Ne’matova Farangiz Akmaljon qizi 2007-yil Qashqadaryo viloyati G’uzor tumanida tug’ilgan. O’zbekiston Milliy universiteti 1-bosqich talabasi Xalq Demokratik Partiyasi a’zosi “Oltin qanot” volonytorlik jamiyatida volontyor Xalqaro volontyorlik ishlarida faol.
FILOLOGIYA FALSAFIY QARASHLAR NEGIZIDA: TIL, MA’NO VA INSON TAFAKKURI MUAMMOLARI
Muallif: Ne`matova Farangiz Akmaljon qizi Email: nematovafarangiz03@gmail.com
ORCID: 0009-0009-5954-8891
Ilmiy yo‘nalish: Filologiya va falsafa
Universitet: O`zbekiston Milliy universiteti
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada filologiya fanining shakllanishi va rivojlanishi falsafiy qarashlar asosida tahlil qilinadi. Tadqiqotda til hodisasining inson tafakkuri, madaniy ong va ijtimoiy muhit bilan uzviy bog‘liqligi ochib beriladi. Filologiya til va matnni o‘rganish bilan cheklanib qolmay, balki ma’no yaratish, tushunish va talqin qilish jarayonlarini ham o‘z ichiga oluvchi murakkab ilmiy tizim sifatida talqin etiladi. Maqolaning asosiy maqsadi filologiyani falsafiy bilimlar negizida asoslash hamda tilning ontologik va gnoseologik mohiyatini yoritishdan iborat. Tadqiqotda tarixiy, tahliliy, qiyosiy va germenevtik metodlardan foydalanildi.
Kalit so‘zlar: filologiya falsafasi, til falsafasi, tafakkur, ma’no, germenevtika, madaniyat.
KIRISH
Zamonaviy gumanitar fanlar tizimida filologiya alohida o‘rin egallaydi. An’anaviy yondashuvlarda filologiya tilshunoslik va adabiyotshunoslik fanlari majmuasi sifatida talqin qilingan bo‘lsa, bugungi ilmiy tafakkur bu fanni yanada kengroq doirada ko‘rib chiqishni taqozo etmoqda. Chunki til nafaqat aloqa vositasi, balki inson tafakkuri, madaniy xotira va tarixiy ongning asosiy shakllanish manbai hisoblanadi.
Falsafa tarixida til muammosi doimo muhim nazariy masala bo‘lib kelgan. Qadimgi yunon mutafakkirlari so‘z va ma’no o‘rtasidagi munosabatni borliqni anglash bilan bog‘lashgan. Keyingi davrlarda esa til inson ongining faol mahsuli sifatida talqin qilina boshladi. Shu nuqtai nazardan, filologiyani falsafiy qarashlardan ajratib o‘rganish mumkin emas.
Mazkur maqolada filologiya fanining falsafiy asoslari, uning til falsafasi, germenevtika va tafakkur nazariyalari bilan bog‘liqligi keng yoritiladi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Tadqiqot jarayonida kompleks metodologik yondashuv qo‘llanildi. Avvalo, tahliliy metod orqali filologiya va falsafa o‘rtasidagi nazariy bog‘liqlik o‘rganildi. Qiyosiy metod yordamida G‘arb va Sharq mutafakkirlarining til haqidagi qarashlari solishtirildi. Bu usul filologik fikr rivojining umumiy va farqli jihatlarini aniqlash imkonini berdi.
Tarixiy metod filologiya falsafasining shakllanish bosqichlarini o‘rganishda asosiy vosita bo‘ldi. Germenevtik yondashuv esa matnni tushunish va talqin qilish jarayonlarini tahlil etishda qo‘llanildi. Mazkur metod tilni statik tizim emas, balki doimiy talqin va qayta anglash jarayoni sifatida ko‘rib chiqishga imkon yaratdi.
Filologiya va falsafa o‘rtasidagi munosabat tasodifiy emas. Falsafa borliq, bilim va inson mohiyatini o‘rganar ekan, filologiya ushbu bilimlarning til orqali qanday ifodalanishini tahlil qiladi. Shu sababli filologiya ko‘pincha “inson tafakkurining til orqali namoyon bo‘lish shakli” sifatida talqin qilinadi.
Platon tilni g‘oyalar olamiga yetaklovchi vosita deb hisoblagan bo‘lsa, Aristotel uni mantiqiy tafakkurning ifodasi sifatida ko‘radi. Nemis faylasufi V. fon Gumboldt esa tilni tayyor tizim emas, balki doimiy yaratilish jarayoni sifatida tushuntiradi. Uning fikricha, har bir til o‘ziga xos dunyoqarashni shakllantiradi.
XX asr falsafasida bu qarashlar yanada chuqurlashdi. L. Vitgenshteyn tilning ma’nosi uning qo‘llanilishida namoyon bo‘lishini ta’kidlab, tilni ijtimoiy hodisa sifatida talqin qiladi. M. Xaydegger esa tilni “borliqning uyi” deb ataydi. Bu yondashuv filologiyani ontologik tadqiqotlar bilan bog‘lashga asos yaratdi.
Germenevtika filologiya falsafasining markaziy tushunchalaridan biri hisoblanadi. U matnni tushunish va talqin qilish nazariyasini o‘z ichiga oladi. G.Gadamer fikricha, matnni tushunish subyektiv jarayon bo‘lib, u o‘quvchining tarixiy va madaniy tajribasi bilan chambarchas bog‘liq.
Filologik tadqiqotlarda germenevtik yondashuv matnni faqat lingvistik birliklar majmui sifatida emas, balki ma’naviy va madaniy hodisa sifatida tahlil qilishga imkon beradi. Shu jihatdan filologiya falsafasi til, madaniyat va tarix o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni ochib beradi.
TADQIQOT NATIJALARI
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, filologiyani falsafiy qarashlar asosida o‘rganish quyidagi ilmiy xulosalarga olib keladi:
til inson tafakkurining faol mahsuli hisoblanadi;
ma’no tayyor holatda mavjud bo‘lmaydi, balki talqin jarayonida yuzaga keladi;
filologiya madaniy xotirani saqlovchi va uzatuvchi asosiy mexanizmdir.
Shuningdek, filologiya falsafasi insonning dunyoni anglash usullarini chuqurroq tahlil qilish imkonini beradi.
MUHOKAMA
Olingan natijalar filologiyani mustaqil ilmiy-falsafiy tizim sifatida baholash zarurligini ko‘rsatadi. Bugungi globallashuv va raqamli axborot davrida tilning o‘rni yanada murakkablashmoqda. Shu sababli filologiya faqat matn bilan ishlovchi fan sifatida emas, balki inson tafakkuri va madaniy ongni o‘rganadigan fundamental yo‘nalish sifatida rivojlanishi lozim.
Biroq filologiyaning haddan tashqari nazariylashtirilishi uning amaliy ahamiyatini cheklab qo‘yishi mumkin. Shu bois falsafiy va amaliy yondashuvlar o‘rtasidagi muvozanatni saqlash muhimdir.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, filologiyani falsafiy qarashlar negizida o‘rganish til, ma’no va tafakkur o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni chuqurroq anglash imkonini beradi. Filologiya falsafasi insoniyat madaniy merosini talqin qilishda muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu yondashuv filologiyaning ilmiy salohiyatini oshirish bilan birga, uni zamonaviy gumanitar fanlar tizimida muhim o‘ringa olib chiqadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Platon. Kratil.
Aristotel. Poetika.
Humboldt V. fon. Til va tafakkur falsafasi.
Wittgenstein L. Philosophical Investigations.
Heidegger M. Being and Language.
Gadamer H.-G. Haqiqat va metod.
Fitrat A. Til va millat.
Qosimov B. Filologiya nazariyasi masalalari.
