Llazar Syziu
Zakonisht strukturat shtetërore që kanë jetëgjatësi, identifikohen me emrin e liderit, i cili ka qëndruar më tepër në drejtim. Eshtë gabim? Ndoshta po, ndoshta jo? Por ky është realitet! Historia e shtetit shqiptar në shekullin XX dhe XXI mund të lexohet si një lëkundje e fortë midis dy skajeve: mbylljes dhe hapjes, kontrollit dhe lirisë, sigurisë së imponuar dhe pasigurisë së zgjedhjes. Në këtë hark kohor, qeverisja e Enver Hoxhës dhe ajo e Edi Ramës përfaqësojnë jo thjesht dy modele politike, por dy mënyra thelbësisht të ndryshme të ekzistencës shtetërore. Krahasimi i tyre nuk është vetëm historik; është një reflektim mbi atë se çfarë do të thotë të mbijetosh si shtet dhe si shoqëri. Në historinë e kombeve të vegjël ka gjithmonë një tundim të madh: të besojnë se mbijetesa është më e rëndësishme se mënyra se si jetohet. Shqipëria e provoi këtë tundim në mënyrën më të plotë nën Enver Hoxhën, dhe e provon ende, në një formë më të rafinuar, nën Edi Ramën. Dy kohë, dy regjime, por një pyetje e vetme: a mjafton të ekzistosh si shtet, apo duhet edhe të jetosh si shoqëri?
Në planin e brendshëm, regjimi i Hoxhës ndërtoi një shtet që e barazonte ekzistencën me kontrollin. Shqipëria e pas vitit 1944 u shndërrua në një laborator ekstrem të centralizimit politik dhe ekonomik. Nën drejtimin e Partisë së Punës së Shqipërisë, pushteti nuk ishte thjesht dominues—ishte gjithëpërfshirës. Çdo institucion, nga arsimi te kultura, nga ekonomia te jeta private, ishte nën mbikëqyrjen e shtetit. Siguria e qytetarit nuk buronte nga të drejtat, por nga bindja. Punësimi ishte i garantuar, por zgjedhja mungonte; rendi ishte i fortë, por liria ishte pothuajse zero. Ky ishte një realitet ekzistencial ku shteti nuk i shërbente qytetarit, por qytetari shtetit. Hoxha nuk ndërtoi thjesht një regjim; ai ndërtoi një frikë të organizuar. Shqipëria e tij ishte një vend ku shteti nuk kërkonte dashuri, por bindje. Nën hijen e Partisë së Punës së Shqipërisë, gjithçka ishte e qartë dhe e rregullt: punë kishte për të gjithë, mendimi ishte një, e ardhmja ishte e parashikuar—dhe për këtë arsye, e vdekur. Ishte një rend që nuk linte vend për kaos, sepse kishte eliminuar lirinë. Dhe kur liria zhduket, edhe gabimi zhduket; por bashkë me të zhduket edhe zhvillimi. Në marrëdhëniet me botën, Hoxha ishte si një njeri që prish miqësi me të gjithë për të mos rrezikuar zhgënjimin. Ai u nda me Jugosllavinë, u grind me Bashkimin Sovjetik, dhe më pas u ftoh edhe me Kinën. Në fund mbeti vetëm—dhe e quajti këtë fitore. Shqipëria u mbush me bunkerë, si një trup që mbrohet nga një armik që nuk vjen kurrë. Ishte një politikë që e ngatërronte dinjitetin me izolimin dhe sovranitetin me vetminë. Por historia ka një zakon të keq: ajo nuk ndalet. Kur sistemi i Hoxhës ra, Shqipëria nuk u çlirua menjëherë; ajo thjesht ndryshoi ankthin. Nga frika e shtetit kaloi në pasigurinë e lirisë.
Këtu hyn në skenë Shqipëria e Edi Ramës një vend pa bunkerë, por me fasada. Në vend të uniformitetit ideologjik kemi pluralizëm formal; në vend të izolimit, integrim. Shqipëria është sot pjesë e NATO-s dhe aspiron Bashkimin Evropian. Kufijtë janë të hapur, fjalët janë të lira, dhe propaganda nuk është më e detyrueshme—ajo është bërë thjesht më elegante. Por problemi nuk është zhdukur; ka ndryshuar formë. Në vend të kontrollit total kemi një lloj çrregullimi të menaxhuar. Shteti nuk të ndalon të flasësh, por shpesh nuk të dëgjon. Nuk të detyron të qëndrosh, por as nuk të bind të qëndrosh. Dhe kështu, mijëra shqiptarë zgjedhin të largohen, jo nga frika, por nga mungesa e shpresës. Nëse Hoxha ndërtoi një Shqipëri që nuk lejonte të ikje, realiteti i sotëm ndërton një Shqipëri që nuk të mban dot. Dhe kjo është një ironi që historia e njeh mirë: liria, kur nuk shoqërohet me institucione të forta, rrezikon të bëhet një formë e re braktisjeje. Në kontrast, qeverisja e Ramës operon në një realitet krejt tjetër: atë të një shteti formal demokratik dhe të hapur. Shqipëria e sotme është një republikë parlamentare, me institucione pluraliste dhe ekonomi tregu. Qytetari ka të drejtë të lëvizë, të shprehet dhe të zgjedhë. Megjithatë, kjo liri nuk përkthehet gjithmonë në mirëqenie apo barazi. Problemet e korrupsionit, emigracionit masiv dhe dobësisë institucionale tregojnë se shteti shqiptar ende nuk ka arritur të ndërtojë një ekuilibër të qëndrueshëm midis lirisë dhe funksionalitetit. Në këtë kuptim, nëse regjimi i Hoxhës e mbingarkonte qytetarin me kontroll, sistemi aktual shpesh e lë atë përballë pasigurisë.
Dallimi bëhet edhe më i thellë në nivelin ndërkombëtar. Shqipëria e Hoxhës ishte një nga rastet më ekstreme të izolimit në botë. Pas prishjeve me Jugosllavinë, Bashkimin Sovjetik dhe më vonë me Kinën, vendi u mbyll pothuajse hermetikisht. Dalja nga Traktati i Varshavës në vitin 1968 simbolizoi një filozofi të qartë: mbijetesa përmes vetë-mjaftueshmërisë dhe mosbesimit ndaj botës. Por ky izolim nuk ishte vetëm strategjik; ai ishte edhe psikologjik, duke e kthyer Shqipërinë në një ishull të frikës dhe propagandës. Ndërkohë, Shqipëria e drejtuar nga Rama është e vendosur në kahun e kundërt të historisë. Anëtarësimi në NATO dhe procesi i integrimit në Bashkimin Evropian tregojnë një orientim të qartë drejt bashkëpunimit dhe ndërvarësisë. Marrëdhëniet ndërkombëtare janë të gjera, ekonomia është e hapur ndaj investimeve të huaja dhe vendi është pjesë aktive e politikave rajonale. Por kjo hapje sjell edhe varësi: nga tregjet e jashtme, nga vendimmarrja ndërkombëtare dhe nga standardet që shpesh nuk përmbushen plotësisht. Në skenën ndërkombëtare, ndryshimi është edhe më i dukshëm. Nga një vend që i druhej çdo influence të jashtme, Shqipëria është kthyer në një vend që i kërkon ato. Por edhe këtu ekziston një rrezik: të kalosh nga izolimi në varësi pa kaluar nga pjekuria. Integrimi nuk është vetëm një portë që hapet; është një provim që duhet kaluar. Dhe Shqipëria ende është në provim.
Në thelb, përballë kemi dy modele ekzistence. Regjimi i Hoxhës mbijetoi duke sakrifikuar lirinë për sigurinë dhe duke ndërtuar një iluzion stabiliteti që në fund rezultoi i paqëndrueshëm. Qeverisja e Ramës mbijeton duke sakrifikuar një pjesë të kontrollit për hir të integrimit dhe lirisë, por duke u përballur me sfidën e ndërtimit të institucioneve reale dhe funksionale. Njëri model e mbylli Shqipërinë për ta ruajtur; tjetri e hap atë për ta zhvilluar. Por pyetja thelbësore mbetet: cili realitet është më i qëndrueshëm? Historia ka dhënë një përgjigje të pjesshme—izolimi ekstrem dështoi. Megjithatë, hapja pa institucione të forta rrezikon të prodhojë një tjetër formë krize, më pak të dukshme, por po aq të rrezikshme: zbrazjen e vendit nga njerëzit dhe besimi. Në këtë kuptim, Shqipëria nuk është më përballë zgjedhjes midis Hoxhës dhe Ramës, por përballë një sfide më të thellë: të ndërtojë një shtet që nuk ka nevojë as për izolim për të mbijetuar, as për improvizim për të funksionuar. Vetëm atëherë, ekzistenca e saj do të jetë jo thjesht e mundur, por edhe e qëndrueshme.
Kështu, dy epokat përballen si dy pasqyra të shtrembëra: njëra që deformon lirinë në emër të sigurisë, tjetra që rrezikon të shpërndajë sigurinë në emër të lirisë. Hoxha besonte se shteti duhet të ishte gjithçka; koha jonë rrezikon ta bëjë shtetin diçka të paqartë. Por ndoshta problemi nuk janë as bunkerët, as fasadat. Problemi është mungesa e një themeli të qëndrueshëm: institucione që nuk varen nga frika, as nga propaganda, por nga ligji dhe besimi publik. Pa këtë themel, çdo regjim—qoftë ai i izolimit apo i hapjes mbetet një ndërtim i përkohshëm. Në fund, Shqipëria nuk ka nevojë të zgjedhë midis Enver Hoxhës dhe Edi Ramës. Ajo ka nevojë të dalë nga logjika që i prodhoi të dy: ideja se shteti është një mjet për të mbijetuar, jo për të jetuar. Sepse një vend që vetëm mbijeton, në të vërtetë nuk jeton. Dhe historia, sado e duruar, nuk i fal gjatë ata që ngatërrojnë këto dy gjëra.
