Llazar Syziu
Në çdo shoqëri ekzistojnë disa rituale që shënojnë kalimin nga një fazë e jetës në një tjetër. Për disa janë ceremonitë fetare, për të tjerë shërbimi ushtarak, ndërsa në shoqëritë moderne një nga këto rite është provimi i fundit i shkollës së mesme. Ai moment kur një i ri duhet të dëshmojë se ka kaluar nga faza e nxënësit në atë të qytetarit që mund të hyjë në universitet dhe në jetën profesionale. Në Shqipëri ky ritual quhet provimi i pjekurisë ose matura. Në dukje është një proces arsimor, por në thelb është një mekanizëm social që përcakton mënyrën se si një shtet mat meritën dhe shpërndan mundësitë.
Historia e këtij provimi në Shqipëri pasqyron transformimin e shoqërisë shqiptare nga një sistem më tradicional dhe lokal në një sistem më burokratik dhe të centralizuar. Para vitit 2000 provimi ishte kryesisht një çështje e shkollës, pas reformave të viteve 2005–2006 ai u shndërrua në një mekanizëm shtetëror të standardizuar. Ky ndryshim nuk është thjesht teknik. Ai përfaqëson kalimin nga gjykimi i njeriut te gjykimi i sistemit. Provimi i pjekurisë para vitit 2000 ishte një sistem i bazuar në marrëdhënie njerëzore
Shkolla si univers i mbyllur. Para vitit 2000, provimi i pjekurisë zhvillohej në një mënyrë që sot mund të duket pothuajse e thjeshtë. Nxënësit jepnin provimin në shkollën ku kishin studiuar për tre ose katër vjet. Komisioni përbëhej nga mësues të asaj shkolle ose nga mësues të ftuar nga shkolla të tjera, por gjithsesi procesi mbetej kryesisht lokal. Në këtë sistem shkolla funksiononte si një univers relativisht i mbyllur. Ajo kishte autoritetin për të gjykuar nxënësit e saj dhe për t’u dhënë atyre një certifikatë që dëshmonte përfundimin e arsimit të mesëm. Ky sistem kishte një cilësi që sot duket pothuaj romantike: gjykimi njerëzor. Në thelb, provimi ishte një vazhdim i marrëdhënies që kishte ekzistuar gjatë viteve të studimit.
Avantazhi i parë: Njohja e nxënësit. Një nga përparësitë kryesore të këtij sistemi ishte fakti se mësuesit që vlerësonin provimin e njihnin nxënësin prej vitesh. Ata e dinin, nëse ai ishte një nxënës i përkushtuar, nëse kishte talent, nëse kishte pasur vështirësi, ose nëse rezultati i një provimi të vetëm nuk përfaqësonte realisht nivelin e tij. Kjo krijonte një lloj drejtësie njerëzore që nuk mund të matet me statistika. Mësuesi nuk gjykonte vetëm një test, ai gjykonte një histori. Në shumë raste kjo shmangte padrejtësinë që mund të krijohet kur e gjithë puna e disa viteve reduktohet në një moment të vetëm.
Avantazhi i dytë: Një klimë më pak stresuese. Një tjetër element i rëndësishëm ishte atmosfera psikologjike e provimit. Nxënësit ndodheshin në një mjedis që e njihnin mirë: klasat ku kishin studiuar, korridoret ku kishin kaluar vitet e adoleshencës dhe mësuesit që i kishin shoqëruar gjatë këtij rrugëtimi. Kjo krijonte një klimë më pak të tensionuar. Provimi nuk dukej si një gjykim i ftohtë burokratik, por si një etapë e fundit e një procesi të gjatë mësimi.
Avantazhi i tretë: Rëndësia e arsyetimit. Provimet shpesh përmbanin pyetje me zhvillim. Nxënësi duhej të shpjegonte, të argumentonte dhe të ndërtonte një mendim të strukturuar. Në këtë mënyrë vlerësohej jo vetëm memoria, por edhe aftësia për të menduar. Në një farë mënyre ky sistem ishte më afër traditës klasike të arsimit evropian, ku dialogu dhe argumenti kishin një rol të rëndësishëm.
Avantazhi i katërt: Autoriteti i mësuesit. Në këtë model mësuesi ishte figura qendrore. Ai ishte njëkohësisht, transmetues i dijes, orientues i nxënësit, dhe në fund gjykatës i përgatitjes së tij. Ky autoritet krijonte një lidhje të fortë mes procesit të mësimit dhe procesit të vlerësimit.
Dobësitë e sistemit të vjetër. Por sistemi që mbështetet shumë te njeriu përballet gjithmonë me një problem: Njeriu është i ndikuar nga rrethanat. Subjektiviteti. Mësuesit, sado profesionistë të jenë, nuk janë të imunizuar ndaj simpative apo presioneve. Në disa raste kjo mund të çonte në nota të fryra, favorizime, ose tolerancë të tepruar ndaj nxënësve të caktuar. Ky fenomen nuk ishte domosdoshmërisht rezultat i korrupsionit, shpesh ishte thjesht rezultat i marrëdhënieve njerëzore. Por në një sistem arsimor kombëtar, edhe një subjektivitet i vogël mund të krijojë pabarazi të mëdha.
Mungesa e standardit kombëtar. Një tjetër problem ishte fakti që provimet nuk ishin të njëjta në të gjithë vendin. Shkollat kishin nivele të ndryshme përgatitjeje dhe kërkesat e provimeve mund të ndryshonin ndjeshëm nga një qytet në tjetrin. Kjo e bënte të vështirë krahasimin real të rezultateve.
Dyfishimi i provimeve për universitetin. Një nga problemet më të mëdha të sistemit ishte lidhja e dobët me universitetin. Shpesh nxënësit duhej të jepnin provimin e pjekurisë në shkollë dhe më pas provimet e pranimit në universitet. Kjo krijonte një proces të gjatë dhe të lodhshëm që kërkonte përgatitje të dyfishtë.
Lindja e Maturës Shtetërore. Në fillim të shekullit XXI Shqipëria ndërmori një reformë të rëndësishme në sistemin arsimor. Ideja ishte të krijohej një provim i vetëm kombëtar që do të standardizonte vlerësimin dhe do të shërbente si kriter për pranimin në universitet. Kështu u krijua Matura Shtetërore.
Avantazhet e sistemit të ri. Standard kombëtar: Provimet hartohen nga institucione qendrore dhe janë të njëjta për të gjithë nxënësit. Kjo krijon një bazë të përbashkët për vlerësimin e njohurive.
Objektivitet më i madh: Korrigjimi bëhet shpesh nga mësues të shkollave të tjera. Kjo ul ndikimin e marrëdhënieve personale dhe rrit transparencën.
Lidhja me universitetin: Rezultatet e maturës përdoren drejtpërdrejt për pranimin në universitet. Kjo eliminon shumë procedura të ndërlikuara dhe redukton numrin e provimeve që duhet të japë një nxënës.
Metoda moderne vlerësimi: Testet e standardizuara lejojnë analizë statistikore dhe krahasim të rezultateve në shkallë kombëtare.
Dobësitë e sistemit të ri. Dominimi i testeve me alternativa: Një nga kritikat kryesore është fakti që testet me alternativa nuk matin gjithmonë aftësinë për të menduar në mënyrë të thellë. Ato shpesh favorizojnë memorizimin dhe teknikën e testimit.
Presioni psikologjik: Kur një provim i vetëm përcakton hyrjen në universitet, ai bëhet një moment jashtëzakonisht stresues. Në shumë raste ky presion mund të ndikojë negativisht në performancën e nxënësit.
Mundësi për probleme teknike dhe organizative. Shpesh herë janë shfaqur probleme si: publikimi i tezave, gabime në teste, administrim jo i përsosur.
Dobësimi i rolit të mësuesit. Në sistemin e ri mësuesi ka një rol shumë më të kufizuar në vlerësim. Kjo krijon një distancë mes procesit të mësimit dhe procesit të vlerësimit.
Dy modele të drejtësisë arsimore. Në thelb kemi dy filozofi të ndryshme. Modeli i vjetër mbështetet në autoritetin e mësuesit. Modeli i ri mbështetet në autoritetin e sistemit. Njëri është më njerëzor por më i pasigurt. Tjetri është më i drejtë në teori, por më mekanik.
Përfundimisht historia e provimit të pjekurisë në Shqipëri është historia e një transformimi të madh institucional. Shkolla shqiptare ka kaluar nga një model ku drejtësia varej nga njeriu, në një model ku drejtësia kërkohet në rregull dhe standard. Asnjë sistem nuk është i përsosur. Sistemi i vjetër rrezikonte padrejtësinë e subjektivitetit. Sistemi i ri rrezikon padrejtësinë e mekanizmit të verbër. Sfida e së ardhmes për arsimin shqiptar është të gjejë një ekuilibër mes këtyre dy poleve: një sistem që ruan standardin kombëtar, por që nuk harron dimensionin njerëzor të arsimit. Sepse në fund të fundit arsimi nuk është vetëm një mekanizëm për të ndarë nota, por një proces për të formuar njerëz.
