Llazar Syziu
Diplomacia evropiane moderne, e formësuar pas Luftërave Napoleonike dhe Kongresit të Vjenës, u udhëhoq nga parimi i ekuilibrit të fuqive dhe nga rivaliteti për kontrollin e territoreve të dobësuara të Perandorisë Osmane. Në këtë kontekst u zhvillua e ashtuquajtura Çështja Lindore, ku fatet e popujve ballkanikë nuk përcaktoheshin sipas aspiratave kombëtare, por sipas interesave strategjike të fuqive të mëdha si Britania e Madhe, Rusia, Franca dhe Austro-Hungaria. Në këtë lojë diplomatike, qëndrimi ndaj grekëve dhe shqiptarëve u zhvillua në mënyrë të ndryshme, duke reflektuar jo vetëm interesat politike, por edhe perceptimet kulturore të Evropës. Diplomacia evropiane favorizoi etninë greke për arsye kulturore dhe strategjike, ndërsa ndaj shqiptarëve mbajti një qëndrim realist dhe shpesh pengues, duke i njohur vetëm kur u bënë faktor i domosdoshëm gjeopolitik.
Diplomacia evropiane dhe mbështetja ndaj grekëve. Në fillim të shekullit XIX, lëvizja për pavarësinë greke përfitoi një mbështetje të gjerë në Evropë, e cila nuk ishte vetëm politike, por edhe ideologjike. Elitat evropiane e shihnin Greqinë si trashëgimtare të qytetërimit klasik, si vendlindjen e filozofisë, demokracisë dhe artit antik. Ky perceptim ushqeu lëvizjen filheleniste, e cila e paraqiste luftën greke si një rikthim të Evropës në rrënjët e saj kulturore. Figura si Lord Byron simbolizuan këtë lidhje emocionale dhe kulturore, duke mobilizuar opinionin publik evropian në favor të kryengritjes greke. Diplomacia e fuqive të mëdha e shfrytëzoi këtë klimë për të ndërhyrë drejtpërdrejt në konflikt, duke ndërmarrë aksione ushtarake vendimtare, si shkatërrimi i flotës osmane në Navarino në vitin 1827. Krijimi i shtetit grek në vitin 1830 nuk ishte vetëm rezultat i luftës së brendshme, por edhe produkt i drejtpërdrejtë i diplomacisë evropiane. Fuqitë e mëdha jo vetëm e njohën shtetin, por edhe përcaktuan kufijtë dhe sistemin e tij politik, duke vendosur një monarki të kontrolluar nga jashtë. Kjo tregon se shteti grek ishte një projekt i ndërthurjes së idealizmit kulturor dhe interesave strategjike evropiane.
Diplomacia evropiane dhe qëndrimi ndaj shqiptarëve. Ndryshe nga grekët, shqiptarët nuk gëzonin një imazh romantik në Evropë. Ata nuk identifikoheshin me trashëgiminë klasike evropiane dhe nuk kishin një institucion të vetëm fetar që t’i përfaqësonte. Për më tepër, fakti që një pjesë e elitës shqiptare kishte shërbyer në strukturat osmane i bëri fuqitë evropiane t’i perceptonin shpesh si pjesë të sistemit perandorak dhe jo si një komb i veçantë. Në shekullin XIX, diplomacia evropiane mbështeti krijimin e shteteve të tjera ballkanike, si Greqia, Serbia dhe Bullgaria, ndërsa territoret shqiptare shpesh u trajtuan si zona për kompensime territoriale. Edhe kur shqiptarët u organizuan politikisht në Lidhjen e Prizrenit, kërkesat e tyre u shpërfillën nga fuqitë evropiane, të cilat prioritizuan stabilitetin e rajonit dhe interesat e aleatëve të tyre. Vetëm në prag të shpalljes së pavarësisë, kur rrezikohej dalja e Serbisë në Adriatik dhe ndryshimi i ekuilibrit strategjik, diplomacia evropiane pranoi krijimin e shtetit shqiptar. Shqipëria u njoh si shtet më 1912 jo për shkak të simpatisë evropiane, por si kompromis midis interesave të Italisë, Austro-Hungarisë dhe fuqive të tjera.
Krahasimi diplomatik mes dy etnive. Nga analiza historike del qartë se diplomacia evropiane nuk ishte neutrale. Ajo i trajtoi dy popujt sipas interesave dhe perceptimeve të ndryshme. Grekët përfituan nga një imazh pozitiv kulturor dhe nga përputhja e aspiratave të tyre me strategjitë evropiane për dobësimin e Perandorisë Osmane. Shqiptarët, përkundrazi, u konsideruan për një kohë të gjatë si element pa rëndësi diplomatike dhe vetëm kur ekzistenca e tyre ndikoi drejtpërdrejt në ekuilibrin rajonal, u njohën si faktor politik. Kjo tregon se diplomacia evropiane veproi më shumë sipas logjikës së fuqisë sesa sipas parimit të vetëvendosjes kombëtare.
Në përfundim, historia e diplomacisë evropiane në Ballkan dëshmon se krijimi i shteteve kombëtare nuk ishte rezultat i drejtësisë historike, por i ndërthurjes së interesave strategjike, perceptimeve kulturore dhe rivaliteteve ndërkombëtare. Greqia u mbështet sepse përfaqësonte një vazhdimësi simbolike të Evropës klasike dhe një aleate potenciale në Mesdhe, ndërsa Shqipëria u pranua vetëm kur u bë e domosdoshme për ruajtjen e ekuilibrit të fuqive. Kështu, diplomacia evropiane nuk mund të kuptohej si arbitër i drejtësisë kombëtare, por si instrument i politikës së fuqisë, ku popujt e vegjël shpesh u përdorën si mjete në një lojë më të madhe gjeopolitike. Kush mendonte dhe vepronte ndryshe… ndihej shpesh i vetmuar…!
