Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj
Lajmi i trishtë për ndarjen nga jeta të Muhamet Sulo Derrit u përhap me shpejtësinë e vetëtimës në rrjetet sociale. U shua një bir dëshmori, një zë i fuqishëm i Smokthinës, një patriot me vlera, që një jetë të tërë shkroi si lumi, i pandalur dhe i pashtershëm.
Vlerësimi i kritikës letrare
Krijimtaria e Muhamet Derrit është vlerësuar gjerësisht nga kritika dhe autorë të ndryshëm. Poeti i Labërisë, Lirim Deda, e cilëson poezinë e tij si një ndërthurje të filozofisë, urtësisë dhe satirës së hollë, të ushqyer nga përvoja e emigrimit. Ndërsa shkrimtari Eqerem Canaj thekson dimensionin e tij si poet i dhimbjes dhe dashurisë, i historisë dhe i figurave popullore, me një individualitet të spikatur dhe një humor të pasur.
Namik Sali Jahaj ndalet te vëllimi “Mos harro”, duke vënë në dukje aftësinë e autorit për të depërtuar në thellësitë shpirtërore dhe për të ndërtuar një galeri poetike me vlera njerëzore dhe historike. Ahmet Demaj e sheh jetën dhe veprën e tij si një mësim për të tjerët, ndërsa Delo Isufi e përkufizon poezinë e tij si një “muzë drithëruese”, ku bashkëjetojnë metafora, ironia dhe sarkazma.
Studiues të tjerë, si Ilirian Ballaj, Fatmir Xhamallati, Albert Habazaj, Isuf Bedo, Tasim Aliaj dhe Qazim Shehu, e kanë cilësuar Muhamet Derrin si një intelektual të formuar, me botë të thellë njerëzore dhe me një profil të veçantë në letërsinë shqiptare.
Ndërkohë, prof. Bardhosh Gaçe thekson se për më shumë se pesë dekada, Muhamet Derri lëvroi me sukses poezi, tregim humoristik, pamflet, novelë dhe roman, duke u shndërruar në një emër të njohur të letrave shqipe. Poezia e tij, sipas tij, përcjell një komunikim të rëndësishëm artistik dhe tematik, të mbështetur mbi përvojën jetësore dhe një gjeografi të gjerë motivesh, të dukshme sidomos në vëllimin “Poezi e grisur”.
Emocioni që buron nga fëmijëria
Me rreth 25 libra në poezi, prozë dhe ese, Muhamet Derri ndërtoi një univers të pasur letrar. Ai trajtoi figura të rëndësishme të kulturës shqiptare, si Dritëro Agolli, Xhevair Spahiu, Lirim Deda dhe Bardhosh Gaçe, duke i sjellë në mënyrë të natyrshme dhe me ngjyrim të theksuar lab. Vëllimi “Poezi e grisur” përfaqëson një mozaik poetik të gjallë, të dalë drejtpërdrejt nga realiteti. Poezia e tij nis nga një ndjenjë e hershme dashurie për artin e fjalës, një emocion që e shoqëroi që nga fëmijëria. Në të, autori kërkon një poezi që ndërhyn, që flet dhe që reagon, sidomos në kontekstin e përvojës së emigrimit. Edhe pse kishte dëshirë të ishte piktor, ai e gjeti veten duke “pikturuar” me fjalë: njerëzit e thjeshtë, punëtorët, dëshmorët dhe intelektualët nga të gjitha trevat shqiptare.
Historia dhe kënga si bosht i krijimtarisë
Në poezinë e tij, historia dhe atdheu zënë një vend qendror. Në vargjet kushtuar Kosovës, autori shpërthen në tone proteste ndaj padrejtësive historike. Si bir dëshmori, ai i kushton një elegji të ndjerë babait të tij, Sulo Derraj, i rënë në Luftën e Drashovicës më 1943, një figurë që mbetet e pranishme në gjithë krijimtarinë e tij. Në familjen Derraj, tre figura ranë dëshmorë: Qeriba, Elmaz dhe Sulo Derri, një trashëgimi sakrifice që shndërrohet në frymëzim poetik. Për dëshmorët, pena e tij është “e ngjyer me gjak”, si një akt kujtese dhe nderimi.
Muhamet Derri i këndon figurave historike dhe luftëtarëve nga të gjitha trevat shqiptare, nga Kurveleshi në Delvinë, nga Labëria në Kosovë, duke përfshirë emra si Gjoleka, Sokrat Leka, Ibrahim Selimi, Beqir Velo, Sali Vranishti dhe shumë të tjerë, të lidhur ngushtë me fatet e kombit. Në vargjet e tij gjejnë vend edhe figura të LANÇ-it dhe të rezistencës antifashiste, si dhe personalitete të jetës shoqërore e politike, duke krijuar një galeri të gjerë kujtese historike dhe njerëzore.
Një zë që mbetet
Kështu jetoi dhe krijoi Muhamet Derri, një poet që i këndoi jetës, dhimbjes, historisë dhe njeriut. Ai la pas një trashëgimi të pasur letrare dhe një gjurmë të thellë në Smokthinë, në Labëri dhe në kulturën shqiptare.
