-Një veshtrim rreth vellimit poetik ”MË SHKRUAN VJESHTA”- të Panajot Bolit botuar nga shtëpia botuese NEIRADA-
NGA NATASHA XHELILI
1. Portreti i Vjeshtës
Në letërsi, vjeshta shpesh është parë si stina e ikjes, e gjetheve të thata dhe e trishtimit të zymtë. Por te Panajot Boli, vjeshta merr rol njerëzor. Ajo i shkruan letër poetit dhe i ankohet me hatërmendje se ai e ka paragjykuar:
“Shumë vargje kushtove për mua, më shkruan vjeshta / Me the melankolike, verdhoshe, më lëndove me ca fjalë…”
Vjeshta ndihet e lënduar pse ne e quajmë të zymtë. Për t’u hakmarrë me dashuri, ajo kthehet në një krushkë në mbrëmjet tona romantike. Autori shkruan:
“Atë mbrëmje nuk ju hodha mbi supe oriz, por gjethe / Gjethe si flutura të kuqërremta që t’ju bëjnë pagëzim…”
Megjithatë, si çdo poet lirik, Boli nuk i ikën dot melankolisë së hollë. Te poezia “Nuk e di pse trishtohem”, rrënia e gjetheve kthehet në një ceremoni ndarjeje të dhimbshme, ku gjethet i lënë shëndet nënës (degës):
“Pa dashjen time asistoj / Në një ceremoni ndarjeje / Kur gjethet i lënë shëndet të ëmës… / Eh, ndarja… / Si ceremoni mortore…”
Ngjyrat e vjeshtës këtu marrin kuptim fiziologjik të dhimbjes; ngjyra e kuqërremtë nuk është thjesht estetikë, por “buhavitje” nga lotët:
“Kur shoh lotët e tyre të verdhë / Dhe dhembjen që vizatohet / Me ngjyrën e kuqerremtë të buhavitjes…”
2. Dilemat e shpirtit
Nëse gërmojmë më thellë, kuptojmë se Panajot Boli nuk është thjesht një piktori i qetë i peizazhit. Pasi kalojmë magjinë e ngjyrave, ne përplasemi me dilemat e mëdha të shpirtit të tij. Autori përdor dendur pyetjen retorike për të shpërfaqur ankthin e pritjes, humbjen dhe pamundësinë për të matur ndjenjat njerëzore me mjetet e kësaj bote.
Te poezia “Mat vetëm shpirti…”, autori kalon në një çorientim total përpara përmasës së dashurisë dhe kohës. Ai pyet i pashpresë:
“Me ç’lloj ore ta mat unë pritjen tënde? / Akrepat u çoroditën, lart e poshtë enden. / Me ç’lloj barometri ta mat durimin tim? / Shigjetat e tij fluturojnë, ah, po çmenden.”
Këto pyetje tregojnë dilemën e madhe të poetit: bota materiale dhe aparatet e saj dështojnë përpara botës shpirtërore. Ndërsa te poezia “Ditar i humbur”, pyetja retorike kthehet në një thirrje nostalgjike për rininë dhe kohën që ikën e nuk kthehet më: [4]
“Ku humbi ai ditar i fshehur si hajmali? / Këtë ditë vjeshte me shi, ç’mu kujtua sot? / Sirtarët e kujtesës hap e mbyll me rrëmujë / Ku dreqin e kam humbur dhe s’e gjej dot?”
Boli është një poet i përhumbur mes dyshimeve të forta nëse dashuria, rinia dhe kujtesa mund t’i mbijetojnë dot harresës dhe distancës.
3. Dualiteti i dritës dhe errësirës
Ky tension shpirtëror reflektohet në mënyrë gjeniale përmes luftës së heshtur midis Dritës dhe Errësirës. Shumica e skenave në poezitë e Bolit nuk ndodhin gjatë ditës, por në çastet e thyerjes: në muzg ose në thellësinë e natës.
Te Panajot Boli, nata shpesh merr një fytyrë të ashpër, gati armiqësore, që përpiqet të bllokojë dritën dhe shpirtin e poetit. Te poezia “Nuk më lë nata…” gjejmë këtë metaforë të fuqishme:
“Nata nuk më lë të hap dritaren / Urdhëroi gardianët retë të burgosin yjet / Dhe hënën time të mirë / Me një perçe të zezë / I mbuloi kryet.”
Përballë kësaj nate autoritare, drita shfaqet si shpëtimtare, e personifikuar përmes figurës së gruas së dashuruar ose një shpirti hyjnor. Autori kërkon që drita të ‘shqyhet’ nga errësira:
“Të të shoh në horizont të shfaqesh ti / Si ylber mes reve të murme / Të shqyesh natën e ligë / E imja, Shën-Mëri…”
Nëse nata është e rëndë, mbrëmja është çasti i artë i paqes. Te poezia “Dua të më përkund deti”, errësira që po afron nuk e tremb poetin, por e fton të meditojë, duke i parë retë si figura të shenjta:
“Mbrëmja pranë detit u qafua me heshtjen e artë / Mbi rërën e ftohtë si zogj trumcakë u ulën ca yje… / Dhe ca re si murgj që po i rrinë natës mbi krye.”
Vlerësim mbi vëllimin poetik “Më shkruan vjeshta”
Vëllimi poetik “Më shkruan vjeshta” i autorit Panajot Boli përfaqëson një prurje me vlera të veçanta në lirikën bashkëkohore shqipe. Libri nuk është thjesht një përmbledhje poezish, por një ditar intim shpirtëror ku natyra, njeriu, kujtesa dhe erosi shkrihen në një të vetme. Ky vëllim e pozicionon autorin si një vëzhgues të hollë të detajeve dhe si një mjeshtër të peizazhit shpirtëror:
1. Thjeshtësia dhe natyrshmëria e vargut
Një nga meritat më të mëdha të Panajot Bolit është aftësia për të shkruar poezi pa rënë në klishe apo në ndërlikime formaliste dhe hermetike që shpesh e lodhin lexuesin modern. Vargu i tij rrjedh me një natyrshmëri të jashtëzakonshme (ashtu siç shkruan Thanas Dino në parathënie: “rrjedh si Bistrica”). Kjo thjeshtësi nuk e varfëron poezinë, përkundrazi, e bën atë të drejtpërdrejtë, të ndjeshme dhe të kapshme për çdo lloj lexuesi, duke ruajtur një ritëm dhe muzikalitet të brendshëm shumë të ëmbël.
2. Antropomorfizimi i natyrës
Në këtë libër, natyra nuk është një sfond i ftohtë ku poeti vendos ndjenjat e tij, por është bashkë-protagoniste. Autori përdor me sukses antropomorfizimin (dhënien e tipareve njerëzore natyrës). Vjeshta shkruan letra dhe preket nga fjalët, gjethet mbajnë lamtumirë mbi supe dhe qajnë me lot të verdhë, shega çahet nga dhimbja dhe detit i shkojnë mornica nga freskia. Ky gërshetim bën që lexuesi të mos ndihet kurrë vetëm; bota e gjallë rreth nesh merr frymë dhe ndjen njësoj si ne.
3. Pasuria e trashëgimisë bilingue dhe mitologjike
Si një autor aktiv i letërsisë bilingue (shqip-greqisht), Panajot Boli ushqehet nga dy rrënjë të fuqishme kulturore. Ky libër dëshmon një pasuri të madhe mitologjike dhe folklorike. Brenda të njëjtit vëllim, autori kalon me lehtësi nga vajtimi tragjik i Ajkunës, nënës së Omerit (nga Eposi i Kreshnikëve), te Neraidat e mitologjisë mesdhetare apo te shenjtëria e Shën-Mërisë. Kjo ndërthurje i jep poezisë së tij një dimension universal dhe mesazhe të forta humane që kapërcejnë kufijtë etnikë apo fetarë.
4. Gjeografia lokale si mit poetik
Libri ka një “aromë” të fortë vendlindjeje. Autori nuk flet për një natyrë abstrakte, por pikturon jugun e Shqipërisë – Delvinën, Vurgun, Muzinën, ujërat e Bistricës dhe Syrit të Kaltër. Ai arrin ta kthejë gjeografinë lokale në një mit poetik, ku ullinjtë e përditshëm, limonat që ndriçojnë si llamba dhe pjergullat e kërrusura marrin vlerën e simboleve të qëndresës dhe jetës së pleqve të atyre zonave.
“Panajot Boli në udhëkryqin e letërsisë kombëtare dhe botërore”
Për të kuptuar peshën reale dhe vendin që zë ky vëllim në lirikën tonë, na vlen ta vendosim krijimtarinë e Panajot Bolit në një pasaportë krahasuese me autorë të tjetër të mëdhenj. Stili i tij qëndron me dinjitet mes dy botëve kulturore. Për sa i përket ‘tokësisë’ dhe sinqeritetit organik të vargut, Boli ka një ngjashmëri të madhe me Dritëro Agollin. Saktësisht si Agolli, ai shkruan një poezi të pastër, shumë komunikuese, ku fshati, pleqtë, ullishtet dhe natyra lokale marrin vlerën e simboleve të qëndresës.
Nga ana tjetër, si një autor aktiv i letërsisë bilingue, ai na kujton dritën dhe peizazhin e thellë mesdhetar të poetit të madh grek Jani Ricos (Yannis Ritsos). Ashtu si Ricosi që kthente gurët, detin dhe sendet e thjeshta në mite, edhe Boli fut neraidat në sallonet e detit dhe ulet në rërë me murgj e yje. E në fund, kjo qasje ku natyra vranësohet, merr jetë njerëzore dhe ku detajet e vogla të peizazhit shprehin dhimbje ekzistenciale, e afron atë ndjeshëm me poetin italian Giovanni Pascoli. Boli ka thjeshtësinë e Agollit, dritën e Ricosit dhe melankolinë vizuale të Pascolit, duke krijuar një zë krejtësisht origjinal në letërsinë tonë.
Në përfundim, “Më shkruan vjeshta” është një libër që mbart një mesazh të pastër ekzistencial: matjet e vërteta në këtë jetë i bën vetëm shpirti. Përmes një loje të bukur midis melankolisë së vjeshtës dhe dritës së erosit, Panajot Boli ka krijuar një vepër që i reziston kohës. Ai na kujton se përballë zhurmës dhe çoroditjes së botës moderne (ku akrepat dhe aparatet dështojnë), poezia mbetet i vetmi ‘aparat’ i saktë për të matur durimin, pritjen dhe dashurinë. Është një libër që meriton të lexohet, të diskutohet dhe të mbahet si një hajmali në sirtarët e kujtesës së çdo adhuruesi të artit të fjalës.
