favorshme, si rezultat i depërtimit të ujërave të lumit dhe erërave të ngrohta mesdhetare, së bashku me mbrojtjen nga erërat e ftohta kontinentale, kanë bërë që kjo krahinë të popullohej që nga kohërat më të lashta. Kjo është një tokë që ka parë breza, dhe secili prej tyre ka lënë pas një copëz të historisë së tij.

Kërkimet arkeologjike të pasçlirimit dhe zbulimet e rastit, flasin për një popullsi ilire autoktone që ka banuar këtu që nga epoka e bronzit dhe deri në antikitet. Kjo tokë ka pasur lidhje të thella me historinë, dhe tradita e saj e lashtë është dokumentuar në tekstet e shkruara të antikitetit, ku përmendet me emrin “amantinë.”

Në zemër të këtij rajoni, ngrihet “Kalaja e Mavrovës”, një nga kodrat më të larta, me një kuotë prej 284 metrash mbi nivelin e detit. Me një strukturë gëlqerore si një shenjë e lashtë e natyrës, ajo rrethon lumin e Shushicës në anën e djathtë dhe ndodhet vetëm 3 kilometra në veriperëndim të Kotës. Ky vend, me emrat e tij të lashtë si “Maja e Rrethunit” dhe “Kalaja e Cakallovajve,” është një monument historik që ruan në vetvete gjithçka që ka ndodhur në këto kodra,një thesar i harruar, që u zbulua në këtë tokë të bekuar.

Një rrugë automobilistike sekondare, që kthen në të majtë të arteries kryesore Vlorë-Kotë.Në vendin e quajtur “Shkallë”, të çon për disa minuta në fshatin Mavrovë, rrëzë mureve të kalasë. Çdo hap.Pas çdo kthesë, është si një thirrje që të tërheq drejt historisë të cilën, ajo tokë ka ruajtur nën shtresa dhe harrime.

Qysh në vështrimin e parë, pozita dominuese e kalasë së Mavrovës mbi zonën kodrinore përreth të kaplon, si një kujtim i harruar që kërkon të të flasë. Kjo kala, së bashku me kalanë e Plocës (Amantia) në lindje dhe atë të Cerjes në jug-lindje, mbyllnin hyrjet dhe daljet nëpërmjet luginës së Shushicës, duke vënë plotësisht nën kontroll një nga rrugët kryesore që lidhte gjirin e Aulonës me krahinat e brendshme të Epirit dhe, përmes luginës së Vjosës, me Maqedoninë.

…Ajo nuk ishte thjesht një kala.Por një mbrojtëse e lashtë, që kishte ndihmuar njerëzit të jetonin dhe të lëviznin në këtë tokë që shkëlqen me historinë e saj.

Kodra e Kalasë, mbi të cilën shtrihej qyteti antik ilir i Mavrovës, ka formën e një trapezi të çrregullt, që zgjatet nga perëndimi në jug-perëndim në një varg tarracash të sheshta, që sot zihen nga lagja Cakallovaj. Vargu i tarracave shtrihet ngadalë, duke u përkufizuar me natyrën që ngadalë e përqafon. Vazhdim i platformës, nga veri-lindja, ngrihet një kodër (e quajtur nga vendasit “Maja e Zanit”, që në antikitet ka luajtur, me sa duket, rolin e akropolit. Një kodër që shfaqet si një shenjë e fuqisë dhe autoritetit, por edhe e një kohe që është e vështirë të kuptohet plotësisht.

…Pjesa jugore , me strukturë argjilore, ka rrëshqitur e tëra në tatëpjetën e rrëpirës, që përfundon në përroin e Mishales. Ky rrëshqitje është si një kujtim i lëvizshëm i natyrës, që ka shkatërruar dhe krijuar gjithashtu, duke lënë pas saj një histori të rënë e të ngritur, një histori që do të mbijetojë. Ana lindore e kodrës së kalasë ndërpritet nga shpate të thepisur shkëmbore, me lartësi deri 20 m. Si krahë të shtrirë të natyrës, ato mbrojnë atë që ka mbetur nga qyteti dhe natyra një përshkrim i heshtur i një kohe që është e vështirë të arrihet, por e paevitueshme për çdo udhëtar që kalon pranë saj.

…Nga kodra e kalasë nisin një varg kodrinash me shpate të buta, që shtrihen si duar që të thithin në historinë e natyrës. Nga veriu, ato vijnë dhe ulen ngadalë në përroin e Sklapit, si një rrëfim i heshtur i kohës që ka kaluar. Nga jugu, kalojnë përmes lagjes Ymeraj dhe përfundojnë me Brinjën e Shkallës, aty ku rruga kthen dhe të çon për në fshatin Mavrovë, si një udhë që të mbledh në fundin e saj, duke të lënë të shijosh pasionin e natyrës dhe histori që përfshin gjithçka.

Me anën e qafës së Dervishajve, kodra e kalasë lidhet nga Lindja me Majën e gjatë, më të lartën në vargun kodrinor që zbret në fushën e Kotës. Ajo ngrihet si një mbretëreshë që ruan çdo gjë që ka kaluar përpara saj, një majë që shikon dhe drejton çdo rrugë, çdo lëvizje. Ky varg i lartë i natyrës, i papërshkruar plotësisht, është një simbol i forcës që natyra dhe historia kanë mbajtur me kalimin e kohës.

Për rrëzë kalasë, nga perëndimi, shtrihet një varg tjetër kodrinor, që është i mbushur me heshtje dhe harmoni. Ky varg zihet nga lagja Shahaj, si një vazhdim i natyrës që kalon dhe sheh çdo gjë që e mbështjell. Këto kodra janë dëshmitarë të thjeshtë, të heshtur, por të fuqishëm, që ruajnë kujtimet e kohëve të shkuara dhe ndihmojnë që ato të mos harrohen kurrë.

…Shpatet veriore dhe perëndimore të këtij vargu kodrinor zbuten butësisht në luginën aluvionale të Shushicës, ku toka gëlltit çdo gjurmë të kaluara, duke krijuar një paqe që flet vetëm për historinë e saj. Muret e kalasë, që dikur mbrojtën qytetin, tani heshtin si dëshmitarë të së kaluarës, duke ruajtur brenda tyre çdo histori të harruar.

Sipërfaqja e kalasë, brenda mureve rrethuese, shtrihet rreth 15 ha dhe, me madhështinë që ka, ajo qëndron si një nga qytetet mesatare të antikitetit, një kujtim i fuqishëm i një kohe kur të gjitha vendet ishin nën mbrojtje .Ajo ka mbijetuar për shekuj, duke thurur rrëfime të kohërave të ndryshme, me muret e saj të ngulitura si një ftesë për të kujtuar.

Prania e formacioneve shkëmbore në vend ka mundësuar sigurimin e gurëve, të cilët shërbenin për ndërtimin e qytetit. Ato janë si dëshmi të punës së palodhur, që çdo ditë ka modeluar këtë qytet të lashtë. Aty, mes shkëmbinjve, mund të shihen ende gjurmët e prerjes së blloqeve, si një kujtim i thellë i një arti që ka mbijetuar kohërat. Çdo gjurmë tregon historinë e njerëzve që ndërtuan dhe jetuan aty, që lanë pas një trashëgimi që vazhdon të flasë përmes gurëve.

…Arkeologu thotë: “Kalanë e Mavrovës e kemi gjurmuar dhe rilevuar për të parën herë në maj të vitit 1961. Më vonë kjo kala është vizituar edhe nga arkeologë të tjerë, të cilët janë thelluar në misteret që ajo mban.”

Ky moment shënon një hap të madh në zbërthimin e një pasurie të lashtë dhe të harruar, që tani është e mbështjellë në një mori pasionesh dhe kujtimesh të fshehura.

Në verën e vitit 1974, Instituti i Monumenteve të Kulturës, nën drejtimin e autorit, ndërmori një ekspeditë me karakter konservues, për të ruajtur kalanë dhe për të mbajtur gjallë shpirtin e saj të lashtë. Ky veprim është një dëshmi e angazhimit të vazhdueshëm për të ruajtur ato që historia ka lënë pas.

Çfarë thotë arkeologu:Kalanë e Mavrovës e kemi gjurmuar dhe

Vijon rrëfimin e tij arkeologu…Në vjeshtën e vitit 1975 u informuam për zbulimin e një varri me rrasë guri, gjatë punimeve bujqësore në vendin e quajtur :Beliket ose :Bregu i Veros.Një rrugë këmbësoresh që nis nga kalaja e Mavrovës dhe kalon nëpër lagjen :Dervishaj, të shpie për gjysmë ore rrëzë shpatit perëndimor të vargut kodrinor :Maja e gjatë:Qafa e Dervishajve ,i cili vjen e zbutet deri sa zbret shkallë-shkallë në buzë të përroit të Sklapit. Mbi faqet tarracove të këtij shpati të quajtur nga vendasit me toponimet :”Beliket “ose :”Bregu i Veros “, në pjesën e sipërme të një ledhi të pyllëzuar me shkurre të dendura ndeshëm një varr të tipit cist prej pllakash guri me rrasën e mbulesës paksa të lëvizur…

Viti gri, 1989. Po zbrisja nga Mavrova, duke ndjekur një rrugë të qetë. Një dritë e ngrohtë dielli, që ngjitej ngadalë pas shirave të mëngjesit. Një burrë, veshur me sqime, që sot do ta quanim zotëri, por atëherë thirrej “shok”, me një palë syze dhe një çantë të madhe bojëkafe, më thirri nga pas, ndërsa kalova pranë tij.

-Djalosh, më prit, bëjmë udhën bashkë, deri te Shkallë Mavrova! tha ai me një zë të qetë dhe të ngrohtë, që mbante diçka mikpritëse në çdo fjalë.

…E ndjeva sikur koha ndaloi për një moment. Nuk ishte thjesht një rastësi. Pas tij, u ktheva dhe e ndoqa.

Kalova nga shkolla, te çezma dhe udha zbriste poshtë. Çdo hap më çonte më thellë në kujtimet që ndihesha se ishin të lidhura me këtë vend. Burri më pa në sy, sytë e tij të mprehtë kishin diçka të thellë, si një lexues i kohërave të kaluara.

-Jam Llambi Durolli i muzeut, isha te kalaja.

A e di se ku bie kalaja? më pyeti me një ton që kërkonte të ndajë diçka që ishte e tij, por gjithashtu të më bënte të kuptoja më shumë se sa kishte thënë.

Rrëzë kodrinave, kalaja zgjatet, duke shtrirë muret e saj edhe nëpër shtëpi, si tek Shtëpia e Hoxhajve. Aty, muret e saj janë të thella dhe të fshehura në brendësi të tyre, si të ishin për të mbajtur kujtimet larg syve të huaj. Tek Likajt, murri është i mirëmbajtur, dhe gurët ciklopikë janë të dukshëm, si shenjë e një pune që ka përjetuar dhe sfiduar kohën.

Ai fliste për kalanë me një pasion që nuk mund ta humbja. Çdo fjalë që thoshte ishte një thirrje për të mësuar më shumë për këtë qytet, për këtë histori që duhej ruajtur.

-E di si quhet kjo kala dhe qyteti vet?

-Mavrovë

Kalaja e Cakallovajve, më kishin thënë kooperativistët. Ishte një vend që ruante secilën gjurmë të kohës. Një ditë të ngrysur, me një shi të lehtë, që pikëzonte pikë-pikë sipër flokëve të tyre, një shi që ndihej i ftohtë, si fillim dimri, kur natyra e mbështjellur në mjegull, po e përjetonte periudhën kur koha kishte shënuar pjekjen e ullirit.

Në atë atmosferë, Mavrova ishte si një vend që nuk ishte i kapshëm nga koha. Kishte shumë ullinj shekullorë, trungu i të cilëve, nga skaji në skaj, ishte aq i gjerë sa nuk mund ta pushtonin dot dy vetë, si një simbol i qëndrueshmërisë së natyrës. Ullinjtë, që ngriheshin si dëshmitarë të heshtur të historisë, kultivoheshin prej shekujsh në ato bokërima të mbushura me dashuri dhe kujdes, që zgjateshin nga fshati deri poshtë në fushë. Nga lindja deri në perëndim. Nga veri e jugu.Andej këtej, ata ishin të mbrojtur, të ngulitur në tokën, që mbanin brenda vetes gjithë traditën dhe kujtimet e kaluara.

Ullinjtë e Mavrovës ishin më shumë se pemë. Ata ishin pjesë e shpirtit të këtij vendi. Ruajtës të çdo historie, të çdo përpjekje, të çdo ndjenje të kultivuar me durim dhe dashuri për breza me radhë.

-E di se kush e ka zbuluar këtë kala?

-Djali i fshatit Burhani i Dautajve.

Po, arkeologu Burhan Dautaj. Këtë mësova nga historiani korçar. Ai një enciklopedi e gjallë, që kishte lindur në vitin 1914. Ll. Durolli, një njeri që kishte kaluar vite të tëra si mësues, historian e studiues i palodhur në këtë qytet. Ai ishte një udhërrëfyes i shquar i historisë, një njeri që çdo fjalë e tij ndante për të na dhënë një pasqyrë më të qartë të asaj që kishte qenë dhe që ende mbetet e shuar për shumë, por e gjallë për disa të tjerë.

10.

Ajo që kam parë me sytë e mi, është se vetë Mavrova është rrethuar me një sistem rrugësh prej guri të skalitur. Muret që dikur rrethuan qytetin, ato rrugë të ngushta, të forta dhe të qëndruara, janë dëshmi të një punë të palodhur, e cila ka mbajtur qytetin të lidhur me botën përmes kohëve. Ky sistem rrugësh është si një shpërndarës i forcës, i lidhjeve të tij me qytetet dhe fshatrat përreth, një pasqyrë e forcës që ndihmonte Mavrovën të ruante madhështinë e saj.

Nga ura e Sklapit, gjurmët janë të fshira, aty këtu, dhe gjithçka duket sikur e ka mbuluar koha, si një sekret që shtrihet në thellësitë e ndërgjegjes kolektive. Megjithatë, ura e Belasë mbetet një kujtim i fortë i kaluara. Pas saj, duke kaluar nëpër lagjen Dervishaj, udha të ngurta, të mbushura me gurë të fortë, zbret drejt Shkallës, një tjetër rrugë që i shpërndante historinë e saj qytetit të lashtë.

11.

Këto rrugë, që janë ndërtuar me gurë dhe punë të palodhur.Por janë një lloj krenarie për banorët e hershëm të atij katundi. Ato shërbejnë si tregues të fuqisë dhe kujdesit të këtyre banorëve.Ata të cilët me dashuri dhe durim e ndihmuan qytetin të mbijetonte dhe të lulëzonte.Qytetin e vogel që duke shërbyer si një karakoll që kontrollonte një pjesë të luginës së mesme të Shushicës. Ato lidhje natyrore, rrugët që shkonin drejt Kaonisë dhe vazhdonin drejt Amantias. Janë si një përshkrim i një kohe që ishte dhe që tani mund ta prekësh vetëm nëpërmjet këtyre rrugëve të lashta, që ngelen të ngulitura thellë në kujtesën e këtij vendi.

12.

…Ishte si Cerja e Smokthinës, një qytet karakoll që kontrollonte udhët e lashta.Rrugët ku karvanët e famshëm kalonin, duke bartur gjithfarë produktesh. Ky qytet, si një ndalesë mes udhëve të jetës, shtrihej midis dy majave të kodrës dhe në shpatin perëndimor të saj.Ai në vetevete ishte një pozicion natyror që e bënte të padukshëm dhe të mbrojtur nga çdo anë. Ndërsa ana lindore e tij pritej nga një rënie e pakalueshme shkëmbore, që i jepte kalasë një forcë natyrore të jashtëzakonshme.

Duke treguar arkeologu dhe historiani Durolli, më përcolli një histori të pazakontë,ku gjithçka kishte një lidhje të thellë me kohën dhe terrenin. Kalaja që Burhani e kishte zbuluar me dy ekspedita arkeologjike, njëra pas tjetrës, me një distancë kohe 15-18 vjet, qëndron ende aty, si një kujtesë e fortë dhe e palëvizshme.

…Ajo ndodhet në majën e Rrethunit, 285 metra mbi nivelin e detit. Një lartësi që të lejon të shohësh të gjithë rrethin. Një pamje, që është si një grusht historie, që është ngulitur thellë në gurët e lashtë. Këtu, erërat e forta të dimrave të acartë fshikullojnë gurët shekullorë dhe vet kodrinën, duke u përplasur dhe lënë pas shenja të thella. Ky vend, që ndodhet nën forcën e natyrës dhe nën sytë e arkeologëve, është si një kalim nga e kaluara që mund të shihet vetëm përmes syve të kujdesshëm, që mund të lexojnë gjurmët e qytetërimeve të harruara.

…Aty, ku 30 vjet më vonë Burhan Dautaj do të zbulonte rrënojat e kalasë, vetë muret e saj me gurë ciklopikë, që ngjisnin dhe zbrisnin kodrinën, ai mësoi një histori të harruar. Kjo tokë, që dikur dukej si një katund i vogël, kishte qenë një qytet i madh. Një karakoll qytet, që mbante në vetvete kujtime të kohëve të lashta.Në këtë qytet të lashtë, një monedhë e veçantë, që mbante emrin e tij, ashtu si vetë qyteti, i quajtur “Olympiastan”. Monedha, me një emër të bukur dhe të lashtë, që fliste për lidhjen e qytetit me një të kalur legjendash dhe mitesh, ishte si një frymëmarrje e natyrshme e qytetit të Olympias. Emri “Olympiastan” mbante në vetvete një poezi të harruar, një histori të gdhendur me gurë dhe qëndrim të fortë, si ato mure ciklopike. Që ngriheshin me krenari mbi kodrën që u shikonte të gjitha ato që dikur ishin.

13.

Katundi majë kodrinës, nga antikiteti e këtej, ka kaluar nëpër shumë emërtime.Secili me një histori të vetën që flet për kohët dhe ngjarjet që ka përjetuar. Megjithatë, emri më i bukur, ai që i ngjan ujit të distiluar.Ai, që ka shkrirë çdo fragment të historisë dhe i ka dhënë një formë të pastër identitetit, është emri që iu dha pr.Kr: Olympia.Nga Nëna e Pirros.

Ky emër tingëllon si një këngë e lashtë, që shkon përtej kohëve dhe e mbush me shkëlqim çdo qoshe të këtij vendi të shenjtë. Por koha ndryshoi, dhe në periudhën e Zogut, emri u shndërrua në Mavrovë-Fitore, një kujtim i një periudhe tjetër, që megjithatë mbante ende shijen e asaj që ishte dikur.

Për fat të keq, sllavizmat mbetën dhe, si një hije e gjatë.Madje vazhduan të përhapen nëpër emërtimet tona, të ngulura në dheun tonë të shenjtë. Këto mbetje, këto gjurmë të huaja, mbeten të rënda.Ato jan shëmbuj të një kohe që nuk ishte e jona, dhe sado që mundohemi të shlyejmë çdo shenjë të huaj, ato nuk i tretëm dot. Janë të pranishme, të ngulitura , dhe mbeten aty, si emërtime që ende nuk janë tona, si ngurrzeza të një identiteti që nuk mund të mbijetojë plotësisht në këtë tokë të lashtë dhe të dashur.

…Kështjella u ndërtua nga vendasit, në kohët e mjegullta.Kur gjithçka ishte ende në formimin e vet. Kur ata u fuqizuan, kjo kështjellë nuk ishte si ajo që përshkruan i famshmi Kadare, kështjella e Graksit që u ndërtua si një dhuratë. Kjo, nga ana tjetër, ishte një kështjellë që u ngrit për njerëzit e saj dhe shërbeu si mbrojtje dhe strehë për vendasit për shekuj me radhë. Ajo ishte një kështjellë, që mbante shenja të lidhjeve të thella me njerëzit që jetonin aty.

Në ato kohë, kështjella kishte dhjetëfish më shumë banorë sesa mund të kenë mbetur sot. Kështjella ishte e ndërtuar me gurë ciklopikë.`Gurë të tillë që ishin më të mëdhenj se ata që u përdorën për ndërtimin e kryeqendrës së tyre, Amantia.Ishte një fortifikatë karakoll, që kishte vrojtuesit e saj.Aata të cilët lajmëronin se karvanët sapo kishin kaluar dhe se të tjerët po ngjiteshin ngadalë në udhën e ngurtë për në kështjellë.

Aty, nga majat e kështjellës, shihje një panoramë që shtrinte sytë deri atje ku shushurinte Shushica.Një tingull i fortë që fliste për natyrën e papërmbajtshme. Vështrimi përplasej me retë që mbulonin majat e kodrave, duke krijuar një ndjesi që këta banorë të kështjellës ishin si qiellorë, por edhe tokësorë. Një lidhje mes dy botëve asaj të qiellit dhe asaj të dheut që bashkë ekzistonin në këtë kështjellë të lashtë. Ata që jetonin aty nuk ishin vetëm njerëz që e shihnin tokën, por edhe ata që e ndjenin dhe e mbrojtën atë, duke krijuar një harmoni të brendshme që shtrihej në kohë dhe hapësirë.

Bijë të qiellit, të ardhura nga përmasat e pafundme të hapësirës, ku u finalizuam me energjinë e shpirtit që tejkalon çdo kufi dhe çdo distancë.Aty, në këtë pafundësi kozmike, ndeshim muret e një të kaluarje të lashtë, që na lidhin me diçka më të thellë. Më të thelluar se vetë ekzistenca jonë.

Sa më shumë i afrohesh mureve të saj, aq më madhështore të shfaqet. Sikur çdo gur që e ndërtuan njerëzit e lashtë ka ruajtur brenda tij një pjesë të pafundësisë që pasuron shpirtin. Muret e saj janë më shumë se një strukturë fizike. Ato janë si ndjenja, si kujtime që rriten me kalimin e kohës. Duke marrë formën e një trashëgimie që përhapet përmes brezave. Dhe kur largohemi, muret e saj enden në kujtesë.Një bukuri e pazakontë që na mbetet si një dritë e largët në errësirën e kohës. Një imazh që rritet dhe bëhet më i qartë me kalimin e viteve.Si një pasqyrë, që reflekton çdo emocion dhe çdo frymëzim të jetës njerezore .

17.

Kështjella, që Burhani zbuloi, është aty edhe sot,Po është aty e qëndron në majën e Rrethunit. Vërtetohet si dëshmi e lashtë e kohëve që kanë kaluar që nuk do të shuhen kurrë. Po ashtu, emri i Burhan Dautajt, zbuluesi i dy qyteteve ilire, bashkë me bashkëshorten e tij, Aleksandra Manon…

Pas shumë viteve përkushtim në kërkimet e tij arkeologjike, Burhani iku për të u bërë i pavdekshëm, sikurse ikin shtërgut, ashtu siç thotë Poradeci.

Kështjella, muret e saj, dhe qytetet që ai zbuloi janë aty, të patundura dhe të pavdekshme. Si shenjë e asaj që ka kaluar dhe do të jetë gjithmonë aty, sa jetë do të ketë ky vend.

Nga ky katund kanë dalë emra të mëdhenj, njerëz që janë ngritur në karrierë, duke arritur pozita të larta politike, gjeneralë, ministra, por askush nuk dha asgjë për fshatin.Në njëfarë mënyre, ata morën më shumë se sa mund të imagjinohej. Por asnjëherë nuk dhanë atë që një vend, një katund i thjeshtë ka nevojë për të mbajtur frymën e tij të gjallë.

Burhani, përkundrazi, i dha Olympien e zhytur në errësirë për shekuj me radhë. Dhe me këtë veprim, ai shpëtoi jo vetëm një qytet. Por një pjesë të historisë që do të jetojë. Ai e kishte thënë shpesh që dëshironte të kthehej për të zbuluar më shumë. Për të vazhduar kërkimet dhe ekspeditat. Por mosha dhe mundësitë e pakta nuk e lanë ta realizonte këtë ëndërr. Megjithatë, kjo ekspedita e tretë që mbeti e papërfunduar.A nuk është një thirrje për brezat që do të vijnë do të zbulojNë ato që kanë mbetur ende të fshehura në thellësitë e kohës.

Dhe ai e dinte se nuk mund të mbyllej kapitulli i vërtetë i Olympisë, nëse nuk rikthehej emri i saj i lashtë. Mavrova, ky fshat që kishte marrë një identitet të ri, do të duhet të rikthehet me emrin që i takonte: Olympia. Ky emër nuk ishte thjesht një fjalë ishte pasaportë për shpirtin e qytetit. Ishin gjurmët e një të kaluare të lavdishme.Një ngjyrë e vjetër e botës antike që ende e mbante ngrohtësinë e saj.

Arkeologu e dinte se, një ditë, ky emër do të rikthehej për të frymëzuar dhe pasionuar të tjerë. E dinte që Olympia ishte më shumë se një vend. Ishte një histori e jetuar.Një thesar që vazhdonte të flinte nën dhe.Një dashuri e përjetshme për të gjithë ata që do ta kërkonin. Ai kishte lindur aty, kishte marrë frymë aty, dhe ishte i destinuar të bëhej pjesë e kësaj historie të shenjtë.

Për të, Olympia ishte një dashuri e pashuar ajo që ndodhte në tokë, ishte vetëm pasqyra e asaj që ndodhte në qiell. Kur ai shikonte muret e kalasë dhe kalonte përmes gërmadhave, ai ndiente se sa të thella ishin rrënjët e këtij qyteti të harruar, sa të dashura ishin ato për të. Dhe, ashtu si një shikim që nuk mund të fshihet nga zemra, ai dinte se, kur të ikte nga kjo botë.Por Olympia do të mbetej aty, në majën e Rrethunit.Si një testament për dashurinë e tij të pafundme.

*Autori ka drejtuar parqet arkeologjike të Vlorës.