Gezim Llojdia
…“Nata e Dymbëdhjetë” e Shekspirit ka gjetur Ilirinë si sfond, një burim shumë më ndjellëse narrative, duke e transformuar atë në një vend të misterit dhe të ‘iluzionit.
1.
Një studiuese italiane e pasionuar pas letrave shqipe,historisë dhe lashtësisë të truallit të shqiponjave. Quhet Olimpia Gargano ose ndryshe :”Edit Durham i shekullit tonë”. Gargano ka vite, që punon duke mbledhur historinë e tonë të lashtë ,duke shkruar artikuj dhe duke mbrojtur tituj shkencor me temën e Shqipërisë në universitetet franceze.
2.
Në një punim të O.Gargano thuhet që autorja ka mbledhur nga shtypi botëror:Edhe sot, më shumë se dy shekuj, që nga literatura e saj të zbulimit nga udhëtarët e famshme të tilla si Lord Bajroni, François Pouqueville,
Edëard Lear.
…Shqipëria vazhdon të jetë pak e njohur, thotë studiuesja italiane, O.Gargano. Në fillim të shekullit të nëntëmbëdhjetë, shkrimtarë – udhëtarët nga e gjithë Evropa ishin në Shqipëri, sfond i përkryer orientalizmi romantike, “diku tjetër”, në zemër ekzotike të Evropës, një vend post mysliman përgjatë Adriatikut, në afërsi të mjaftueshme, që të mund të arrihet me lehtësi relative, dhe në të njëjtën kohë mjaft mbresëlënëse në diversitetin e saj për të frymëzuar një prodhim të pasur të teksteve narrative.
…Duke përvijuar me këtë ritëm , studiuesja italiane thotë: Bajroni ishte aq i impresionuar, sa që ai e bëri atë një nga skenarët e Pilgrimage të Childe Harold-së, poemën, që do ta bënte atë të famshëm. Vetëm Bajroni duhet të jetë një rast kurioz, që duket interesante të vihet në dukje në këtë përmbledhje të vendeve imagjinare për vendosjen e shqipes në shënimet e tij të Çajld Haroldit, për të theksuar faktin, që një vend kaq afër Italisë, ishte aq pak i njohur,
…Në një kapitull tjetër interesantë të O.Garganos thuhet se:Nga konsideratat e shprehura në dy shekujt e fundit nga vizitorët perëndimor, duket ndjenja e të qenit në frontin e një lëmshi të pazgjidhshme.
Edith Durham, udhëtare angleze, e cila në fillim të viteve “900 ndërmori aventurën vetëm midis maleve të Shqipërisë, përkushtimin, që ende mbetet ndër librat më të mirë të udhëtimit në këtë vend, foli për një” lëmsh ballkanik.Deklarata e shprehur ,për Ballkanin mund të aplikohen në letër, edhe në Shqipëri, nga të cilat tani merren në mënyrë të veçantë: Shqipëria ekziston, por ajo nuk duhet të jetë shpikur. Në dritën e këtij premisë kemi hyrë në territoret fantastike (në kuptimin literal të termit) rajonet e Ilirisë, dhe Syldavia Elbonia, tre prej emrave me të cilat ajo e ka quajtur Shqipërinë në një seri të romaneve, tregime komike.
…Le të fillojmë nga e para .Në antikitetin klasik, termi është Iliria, që ka treguar zonën e rajonit të Ballkanit përkufizuar, në det, nga bregu sot mes Shqipërisë dhe Malit të Zi. Gjatë shekujve, nga një tokë historike dhe të mirë-përcaktuar, Iliria është bërë pjellore për sugjerime dhe rishikimet e tregimeve.
Historia e perceptimit letrar të Ilirisë deri në shekullin e nëntëmbëdhjetë ishte hartuar në një ese nga Jennifer Ëallace,ku ne i referohemi për hollësi të mëtejshme.Ne japin kuotën, e më poshtë kalimin në të cilin autori tregon se sipas mendimit të tij do të jetë pika saldim mes historisë dhe përfaqësimit narrativ.Rrethuar nga male, në veri të Greqisë më të famshme, dhe të shtrira mbi një territor ,që mbulon afërsisht zonën e tanishme :Shqipëri, Maqedoni dhe Bosnje, Iliria mbeti një botë e mbyllur për të jashtmit, hodhi poshtë barbarët në kohët e lashta, në shekujt më të fundit, vetëm si tokë e shkelur e otomanëve apo Perandorisë së habsburgëve.Si rezultat, Iliria ishte bërë një vend i misterit, shtëpi e miteve dhe legjendave të tilla si ndërtimi apo dështimet historike të qytetërimit, një term për të treguar proverbialisht mbretëri imagjinare.
…Duke filluar nga shekulli i katërt. Thuhet më tej në këtë material ,Iliria u bë i njohur si një bazë për bastisje pirate. Nga bregdetit i saj, përkatësisht nga rajoni i Shkodrës, në Shqipërinë e veriut, piratët kanë lënë urdhrat e mbretëreshës Teuta, e veja e mbretit Agron duke nisur anije mallrash në sulm, që kapërcyen Adriatikun. Kundër tyre, romakët pretenduan se kishin krijuar dy luftërave botërore (229 pes në 219 pes), dhe për të filluar pushtimin e rajonit të Ballkanit me marrjen e Epidamnit, të cilin e riemëroi Dyrrachium.Shfrytëzon piratët e patrembur, që shpërthyen nga brigjet e Adriatikut përballë duke lënë shenjën e tyre në tekstet greke dhe latine: në hapin De Officiis mbi rëndësinë të zbatojnë drejtësinë në çdo rrethanë, Ciceroni e përmend si një shembull pozitiv. “Bardhuli, ilir” , autoriteti i të cilit do të ishte për shkak të faktit se ai ishte i përbashkët dhe në mënyrë të barabartë jetoi në mesin e njerëzve të tij.
3.
Pasazhi i Ciceroni vetëm ka përmendur këtë lidhje me toën e gjithë ‘Illyrisë si objekt letrar të hulumtimit tonë. Dhe kështu kemi ardhur te Shekspiri që te:” ‘Enrico VI,” ndoshta në gjurmët e tekstit të Ciceronit, citon Bargulus.
… Teatri shekspiran ka gjetur në Illiri, një burim shumë më ndjellëse narrative, duke e transformuar atë ne krijimtari ,në një vend të misterit dhe të ‘iluzionit, që shërben si sfond për :”Natën e dymbëdhjetë “.
Dhe ‘atje, në fakt ne gjejmë protagonisten Viola, pasi një anije të mbytur, që është ndarë nga vëllai i tij binjak Sebastian. Kur ai e kupton duke qenë i vetëm në një vend të panjohur, Viola pyet:
-“Çfarë vendi është ky, miq?
-“Përgjigja:
-“Është ‘Iliria, zonjë” .
Autorja më tej shqyrton mundësit dhe të gjitha variantet duke pasur si bazë edhe historinë për të trajtuar temën letrare të rrëfimit për:” Natën e dymbëdhjetë” të Shekspirit dhe burimin e tij të parë.Në këtë pikë, pa dashur me çdo kusht për të identifikuar se çfarë lë Shekspiri në pasiguri, ku mund ende të rinovojnë fije të përbashkëta, që shkojne në mes të Shqipërisë së sotme dhe të Ilirisë së lashtë. Gjatë shekujve,sipas rrëfimit shekspirian, Illiria ka ushtruar një fuqi të jashtëzakonshme krijuese .
4.
Një sugjerim, që ka kaluar përgjatë shekujve, deri në letërsinë bashkëkohore shkruan O.G duke cituar Durhamin.
“Përmes tokave të serbëve (1904), libër në të cilën flet për fillimin e udhëtimit që do të marrë atje nëpërmjet Malit të Zi në zbulimin e Shqipërisë,shkrimtarja, etnografe,Edith Durham që përmend në vargje veta të komedisë së Shekspirit:
-“Çfarë është kjo tokë?
– Kjo është Iliria, zonjë” .
5.
Në hapjen e kapitullit të parë, Durham shkruan:Unë nuk e di saktësisht se ku filloi Lindja dhe se kjo nuk llogaritë shumë por është diku në anën e largët të bregdetit Adriatik të pasur me ishuj, që dikur ishin venecian.Në ato vite, shkrimtarë dhe udhëtarët ishin të magjepsur nga zbulimi i të paturit një Lindje në dyert e shtëpisë, e cila filloi si thotë Durham, “diku në anën e largët të Adriatikut”.
Këto ishin ditët kur Principata e vogël e Malit të Zi, ku edhe kamerierë në hotelet ishin veshur me kostumin tradicional, kanë tërhequr turmat e turistëve ,anglo-sakson, ku nuk mund të presin për të marrë frymë ne atmosferën e Ballkanit.Autorja ,ka nisur shqyrtimin letrar duke gjetur pika takimi si dhe duke u bazuar në autorë të huaj, që kanë përmendur këtë vend për shqyrtimet e saj letrare.Përveç këtij studimi të mirëfilltë dhe shkencor, që eshte paraqitur në Universitetin e Nice,France O.Gargano mbetet gjithmonë e interesuar për letërsinë, kulturën,historinë apo etnografinë e këtij vendi dhe si një:” Edit Durham e kohës tone”,mbledh të dhëna për tua bërë të njohur perëndimorëve skeptikë se: përtej brigjeve të Adriatikut është një vend i mrekullueshëm ,plotë tradita historike, i miteve, kulturës dhe realisht, që ekziston që nga kohët e vjetra,është Albania e sotme,në sytë e perëndimit.
