Kur flasim për Isa Boletinin, nuk mund ta imagjinojmë si një burrë të zakonshëm. Ai nuk ishte një politikan me fjalë të rafinuara, as një strateg i zyrës. Ai ishte një burrë i tokës, i zjarrtë dhe i paepur, një komandant që jetoi dhe vdiq me armë në dorë, duke mbrojtur çdo pëllëmbë të tokës shqiptare. Lindi në Boletin, një fshat i vogël i Kosovës, më 15 janar 1864. Fëmijëria e tij ishte e thjeshtë, por e mbushur me histori trimërie dhe kanuni i gjakut nuk ishte thjesht një teori; ai ishte ajri që thithte. I rritur mes maleve dhe grykave, Isa mësoi që liria nuk kërkohet me fjalë, por me guxim dhe sakrificë.
Kur Perandoria Osmane filloi të shtypte shqiptarët, ai nuk heshti. Nuk kishte karrige zyrtare që ta kënaqnin; kishte vetëm armën dhe shpresën për një komb të lirë. Kryengritjet e viteve 1910–1912 nuk ishin aventurë, por një thirrje për të ruajtur dinjitetin dhe të drejtën e të qenit shqiptar. Në çdo beteje, ai ishte si një mal i gjallë: i patundur, i pathyeshëm. Në Vlorë, kur Ismail Qemali shpalli pavarësinë më 28 nëntor 1912, Isa Boletini hyri në qytet me armë në dorë. Kur iu kërkua të dorëzonte armët, ai u përgjigj: “Jo, besa! Pa armë nuk jam Isa Boletini.”. Nuk dorëzohej kurrë, sepse për të arma nuk ishte vetëm mbrojtje; ishte simboli i lirisë që nuk shitet e nuk huazohet. Edhe kur të tjerët ngurronin, ai qëndronte aty, si një urë e gjallë mes të kaluarës dhe të ardhmes shqiptare. Por liria nuk erdhi e lehtë.
Pas shpalljes së pavarësisë nga Ismail Qemali në vitin 1912, Shqipëria u gjend në një situatë shumë të brishtë: Territoret shqiptare u copëtuan nga shtetet fqinje pas Luftërave Ballkanike. Fuqitë e Mëdha vendosën kufij që lanë jashtë shumë zona shqiptare (Kosova, Plava, Gucia, etj.). Figura si Isa Boletini mbetën aktive në mbrojtje të çështjes kombëtare, shpesh jashtë kufijve të shtetit të ri shqiptar. Në këtë periudhë, Mali i Zi dhe Serbia e shihnin Boletinin si një rrezik real, sepse ai: kishte ndikim të madh në Kosovë, organizonte rezistencë të armatosur, ishte simbol i mosnënshtrimit shqiptar. Pas shpalljes së shtetit, Isa vazhdoi luftën kundër forcave serbe dhe malazeze, sidomos në Kosovë. Ai nuk njohu pushim, sepse nuk ishte koha për të qetësuar zemrën; ishte koha për të mbrojtur çdo fshat, çdo mal dhe çdo njeri që besonte te flamuri shqiptar. Vdekja e tij erdhi më 23 janar 1916 në Podgoricë. Një pritë e pabesë nga forcat malazeze i mori jetën, por jo lavdinë. Vdekja e tij ishte një akt i qëllimshëm për të eliminuar një nga figurat më të rrezikshme për pushtuesit.
Podgorica, 23 janar 1916 — fundi i një burri që nuk dinte të dorëzohej
Në atë mëngjes të ftohtë dimri, Podgoricë dukej si një qytet që mbante frymën. Qielli ishte i rëndë, i ulët, si një tavan që do të binte mbi njerëzit. Ushtarët malazezë lëviznin në heshtje, me një nervozizëm që nuk fshihej dot. Ata nuk po përgatiteshin për një betejë të zakonshme. Po prisnin një njeri. Jo një ushtri. Një njeri. Isa Boletini. Ai ishte thirrur nga autoritetet malazeze, gjoja për bisedime ose për t’u sistemuar si aleat i përkohshëm. Por kjo rezultoi një kurth.
Ai erdhi pa bujë, si gjithmonë. I veshur thjeshtë, me atë qëndrim të drejtë që nuk ishte krenari, por natyrë. Pas tij, disa burra besnikë. Jo shumë. Nuk kishte nevojë për shumë. Ata që ishin, mjaftonin për të vdekur me të. E kishin thirrur për “bisedime”. Në Ballkan, kjo fjalë kishte gjithmonë dy kuptime: një për ata që e thoshin, një për ata që e dëgjonin. Boletini e dinte. Por erdhi. Sepse disa burra nuk i shmangen fatit — e përballin. Rruga ishte e ngushtë. Shtëpitë të mbyllura. Dritaret si sy që shikonin pa u parë. Pastaj… heshtje. Një heshtje që nuk ishte qetësi. Ishte pritë. Një krismë e parë. Pastaj një tjetër. Plumbat nuk paralajmërojnë. Ata vetëm mbërrijnë.
“Tradhti,” — mund të ketë menduar dikush nga njerëzit e tij. Por jo ai. Isa Boletini nuk ishte njeri i habisë. Ai e kishte jetuar jetën në kufirin mes besës dhe tradhtisë. E njihte mirë këtë të dytën. Ai nuk pyeti. Nuk bërtiti. Nuk kërkoi shpjegim. Vetëm nxori armën. Përleshja shpërtheu në atë rrugë të ngushtë si një stuhi e papritur. Plumba që përplaseshin në mure. Tym baruti. Thirrje që përziheshin me britma. Burrat e tij ranë një nga një, por jo pa marrë me vete nga ata që kishin ardhur për t’i vrarë. Ishte një betejë e pabarabartë. Gjithmonë kishte qenë.
Dikush, ndoshta një oficer, bërtiti: “Dorëzohu!”. Një fjalë e lehtë për t’u thënë. E rëndë për t’u pranuar. Refuzoi dorëzimin, duke ruajtur kodin e nderit shqiptar. Boletini nuk ishte njeri i fjalëve të shumta. Ai ishte njeri i vendimeve të shkurtra. Dhe vendimi i tij ishte marrë shumë kohë më parë — ndoshta që kur kishte vendosur të mos përkulej kurrë. Ai qëndroi në këmbë, ndërsa plumbat i afroheshin gjithnjë e më shumë. Nuk kishte më dalje. Nuk kishte më shpresë. Por kishte ende nder. Dhe për disa burra, kjo është më e mjaftueshme se jeta. Thuhet — dhe ndoshta është e vërtetë, ndoshta është vetëm ajo që popujt kanë nevojë të besojnë — se në ato çaste ai tha: “Unë jam mirë kur është mirë Shqipëria.” Ndoshta nuk i tha. Ndoshta i mendoi. Për historinë, nuk ka dallim. Kjo frazë, edhe pse e transmetuar në formë legjendare, përfaqëson besnikërinë e tij absolute ndaj kombit.
Një breshëri e fundit. Një trup që bie. Një emër që ngrihet.
Pse u vra? Eliminimi i tij nuk ishte rastësi, por një akt i qëllimshëm politik: Neutralizimi i një lideri të rrezikshëm. Ai ishte organizator i kryengritjeve në Kosovë. Frikësimi i rezistencës shqiptare. Vrasja e një figure simbol kishte efekt psikologjik. Kontrolli i territoreve shqiptare jashtë kufijve të 1913-s. Ai përfaqësonte vazhdimësinë e luftës për bashkim kombëtar. Lëvizja kombëtare shqiptare humbi një nga figurat më të forta ushtarake. U dobësua rezistenca e armatosur në Kosovë përkohësisht.
Në atë rrugë të ftohtë të Podgoricë, nuk vdiq vetëm një njeri. Vdiq një mënyrë për të jetuar: pa kompromis, pa frikë, pa kthim pas. Por siç ndodh shpesh në Ballkan, vdekja nuk është fundi. Është fillimi i legjendës. Sepse Isa Boletini nuk u kujtua për mënyrën si jetoi. Ai u bë i pavdekshëm për mënyrën si nuk u dorëzua. Ai luftoi deri në frymën e fundit dhe nuk u dorëzua. Ishte fundi i trupit, por fryma e tij mbeti përjetësisht në male, në luginat ku kishte kërcënuar armikun dhe kishte mbrojtur popullin e tij. Isa Boletini nuk la libra apo dokumente. Ai la diçka më të fuqishme: një histori të gjallë, një shembull se liria kërkon sakrificë dhe trimëri. Çdo shqiptar që di për të ndjen respekt dhe përulësi. Ai është mali që nuk shembet, era që nuk shuhet, dhe armiku që nuk mund ta thyejë.
Pra, Isa Boletini nuk ishte thjesht një luftëtar. Ai ishte simboli i shqiptarizmës, i burrërisë që nuk njeh kompromis, dhe i ëndrrës për një vend të lirë. Historia e tij nuk është një kapitull i thjeshtë në librat e historisë; është një këngë trimërie që rreh ende në zemrat e atyre që duan lirinë.
