Llazar Syziu
Shqiptarët kanë një zakon të çuditshëm: e shohin të kaluarën ose si parajsë, ose si ferr. Për disa, Shqipëria e vitit 1985 ishte një vend i rregullt, i sigurt dhe i organizuar. Për të tjerë, ishte një burg i madh i rrethuar me tela me gjemba. Të dyja palët kanë nga një pjesë të së vërtetës dhe, si zakonisht, e vërteta e plotë gjendet diku në mes. Historia e kombeve matet jo vetëm nga vitet që kalojnë, por edhe nga ndryshimet që ato arrijnë të realizojnë. Kur krahasojmë Shqipërinë e vitit 2025 me atë të vitit 1985, bëhet e qartë se kemi të bëjmë me dy realitete krejtësisht të ndryshme. Brenda katër dekadave, vendi ka kaluar nga një sistem i izoluar dhe i centralizuar në një shoqëri të hapur, të lidhur me botën dhe me mundësi shumë më të mëdha zhvillimi. Megjithëse ky transformim është shoqëruar me vështirësi dhe sfida, ai ka ndryshuar rrënjësisht fytyrën e Shqipërisë. Për të kuptuar këtë, nuk duhet të nisemi nga deklaratat e politikanëve, as nga nostalgjia e brezave që kanë jetuar në sisteme të ndryshme. Historia nuk gjykohet nga dëshirat e individëve, por nga zhvillimi i forcave prodhuese dhe nga marrëdhëniet ekonomike që përcaktojnë jetën e shoqërisë. Vetëm në këtë mënyrë mund të kuptohet përse Shqipëria e vitit 2025 nuk është më ajo e vitit 1985.
Në vitin 1985 Shqipëria ishte një vend i izoluar nga bota. Kishte fabrika, por mungonin mallrat. Kishte punë për të gjithë, por jo liri për askënd që mendonte ndryshe. Kishte shkolla në çdo cep të vendit, por librat duhej të mendonin të gjithë njësoj. Ishte një shoqëri që kishte zgjedhur rendin në vend të lirisë dhe barazinë në vend të konkurrencës. Në vitin 1985, ekonomia shqiptare mbështetej mbi pronën shtetërore dhe mbi planifikimin e centralizuar. Mjetet kryesore të prodhimit kontrolloheshin nga shteti dhe aktiviteti ekonomik organizohej sipas planeve kombëtare. Ky sistem kishte krijuar një bazë të rëndësishme industriale dhe infrastrukturore, por në fund të viteve tetëdhjetë po përballej me kufizime të dukshme në produktivitet, teknologji dhe lidhje me tregjet ndërkombëtare. Ndryshimet që pasuan pas vitit 1990 nuk përfaqësonin thjesht një rotacion politik. Ato përbënin një transformim të thellë të marrëdhënieve të prodhimit. Prona shtetërore u privatizua, tregu u bë mekanizmi kryesor i shpërndarjes së burimeve dhe kapitali privat fitoi një rol dominues në ekonomi. Si pasojë, ndryshoi jo vetëm mënyra e prodhimit, por edhe vetë struktura e shoqërisë.
Së pari, një nga ndryshimet më të rëndësishme është modernizimi i infrastrukturës. Në vitin 1985, rrjeti rrugor ishte i kufizuar dhe transporti zhvillohej kryesisht përmes mjeteve shtetërore. Sot, Shqipëria disponon autostrada, rrugë kombëtare dhe lidhje shumë më të shpejta ndërmjet qyteteve. Investimet në porte, aeroporte dhe korridore rrugore kanë lehtësuar lëvizjen e njerëzve dhe mallrave, duke e afruar vendin me tregjet rajonale dhe evropiane. Katërdhjetë vjet më vonë, peizazhi ka ndryshuar rrënjësisht. Shqipëria e vitit 2025 është një vend që udhëton, komunikon dhe jeton me ritmin e botës. Rrugët që dikur përshkoheshin nga kamionë shtetërorë dhe autobusë të rrallë, sot mbushen me mijëra automjete private. Qytetet janë zgjeruar, aeroportet janë bërë porta hyrëse për miliona vizitorë dhe turizmi është shndërruar në një nga motorët kryesorë të ekonomisë. Zhvillimi i infrastrukturës në dekadat e fundit është një nga dëshmitë më të qarta të këtij transformimi. Rrugët, aeroportet, portet dhe rrjetet moderne të komunikimit nuk janë thjesht ndërtime fizike; ato janë instrumente që mundësojnë qarkullimin e mallrave, kapitalit dhe fuqisë punëtore. Një ekonomi e integruar në tregun global kërkon lëvizje të shpejtë dhe komunikim të vazhdueshëm. Pikërisht për këtë arsye, Shqipëria e vitit 2025 paraqet një nivel infrastrukture që do të ishte i paimagjinueshëm në vitin 1985.
Një argument tjetër i rëndësishëm lidhet me zhvillimin e arsimit dhe teknologjisë. Në vitin 1985 arsimi ishte i centralizuar dhe informacioni kontrollohej nga shteti. Në vitin 2025, nxënësit dhe studentët kanë akses në internet, biblioteka digjitale dhe programe bashkëkohore studimi. Universitetet publike dhe private ofrojnë mundësi më të shumta specializimi, ndërsa komunikimi me botën akademike ndërkombëtare është bërë pjesë normale e jetës arsimore. Pra arsimi nuk është më ai i dikurshmi. Studentët nuk varen më nga një bibliotekë e vetme dhe as nga një program i vetëm mësimor. Bota e dijes është hapur para tyre me një klikim. Universitetet kanë shtuar mundësitë, ndërsa teknologjia ka ndryshuar mënyrën se si mësohet dhe si komunikohet. Natyrisht, kjo nuk do të thotë se arsimi është pa probleme. Por askush nuk mund të mohojë se horizonti është shumë më i gjerë se ai i vitit 1985. Po kështu, transformimi teknologjik ka ndryshuar vetë natyrën e punës. Në vitin 1985, ekonomia mbështetej kryesisht te industria tradicionale, bujqësia dhe ndërmarrjet shtetërore. Në vitin 2025, një pjesë e konsiderueshme e aktivitetit ekonomik lidhet me shërbimet, teknologjinë, turizmin dhe tregtinë ndërkombëtare. Kjo tregon se forcat prodhuese kanë hyrë në një fazë të re zhvillimi, ku informacioni dhe njohuria janë bërë po aq të rëndësishme sa kapitali material.
Po aq domethënës është transformimi i sistemit shëndetësor. Shqipëria e sotme disponon pajisje moderne diagnostikuese, teknologji të avancuara mjekësore dhe një sektor privat që plotëson shërbimet publike. Shumë sëmundje që dikur kërkonin trajtim jashtë vendit sot mund të diagnostikohen dhe trajtohen në Shqipëri. Edhe pse sistemi përballet me probleme dhe nevojë për reforma të vazhdueshme, niveli i teknologjisë dhe i shërbimeve është dukshëm më i lartë se katër dekada më parë. Shëndetësia tregon të njëjtën histori. Spitalet e sotme kanë pajisje që mjekët e viteve tetëdhjetë do t’i kishin konsideruar fantashkencë. Analizat, diagnostikimet dhe trajtimet që dikur kërkonin udhëtim jashtë vendit sot realizohen brenda kufijve të Shqipërisë. Sigurisht, problemet nuk mungojnë. Por të krahasosh sistemin e vitit 2025 me atë të vitit 1985 është si të krahasosh një telefon inteligjent me një aparat telegrafik. Edhe arsimi dhe shëndetësia pasqyrojnë këtë ndryshim. Shoqëria moderne kërkon punëtorë më të kualifikuar, specialistë dhe profesionistë të aftë për të operuar në një ekonomi të globalizuar. Për këtë arsye janë zgjeruar mundësitë arsimore, përdorimi i teknologjisë dhe qasja ndaj informacionit. Në të njëjtën kohë, zhvillimi i mjekësisë moderne ka përmirësuar cilësinë e jetës dhe ka rritur kapacitetin prodhues të shoqërisë.
Një tjetër aspekt i rëndësishëm është ekonomia. Në vitin 1985, aktiviteti ekonomik kontrollohej pothuajse tërësisht nga shteti. Sot, ekonomia mbështetet kryesisht te iniciativa private, investimet dhe tregtia e lirë. Sektorë si turizmi, telekomunikacioni, ndërtimi dhe shërbimet financiare kanë krijuar mundësi të reja punësimi dhe zhvillimi. Shqipëria është bërë pjesë e proceseve ekonomike ndërkombëtare dhe bashkëpunon me institucione e tregje globale. Megjithatë, ndryshimi më i madh nuk matet me kilometra rrugë, me numrin e hoteleve apo me antenat e internetit. Ai matet me lirinë. Shqiptari i vitit 1985 nuk mund të zgjidhte ku të udhëtonte, çfarë të lexonte apo me kë të debatonte. Shqiptari i vitit 2025 mund të bëjë të gjitha këto, madje edhe të ankohet çdo ditë për to. Dhe paradoksi është se shpesh nuk e kupton sa i madh është ky ndryshim. Megjithatë, ndryshimi më i madh është hapja ndaj botës. Në vitin 1985, udhëtimi jashtë vendit ishte pothuajse i pamundur për shumicën e qytetarëve, ndërsa informacioni vinte nga burime të kufizuara. Në vitin 2025, shqiptarët studiojnë, punojnë dhe udhëtojnë në vende të ndryshme të botës. Interneti dhe teknologjia kanë eliminuar kufijtë informativë, duke e bërë Shqipërinë pjesë të komunikimit global.
Natyrisht, jo çdo tregues ka njohur përmirësim. Emigracioni i lartë, rënia e lindshmërisë dhe plakja e popullsisë kanë krijuar sfida të reja demografike. Për më tepër, pabarazitë ekonomike dhe problemet sociale mbeten çështje që kërkojnë zgjidhje. Megjithatë, këto vështirësi nuk e zbehin faktin se vendi ka përjetuar një transformim të thellë në krahasim me vitin 1985. Transformimi ekonomik ka sjellë edhe kontradikta të reja. Nëse në sistemin e mëparshëm problemet kryesore lidhen me mungesën e lirisë ekonomike dhe izolimin, në ekonominë e tregut shfaqen pabarazitë në shpërndarjen e pasurisë, përqendrimi i kapitalit dhe pasiguria sociale për një pjesë të popullsisë. Emigracioni masiv dhe zbrazja e zonave rurale janë gjithashtu pasoja të proceseve të reja ekonomike që kanë shoqëruar tranzicionin. Pra, jo gjithçka është më mirë. Shqipëria e sotme ka plagët e saj: emigracionin, pabarazitë ekonomike, korrupsionin dhe zbrazjen e disa zonave rurale. Shumë të rinj kërkojnë të ardhmen jashtë vendit, ndërsa shumë familje jetojnë mes shpresës dhe zhgënjimit. Këto janë probleme reale dhe serioze. Kështu pra, Shqipëria e vitit 2025 nuk është më Shqipëria e vitit 1985 sepse ka ndryshuar baza ekonomike mbi të cilën ndërtohet e gjithë jeta shoqërore. Nga një ekonomi e centralizuar dhe e izoluar, ajo është shndërruar në një ekonomi të integruar në rrjedhat globale të kapitalit, teknologjisë dhe tregtisë. Ky transformim përbën faktin historik themelor që shpjegon ndryshimin e thellë të shoqërisë shqiptare gjatë katër dekadave të fundit.
Në përfundim, Shqipëria e vitit 2025 nuk është më Shqipëria e vitit 1985. Ajo është më e hapur, më e lidhur me botën, më moderne në infrastrukturë, më e avancuar në teknologji dhe me mundësi më të mëdha zhvillimi. Edhe pse rruga e tranzicionit ka qenë e vështirë dhe jo pa kosto, ndryshimet e realizuara gjatë këtyre dekadave dëshmojnë se vendi ka hyrë në një etapë të re historike, larg realitetit që karakterizonte Shqipërinë e fundit të periudhës socialiste. Prandaj, kur krahasojmë Shqipërinë e vitit 2025 me atë të vitit 1985, nuk duhet të pyesim vetëm se cili sistem ishte më i mirë apo më i keq. Duhet të analizojmë se si kanë ndryshuar kushtet materiale të jetës dhe si janë zhvilluar forcat prodhuese. Faktet tregojnë se ekonomia është bërë më e hapur, infrastruktura më moderne, teknologjia më e përparuar dhe lidhjet me tregun botëror shumë më të forta. Por historia nuk matet me nostalgji. Ajo matet me fakte. Dhe fakti është se Shqipëria e vitit 2025 nuk është më ajo e vitit 1985. Ajo është më e hapur, më e pasur, më e lidhur me botën dhe më e lirë. Mund të mos jetë bërë ende vendi që shqiptarët ëndërrojnë, por është pa dyshim një vend tjetër nga ai që njohën prindërit dhe gjyshërit e tyre. Kjo është arsyeja pse debati i vërtetë nuk duhet të jetë nëse Shqipëria ka ndryshuar. Ajo ka ndryshuar në mënyrë të pakthyeshme. Debati duhet të jetë nëse kemi ditur ta përdorim këtë liri dhe këtë hapje për të ndërtuar një shoqëri po aq të drejtë sa është bërë e lirë. Ky është ende kapitulli që mbetet për t’u shkruar.
